STEMRECHT VOOR MIGRANTEN

KIESRECHT VOOR VREEMDELINGEN
DROIT DE VOTE DES ETRANGERS
STIMMRECHT FUR AUSLANDER
VOTING RIGHTS FOR FOREIGN RESIDENTS


ACTUELE INFORMATIE OVER KIESRECHT VOOR VREEMDELINGEN IN BELGIE

Wat verder op deze pagina vindt u actuele informatie over het kiesrecht voor vreemdelingen in België (en Vlaanderen en Brussel in het bijzonder), omgekeerd chronologisch gerangschikt. Klik daarvoor hier. De verantwoordelijke van deze site is prof.dr. Dirk Jacobs (hoofddocent sociologie aan ULB en FUSL).

WAAROVER GING HET RECENTE DEBAT?

Niet-Belgen met de nationaliteit van één van de lidstaten van de Europese Unie kunnen deelnemen aan de gemeenteraadsverkiezingen. Een Italiaan, Griek of Portugees kan dus meestemmen in België zonder Belg te zijn (en dit zonder enige verblijfsvoorwaarde). Het debat rond het "stemrecht voor migranten" ging over de vraag of ook niet-Belgen met een niet-EU-nationaliteit aan de gemeenteraadsverkiezingen mogen deelnemen. Mogen dus bijvoorbeeld ook Noren, Amerikanen, Zwitsers en Marokkanen deelnemen aan de gemeenteraadsverkiezingen?
In de wet die nu gestemd is, is er een verblijfsduureis (van 5 jaar) vooropgesteld. Het gaat enkel om het actief kiesrecht (een stem uitbrengen), niet om het recht op verkiesbaarheid (passief kiesrecht). Als niet-EU-burgers willen gaan stemmen, zullen ze zich op een kiezerslijst moeten inschrijven. Daarbij moeten ze ook een verklaring ondertekenen de Belgische grondwet en wetten te respecteren.

OVER HOEVEEL MENSEN GAAT HET IN BELGIË?

Wie op zoek is naar de cijfers van het aantal in aanmerking komende burgers en het aantal geregistreerde burgers (op datum van 1 augustus 2006), kan deze terugvinden op een speciale internetpagina van de dienst 'rijksregister' van het ministerie van binnenlandse zaken, waarop per gemeente de in aanmerking komende niet-Belgen (EU en niet-EU) weergegeven worden, evenals het aantal vreemdelingen dat zich ingeschreven heeft op de kieslijsten voor de verkiezingen van oktober 2006. Volgens de cijfers van 1 augustus 2006 gaat het om 42.422 potentiële kiezers van buiten de EU in Vlaanderen, 42.298 in Brussel en 23.897 in Wallonië. Daarvan schreef er zich 12,62% in te Vlaanderen, 15,66% te Brussel en 21,30% te Wallonië. Aan de gemeenteraadsverkiezingen in oktober zullen in heel het land 17.065 niet-Belgen van buiten de Europese Unie (dat is 15,71% van alle in aanmerking komende niet-EU-burgers) deelnemen.
"Hoeveel vreemdelingen van buiten de Europese Unie verblijven er vijf jaar in België en komen in aanmerking voor het gemeentelijk stemrecht?" Dat was begin jaren negentig een cruciale vraag toen het debat over "stemrecht voor migranten" nog volop woedde. Volgens berekeningen van de diensten van Binnenlandse Zaken in opdracht van toenmalig minister Duquesne (bron: Senaat, 2001-2002, stuk 548/7, p.83) waren er op 10 februari 2002 in België 123.542 volwassen vreemdelingen van buiten de Europese Unie die vijf jaar in het land verblijven. De verdeling per gewest was als volgt: 52.297 in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 26.559 in het Waals Gewest en 44.686 in het Vlaams Gewest. We zien dus dat het aandeel te Brussel ondertussen flink afgenomen is.

IS EEN MEERDERHEID VAN DE VLAMINGEN NU VOOR OF TEGEN HET STEMRECHT?

In het debat rond het stemrecht was er veel te doen om de vraag of de Vlaamse bevolking al dan niet voorstander is van toekenning van het stemrecht. In het heetst van het politieke debat (periode 2002-2004) waren de meest recente wetenschappelijk verantwoorde gegevens over de mening van de Vlamingen omtrent het stemrecht de face-to-face survey onderzoeken van 2001 en 2002 van de administratie planning en statistiek (APS) van de Vlaamse gemeenschap. We vinden in die onderzoeken, ondernomen bij een representatieve toevalssteekproef van zo'n 1400 Vlamingen, een groter aantal tegenstanders (rond 50-55%) dan voorstanders (rond 30%) van het stemrecht en een grote groep (rond de 20%) onbeslisten terug. Tussen 1999 en 2003 variëren percentages tegenstanders, afhankelijk van methode, precieze vraagverwoording en context, tussen 39% en 63% in de wetenschappelijk verantwoorde bevragingen. ISPO-onderzoek wees al in het verleden op een sterke gevoeligheid van de resultaten voor de precieze vraagformulering, waardoor sowieso voorzichtigheid geboden is bij de interpretatie. Lees over deze thematiek ook de vrije tribune van Jaak Billiet, Marc Swyngedouw en Dirk Jacobs in De Standaard van 30 oktober 2003.
Voor alle duidelijkheid: de commerciële peiling (oktober 2003) in opdracht van de RUG-kranten (Gazet van Antwerpen, Het Belang van Limburg) volgens dewelke 80% van de Vlamingen tegen het gemeentelijk stemrecht zou zijn, voldoet niet aan de vereisten van wetenschappelijk verantwoord opinie-onderzoek. De kwaliteit van de vraagstelling in het op 4 november 2003 bekendgemaakte onderzoek in opdracht van Le Soir - volgens dewelke 54% van de Vlamingen en 58% van de Franstaligen het verlenen van het gemeentelijk stemrecht aan niet-EU burgers steunt - is hoger, maar het gaat nog steeds om een telefonische enquête, met alle tekortkomingen vandien.

HOE IS DE TOESTAND IN DE ANDERE EUROPESE LANDEN?

Consulteer voor een overzicht van de situatie in 2007 de Migrant Integration Policy Index (klik hier voor de MIPEX). Bijgaande kaart verschaft dan weer een overzicht van de 'historische' situatie in 2004 in de Europese Unie (vijftien lidstaten en de tien bijkomende lidstaten vanaf 2004), plus Noorwegen en Zwitserland. Lees eventueel ook de repliek op een opiniestuk van de VLD-kamerfractieleden waarin abuisievelijk beweerd wordt dat er maar in vijf landen in de wereld migrantenstemrecht zou bestaan. Er is uiteraard kiesrecht voor niet-staatsburgers in veel meer landen.


En verder...
  • 'Stemrecht voor migranten': recente ontwikkelingen (ter aanvulling van informatie in mijn proefschrift).
  • 'Enkele goede redenen om het stemrecht voor migranten in te voeren', interview met Dirk Jacobs over stemrecht voor migranten, Oxfam-nieuws, nummer 1, 2002, (124) pp. 26-28
  • nieuw Frans proefschrift over kiesrecht voor vreemdelingen: ANDRES, H. (2007) Le droit de vote des étrangers, état des lieux et fondements théoriques, thèse pour le doctorat de sciences juridiques et politiques, spécialité de philosophie politique, université Paris Diderot, février 2007.
  • Evolutie van het aantal ingeschreven niet-Belgische kiezers op de kieslijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen 2006 (ministerie van Binnenlandse Zaken) .
  • Verslag van de Commissie (30/5/2002) aan het Europees Parlement en de Raad over de toepassing van Richtlijn 94/80/EG betreffende het actieve en passieve kiesrecht bij gemeenteraadsverkiezingen: internet-site met rapport COM/2002/260def.
  • Statistieken over deelname EU-burgers aan lokale verkiezingen in EU-landen, bijlage van verslag COM(2002)260def in xls-formaat
  • Een rapport aangaande politieke participatie van niet-Belgen (pdf-file - integraal beschikbaar), gepubliceerd in het Jaarverslag 1997 van het Centrum voor Gelijkheid van Kansen en Racismebestrijding.
  • 'Heet hangijzer of hete aardappel? Het politieke debat over migrantenstemrecht nader belicht', pdf-file van bijdrage over het debat aangaande stemrecht voor migranten sinds 1998 tot begin 2002. Verschenen in Divers, nieuwsbrief van het Vlaams Minderhedencentrum, januari-februari 2002, nr. 1.
  • Debat met Favell en Cadat over burgerschap en migratie
  • Link naar franstalige website over stemrecht van activist Pierre-Yves Lambert
  • Link naar mijn algemene homepage
  • voorstelling van boek over stemgedrag van migranten van dr. Jean Tillie
  • voorstelling van mijn proefschrift over kiesrecht voor vreemdelingen
  • register van senaatsdocumenten betreffende stemrecht (sinds 1995)
  • paper presented by prof. dr. Jo Shaw, Professor of European Law and Jean Monnet Chair at the University of Manchester, at the ECPR-Joint Sessions in Torino, March 2002, 'Sovereignty at the boundaries of the polity' (comparative paper about electoral rights on the municipal level for EU and non-EU residents across Europe).
  • Mijn lijst van publicaties - verschillende stukken gaan over stemrecht voor migranten (naast de literatuurreferenties vindt u er ook een paar links naar integrale on-line stukken over kiesrecht voor vreemdelingen)


mijn proefschrift (uit 1998) over kiesrecht voor niet-staatsburgers

het is mogelijk om de hoofdstukken uit het boek gratis te downloaden

"Nieuwkomers in de politiek. Het parlementaire debat omtrent kiesrecht voor vreemdelingen in Nederland en België (1970-1997)" van Dirk Jacobs, ISBN 903820172, 311 pagina's, € 19,70 (795 BEF), uitgegeven bij Academia Press (Gent). Het proefschrift dat aan de basis ligt van dit boek, werd op 9 oktober 1998 verdedigd aan de Universiteit Utrecht. Het werd in oktober 2001 bekroond met de driejaarlijkse prijs Raymond Derine voor Humane Wetenschappen.

relevant boek over Nederlandse ervaring

'De etnische stem, Opkomst en stemgedrag van migranten tijdens gemeenteraadsverkiezingen, 1986-1998' van Jean Tillie, Utrecht, FORUM, 2000. Gebonden, 14,5 x 21 cm, 140 pag.
Prijs 16€ - bestellen via forum - ISBN 90-5714-080-2

Korte inhoud:

"Inwoners van Nederland die niet de Nederlandse nationaliteit bezitten, kunnen sinds 1985 stemmen bij gemeenteraadsverkiezingen. Aan dat besluit is heel wat discussie voorafgegaan. Politieke participatie werd met het oog op integratie als wenselijk beschouwd, maar tegelijkertijd leefde de angst dat allochtonen alleen de belangen van de eigen etnische groep zouden behartigen.
Na vijftien jaar kiesrecht voor migranten maakt Jean Tillie de balans op. Heeft het inderdaad geleid tot politieke participatie en daarmee tot integratie? Zijn allochtonen (massaal) op nieuwe islamitische partijen gaan stemmen of hebben (voornamelijk) reguliere partijen van hun stem geprofiteerd? En in hoeverre hebben partijen profijt gehad van etnische kandidaten op hun lijst?
In 'De etnische stem' worden de resultaten van een onderzoek naar opkomst en stemgedrag van allochtonen bij de gemeenteraads-verkiezingen van 1998 gepresenteerd, geanalyseerd en vergeleken met verkiezings-onderzoeken uit 1986, 1990 en 1994. Tillie toont aan dat de verschillen in opkomst tussen de etnische groepen mede kunnen worden verklaard uit de mate van 'civiele gemeenschap': de aanwezigheid van sociale relaties die de betrokkenheid bij de eigen etnische gemeenschap bevorderen. Verder blijkt dat het stemgedrag van allochtonen, net als dat van autochtonen, in hoge mate ideologisch bepaald is. Hieruit kunnen we concluderen dat de politieke integratie redelijk geslaagd is." (bron: http://www.forum.nl)


Overzicht van recente ontwikkelingen
op het vlak van kiesrecht voor vreemdelingen in België
(en af en toe wat nieuws uit het buitenland)


(ter actualisering van de informatie in mijn proefschrift; er wordt enkel bijkomende feitelijke informatie en commentaar geleverd maar geen nieuwe analyses van het parlementaire debat zoals ondernomen in het boek. De informatie is soms tijdsgebonden. Hier en daar geef ik inhoudelijk commentaar.)



3 mei 2009:
te weinig minderheden op kieslijsten volgens Minderhedenforum

Het minderhedenforum lanceert de campagne "kies kleurig" in het kader van de nakende regionale en Europese verkiezingen van 7 Juni 2009. Volgens het Minderhedenforum staan er te weinig allochtone kandidaten op de Vlaamse kieslijsten, in verhouding tot hun aandeel in de bevolking. Meer info op de site van het Minderhedenforum


27 april 2009:
8% EU-burgers ingeschreven voor Europese verkiezingen in Brussel

Télé Bruxelles weet te melden dat 8% van de EU-burgers in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zich hebben ingeschreven als kiezers voor de Europese verkiezingen. Meer info op de site van Télé Bruxelles


4 november 2008:
Barack Obama 44ste president van de VS

Barack Obama, zoon van een Keniaanse migrant, wordt verkozen tot 44ste president van de Verenigde Staten van Amerika.


14 oktober 2008:
verkiezingen in Canada

Tijdens de algemene verkiezingen in Canada - waar er overigens geen lokaal kiesrecht voor niet-Canadezen is - wordt flink wat aandacht besteed aan voorlichting van immigranten in de taal van hun land van oorsprong. Kijk even op deze overheidssite. Op de site van Canada Elections vindt u ook een themanummer van het tijdschrift Electoral Insight terug over de politieke participatie van etno-culturele minderheden.


21 mei 2008:
François Hollande (PS) zegt eis lokaal kiesrecht voor niet-EU-burgers in Frankrijk te ondersteunen

François Hollande, voorzitter van de Parti Socialiste in Frankrijk, stelde naar aanleiding van de 'votation citoyenne' (zie hieronder) de idee van lokaal kiesrecht voor niet-EU-burgers bij de Franse lokale verkiezingen te ondersteunen:

" Dans le cadre de la révision de la Constitution, nous en avons fait une de nos priorités... Celle-la est sans doute celle qui doit être la plus fortement exposée devant les Français et le Parlement... La gauche et le PS feront l'essentiel de la discussion là-dessus.... Merci de nous faire rappel de nos engagements."
Activist Paul Oriol, één van de initiatiefnemers van de 'votation citoyenne', zegt hierover het volgende:
"Nous tenons à remercier François Hollande pour ces propos explicites et à lui rappeler que le PS dispose d'une capacité de blocage pour cette révision constitutionnelle qui devra obtenir 3/5 des voix. Le PS porte une responsabilité historique quant à l'adoption de cette disposition bien acceptée par une majorité de Français".


mei 2008:
symbolische stemming over kiesrecht voor vreemdelingen in Parijs

In Parijs vindt een symbolische volksraadpleging plaats over de vraag "“Etes-vous pour le droit de vote et l’éligibilité des résidents étrangers (hors UE) aux élections locales ?". Het Parijse stadsbestuur ondersteunt de actie en stelt lokalen ter stemming beschikbaar. Er is ook een petitie verbonden aan deze 'votation citoyenne'. Men hoopt met het symbolische referendum te kunnen wegen op het debat over de wijziging van de Franse Grondwet. Paul Oriol van de vereniging Association pour la défense d'une citoyenneté européenne de résidence schrijft in een perscommuniqué op 21 mei:

"François Hollande a participé à la campagne « votation citoyenne » en déposant un bulletin pour le droit de vote des résidents étrangers aux locales, place Edouard Herriot quelques heures avant l’ouverture du débat à l’Assemblée nationale sur la réforme de la Constitution. Un acte symbolique fort de la part du premier secrétaire du Parti socialiste. Mais l’heure n’est plus aux actes symboliques mais à la fermeté. Cette condition au vote de la réforme de la Constitution par la gauche doit être maintenue jusqu’au bout, sinon elle aura été simplement une monnaie d’échange. Les résidents étrangers auront l’impression, justifiée, d’avoir joué encore une fois le rôle de masse de manœuvre. Le droit de vote des résidents étrangers non communautaires n’est pas une des multiples réformes pour améliorer le fonctionnement démocratique des institutions. Elle est un facteur d’intégration politique, une réforme qui intéresse directement une partie significative de la population exclue de toute participation politique par une discrimination fondée seulement sur son appartenance nationale depuis le traité de Maastricht. Le droit de vote des résidents étrangers non communautaires est la seule réforme constitutionnelle qui touche directement la population, qui est demandée par la société civile (« votation citoyenne » regroupe une centaine d’organisations), qui est soutenu par l’opinion publique comme tous les sondages en témoignent. Et qui est au programme de toutes les organisations de gauche depuis une trentaine d’années."


april 2008:
recht op verkiesbaarheid in Neuchâtel (Zwitserland)

In het kanton Neuchâtel in Zwitserland kunnen nu ook niet-staatsburgers zich kandidaat stellen voor de gemeenteraadsverkiezingen. Ze kenden al lang het kiesrecht maar niet het recht op verkiesbaarheid. Lees meer op deze site .


23 september 2007:
Belg in Zwitserland laat buitenlanders virtueel meestemmen

Hans Verbeke, een Belg woonachtig in Zwitserland, is één van de initiatiefnemers van de site www.auslaenderstimmrecht.ch waar niet-Zwitsers - ze zijn met 1,6 miljoen - virtueel (en dus symbolisch) deel kunnen nemen aan de federale verkiezingen van 21 oktober. In Zwitserland is het bijzonder moeilijk om het staatsburgerschap te bekomen. In een aantal kantons genieten niet-Zwitsers wel het lokaal kiesrecht. Gezien Zwitserland geen deel uitmaakt van de EU, hebben Europese onderdanen niet automatisch overal gemeentelijk stemrecht (zoals dit wel geldt in alle omringende EU-lidstaten).


14 september 2007:
Jack Lang (PS) pleit voor lokaal stemrecht voor niet-Fransen

PS-volksvertegenwoordiger Jack Lang, lid van Sarkozy's reflectiecomité voor institutionele herzieningen, pleitte ervoor om bij een komende grondwetsherziening het lokaal stemrecht voor niet-staatsburgers daarin te verankeren.


13 september 2007:
burgemeester van Stains (Frankrijk) in de problemen door referendum over lokaal kiesrecht voor niet-Fransen

In 2006 organiseerde Michel Beaumale, de communistische burgemeester van de Parijse voorstad Stains (prefectuur Seine-Saint-Denis), een referendum over lokaal kiesrecht voor niet-Fransen. Daartoe stelde hij een alternatieve kiezerslijst op waarop ook de niet-EU onderdanen figureerden. Dat laatste kan hem nu duur te staan komen, want hij zou zijn politieke rechten kunnen verliezen als hij veroordeeld wordt in een zaak, ingediend door de prefectuur, die tegen hem loopt aangaande de kwestie. Vandaar dat vanuit linkse hoek een solidariteitsactie met de dissidente burgemeester werd opgestart.


20 juni 2007:
kritische noot bij de cijfers van npdata over allochtone politieke vertegenwoordiging

U kunt hier terecht voor een kritische noot bij de cijfers van npdata over allochtone politieke vertegenwoordiging.


22 oktober 2006:
eerste deelname buitenlanders aan verkiezingen in Genève

In het kanton Genève vonden op 22 oktober 2006 voor het eerst referenda plaats waaraan niet-Zwitsers konden deelnemen. In het voorjaar van 2007 zullen ze voor het eerst ook deelnemen aan de gemeenteraadsverkiezingen. Volgens een document van de statistische dienst van het kanton, halen de niet-Zwitsers in vergelijking met de Zwitsers een lagere (maar toch behoorlijke) participatiegraad.


17 oktober 2006:
deputatie Vlaams-Brabant: "Niet-Belgen moet ook voor provincieraad kunnen stemmen"

Volgens de website van De Standaard, met als bron Belga, wil de deputatie van Vlaams-Brabant de federale overheid ertoe proberen te bewegen de kieswetgeving aan te passen zodat niet-Belgen ook bij de provincieraadsverkiezingen kunnen stemmen. Nu kunnen niet-Belgen enkel aan de gemeenteraadsverkiezingen deelnemen. Gedeputeerde Toine De Coninck (sp.a) antwoordde in de provincieraad op een vraag van An Hermans (CD&V) over de kwestie. In het bericht lezen we verder:

"Hermans wees op de vele vragen die ze van niet-Belgen gekregen had tijdens de kiescampagne over het waarom van het feit dat EU-burgers sinds 2000 en niet-EU-burgers (onder bepaalde voorwaarden) sinds 2006 wel voor gemeenteraadsverkiezingen maar niet voor de aanduiding van de provincieraad kunnen stemmen. "Als we hen willen betrekken bij de werking van provincie dan moeten we hierin verandering brengen", aldus Hermans. Verwijzend naar de brieven die ze stuurden met de vraag om voor hen te stemmen wees De Coninck wees erop dat zelfs enkele gedeputeerden evenals parlementsleden hiervan niet op de hoogte waren. "Aangezien het hier een federale materie betreft zullen we het in het bureau van de provincieraad bespreken om te zien welke initiatieven we kunnen nemen", aldus De Coninck." (bron: De Standaard, online 17/10/06).


15 oktober 2006:
heisa over de 'allochtone factor' bij de interpretaties van resultaten

Na de verkiezingen ontstond nogal wat heisa rond de zogenaamde 'allochtone factor' bij de verkiezingen. Het Vlaams Belang weet al op de verkiezingsavond zelf haar stagnatie in de steden aan de impact van allochtonen, in de woorden van Philip Dewinter ondervond het VB nu de gevolgen van 'het vreemdelingenlegioen'. Gepensioneerd socioloog Jan Hertogen leek dat een dag later te kunnen bevestigen met cijfers die zouden aantonen dat er een link is tussen het aantal nieuwe Belgen en de stagnatie van het Vlaams Belang in bepaalde gemeenten. Hertogen slaat evenwel de bal op verschillende punten mis in zijn interpretaties en gebruikt bovendien onbetrouwbare cijfers (zie artikels hierover op 13/10/06 in de Morgen en de Standaard). Terugvallend op enkele zware assumpties (bijvoorbeeld dat nieuwe Belgen nooit verhuizen van de ene gemeente naar de andere) probeerde Hertogen na te gaan welk aandeel de allochtonen in het kiezerskorps van bepaalde gemeenten uitmaken. De waarheid is dat de correcte cijfers momenteel niet te berekenen vallen. Wat de heer Hertogen doet is een simulatie en geen exacte berekening èn het is dàt wat we bekritiseren. Uiteraard zijn we op de hoogte van het bestaande materiaal (cfr. 'bericht uit het gewisse nr.37') en het is precies daarom dat we zeggen dat het aantal nieuwe Belgen niet precies te berekenen valt met de officieel beschikbare cijfers. Hertogen doet alsof zijn cijfers exact zijn terwijl het louter om benaderende schattingen gaat. Dat is niet goed genoeg. In het beste geval gaat het om 'intelligent giswerk', maar in het slechtste geval om natte vingerwerk. Wij werken liever met zekere cijfers en hebben daarom in het verleden al systematisch gepleit bij de overheid om cijfers ter beschikking te stellen aangaande de samenstelling van de bevolking naar nationaliteit bij geboorte en geboorteplaats van ouders.
Het stemgedrag van Belgische staatsburgers met allochtone achtergrond kan in bepaalde wijken best een negatief effect hebben op de in percenten uitgedrukte resultaten van een partij die steevast benadrukt dat ze hier eigenlijk ongewenst zijn. Het is vandaag evenwel onmogelijk de grootte van dat effect correct te berekenen. Wat we alvast met zekerheid kunnen zeggen is dat het stemrecht voor niet-Belgen slechts een zeer minieme impact heeft gezien de lage inschrijvingsgraad. Behalve dan in Voeren waar niet-Belgen (voornamelijk Nederlanders) de Vlamingen opnieuw aan een meerderheid geholpen hebben.
Het is pertinent onjuist te stellen dat de zogenaamde 'overwinningsnederlaag' van Vlaams Belang alleen terug te voeren zou zijn op de aanwezigheid en het stemgedrag van nieuwe Belgen. De vergelijking van de resultaten voor de provincieraad van 2006 met die van de gewestverkiezingen van 2004 leert alvast dat Vlaams Belang in het hele land tussen de 75.000 en 80.000 stemmen minder haalde. Bij de twee eerdere verkiezingen steeg het absolute aantal Vlaams Belang-stemmers keer op keer, maar ditmaal kende Vlaams Belang een terugval. Dat is een nieuw en interessant fenomeen. Die daling in absolute cijfers heeft logisch gezien hoegenaamd niets met het aantal allochtone kiezers te maken. Een flink pak autochtone Vlamingen heeft deze keer Vlaams Belang, de voor racisme veroordeelde partij, de rug toegekeerd.


oktober 2006:
opvallend succes van allochtone kandidaten

In Vlaanderen raakten meerdere allochtone Belgen verkozen dankzij hun voorkeurstemmen. Al te snel wordt dat geduid als het gevolg van de zogenaamde 'etnische stem'. Onderzoek voor 2003 toont echter aan dat de progressieve autochtone kiezer die twijfelt tussen groen en rood een grote kans heeft (tot 33 procent voor de zogenaamde "post-materialisten") om doelbewust een stem uit te brengen op een allochtoon. Dat geeft aan dat het verhaal toch een stuk ingewikkelder is.


8 oktober 2006:
niet-EU-burgers nemen voor het eerst deel aan lokale verkiezingen in België

Op zondag 8 oktober 2006 konden (ingeschreven) niet-EU-burgers voor het eerst aan de gemeenteraadsverkiezingen in België deelnemen. Niet-EU-vreemdelingen mochten wel een stem uitbrengen maar konden niet verkozen worden.


26 augustus 2006:
in VLD-gemeenten minder inschrijvingen van niet-Belgen voor verkiezingen

Uit onderzoek van Marc Hooghe en Tim Reeskens (KULeuven) blijkt dat niet-Belgen zich minder vaak inschreven in door de VLD bestuurde gemeenten. Bekijk hier het Leuvense onderzoeksrapport.


22 augustus 2006:
inschrijvingsgraden per nationaliteit en per gemeente bekend

Op de website van het rijksregister werden - naar aanleiding van ons verzoek deze cijfers voor onderzoek beschikbaar te stellen - de inschrijvingsgraden per nationaliteit en per gemeente bekend gemaakt. Nadere analyses zullen nog volgen op deze website (vermoedelijk tegen december).


16 augustus 2006:
definitieve inschrijvingscijfers bekend

De officiële cijfers zijn binnen: 20,05% van de niet-Belgen die kiesgerechtigd zijn bij de komende gemeenteraadsverkiezingen hebben zich tijdig ingeschreven. Wat de 529.878 burgers van de Europese Unie betreft, bedraagt het resultaat 20,94%. Er zijn een kleine 7% nieuwe inschrijvingen want 14,2% procent staat nog steeds op de kieslijst genoteerd omdat ze zich al inschreven bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen. Er doet overigens maar een goede 3% meer EU-burgers mee dan zes jaar geleden, toen 17,75% zich inschreef. Van de 108.617 niet-EU-burgers, die deze keer voor het eerst mogen meedoen, heeft zich 15,71% ingeschreven. In een opiniestuk van Philippe Van Parijs (UCL & Harvard) en Dirk Jacobs (ULB & KUBrussel) dat gelijktijdig verschijnt in Le Soir en De Morgen op 17 augustus, wordt gesproken van een klein mirakel.


8 augustus 2006:
fraude bij inschrijvingen in Zele

In Zele werd er fraude gepleegd bij de inschrijvingen voor de verkiezingen. Klaarblijkelijk werden bepaalde mensen buiten hun medeweten om ingeschreven en werd daarbij valsheid in geschrifte gepleegd. Een verdachte bekende reeds schuld luidens de vrt-nieuwssite.


5 augustus 2006:
15% niet-Belgen in Antwerpen naar de stembus

Op vrijdag 4 augustus 2006 behandelde het Antwerpse schepencollege de laatste aanvragen tot inschrijving op de kieslijsten. Klaarblijkelijk kwamen er op het laatste nippertje toch nog een aanzienlijk aantal aanvragen binnen. De eindteller staat op 2.607 EU-burgers (14,6%) en op 1.791 niet-EU burgers (14,94%). Die getallen liggen dus een stuk hoger voor de niet-EU-burgers dan de cijfers die vanuit het rijksregister beschikbaar werden gemaakt op 29 juli (er was daarin sprake van 1045 niet-EU-burgers of 7,7% ingeschrevenen).


1 augustus 2006:
inschrijvingsperiode afgesloten

Tot 31 juli hadden niet-Belgen de tijd om zich in te schrijven op de kieslijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen. Uit de meest recente cijfers van binnenlandse zaken (29 juli) blijkt dat in Vlaanderen 23.327 EU-burgers zich ingeschreven hebben op 170.040 in aanmerking komende personen (13,75%) en 3.538 niet-EU-burgers op een totaal van 42.473 in aanmerking komende personen (8,33%). In Brussel zijn de cijfers voor EU-burgers 14.800 ingeschrevenen op 136.425 potentiële kiezers (of 10,85%) en voor niet-EU-burgers 3.964 ingeschrevenen op 42.415 potentiële kiezers (of 9,35%). Wat Wallonië betreft zijn er van de 223.587 in aanmerking komende EU-burgers 55.578 ingeschreven (of 24,86%) en zijn er van de 23.916 niet-EU-burgers die in aanmerking komen 3.076 ingeschreven (12,86%). Dit zijn nog steeds voorlopige cijfers. De officiële statistiek op datum van 1 augustus 2006 wordt in het rijksregister opgemaakt in het weekend van 12-13 augustus (zodat de gemeenten de nodige tijd hebben om hun bijwerkingen te laten doen) en zal worden bekendgemaakt op 16 augustus 2006.

voor het archief:

HOE INSCHRIJVEN VOOR GEMEENTERAADSVERKIEZINGEN?
COMMENT S'INSCRIRE POUR LES ELECTIONS COMMUNALES?
Lees alles in de folder van het Vlaams Minderhedencentrum.
Retrouvez toutes les infos dans le manuel de la Coordination Nationale d'Action pour la Paix et la Démocratie.
Bruxellois? Lisez le dépliant du CBAI - Brusselaar? Lees de folder van Foyer.
Antwerpenaar? Bekijk de flyer van de campagne "kom uit uw kot en stem".

KOMT U IN AANMERKING OM TE STEMMEN VOOR DE GEMEENTERAADSVERKIEZINGEN?
Op de site van de organisatie 'Objectief' kunt u controleren of u in aanmerking komt
om deel te nemen aan de gemeenteraadsverkiezingen via een doorklikschema


juli 2006:
nog één maand tijd voor niet-Belgen om zich in te schrijven op kieslijsten

Tot 31 juli hebben niet-Belgen nog de tijd om zich in te schrijven op de kieslijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen. Uit de meest recente cijfers van binnenlandse zaken (1 juli) blijkt dat 20.437 EU-onderdanen in Vlaanderen ingeschreven zijn op een geheel van 170.072 in aanmerking komende EU-burgers. Dat is 12,02%. In Brussel gaat het om 10.546 mensen (7,73% van alle kiesgerechtigde EU-burgers in Brussel) en in Wallonië om 50.372 EU-burgers (22,48% van alle kiesgerechtigde EU-burgers in Wallonië). Van alle niet-Belgen die geen Europees staatsburger zijn en vijf jaar in het land verblijven hebben er zich 1.964 in Vlaanderen, 786 in Brussel en 1.439 in Wallonië ingeschreven. In totaal komen er respectievelijk 42.935 mensen in Vlaanderen, 42.872 mensen in Brussel en 24.105 mensen in Wallonië in aanmerking volgens de meest recente cijfers. Dit betekent dat er zich 4,57% inschreef in Vlaanderen, 1,83% in Brussel en 5,97% in Wallonië. Wat Vlaanderen betreft, vond een groot deel van de inschrijvingen plaats in de stad Antwerpen (850 inschrijvingen). Ook daar is de inschrijvingsgraad van niet-EU-burgers echter nog steeds laag met 6,14% inschrijvingen van alle niet-Belgen van buiten de Europese Unie die vijf jaar in het land verblijven. In Antwerpen wist het initiatief 'Kom uit uw kot' naar eigen zeggen 310 niet-EU-onderdanen aan te moedigen zich in te schrijven. De op de website van binnenlandse zaken vermelde cijfers zijn bedroevend maar wellicht hebben we nog geen correct beeld van de werkelijke evolutie van de inschrijvingen. De cijfers van binnenlandse zaken zijn ongetwijfeld een onderschatting, zo meldt alleszins het Minderhedenforum in haar nieuwsbrief. Vele gemeenten 'sparen' immers hun inschrijvingen op alvorens ze aan de federale instanties te melden. Het is dus wachten op de definitieve cijfers in augustus om een volledig beeld te krijgen en een finale evaluatie te kunnen maken. In een column in de Morgen hekelde David Van Reybrouck op 22 juni ondertussen de povere inspanningen van de federale en Vlaamse overheid om de niet-Belgische kiesgerechtigden over het recht op gemeentelijk vlak mee te stemmen in te lichten.


juli 2006:
aankondiging van 0110

Op 1 oktober 2006, één week voor de gemeenteraadsverkiezingen, zullen Vlaamse topartiesten in de steden Gent, Antwerpen en Brussel hun stem laten klinken voor de multiculturele samenleving en tegen extreem-rechts. Tom Barman (Deus) is het gezicht voor Antwerpen, Sioen voor Gent en Arno voor Brussel. Steun het initiatief door een sms met vermelding '0110' te sturen naar het nummer 3699.


mei 2006 - juni 2006:
'racisme is onze collectieve verantwoordelijkheid'

Volgend op de publicatie van de platformtekst 'racisme is onze collectieve verantwoordelijkheid' in de kranten De Morgen en de Standaard op 20 mei, wordt de mogelijkheid verleend om verder steun aan het stuk te verlenen via de internetpagina www.petitiestopracisme.be. Onder de ondertekenaars vinden we, naast vele academici en opiniemakers, ook mensen terug uit de kunst- en cultuursector. Zo tekenden bijvoorbeeld ondermeer Axelle Red, Dominique Deruddere, Jan Fabre, Sam Touzani, Alain Platel en Walter van Beirendonck het opiniestuk. Op 24 mei tekenden al 9000 mensen de petitie en werd een vertaalde versie in Le Soir gepubliceerd. Op 29 mei hadden ondertussen meer dan 19.000 mensen getekend. Eind juni werd een delegatie van de initiatiefnemers ontvangen op het kabinet Dupont waar een lijst van 27.000 ondertekenaars overhandigd werd.


9 mei 2006:
nog steeds bitter weinig niet-EU-burgers ingeschreven voor lokaal kiesrecht

Volgens gegevens van Binnenlandse zaken zijn er begin mei 2006 nog steeds bitter weinig niet-EU-burgers ingeschreven op de kieslijsten: 95 in Vlaanderen (op een potentieel van 43.536), 47 in Brussel (op een potentieel van 43.639) en 176 in Wallonië (op een potentieel van 24.624). Er zit wel duidelijk vertraging op de gegevens van Binnenlandse Zaken want uit verschillende gemeenten komen signalen dat zij al een pak meer aanvragen tot registratie ontvingen. Er is echter duidelijk nog een hele weg af te leggen.


mei 2006:
Antwerps verenigingsleven maakt werkt van sensibilisering van migrantenbevolking rond kiesrecht

Voor het informeren en sensibiliseren van niet-Belgische EU- en niet-EU-burgers, in het kader van het lokaal stemrecht voor niet-Belgen, slaan het autochtone en allochtone middenveld in Antwerpen de handen in elkaar. Tussen 4 en 13 mei pakken zij uit met een heuse stemrechtcampagne.


7 april 2006:
nog steeds nauwelijks inschrijvingen van niet-EU-burgers voor gemeenteraadsverkiezingen

De krant De Standaard, die klaarblijkelijk de statistieken op de website van binnenlandse zaken ontdekt heeft, bloklettert ironisch op haar voorpagina 'al veertien migranten gaan stemmen'. In de maand maart hebben er zich in Vlaanderen dus nog maar bitter weinig niet-EU-burgers ingeschreven voor de gemeenteraadsverkiezingen. Gezien er op verschillende plaatsen in het land sensibiliseringsinitiatieven ondernomen worden - ter herinnering: zonder enige Vlaamse of federale overheidssteun -, is het uitkijken naar de statistieken die begin mei aangaande de maand april gepubliceerd zullen worden. Daarin zouden we toch een gevoelige stijging moeten vaststellen, zoniet dreigt de uitbreiding van het stemrecht een dode mus te worden.


6 april 2006:
geschillen over kiesrecht van niet-EU-burgers voor Europese verkiezingen

Op 6 april maakte de advocaat-generaal van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen zijn conclusies bekend aangaande twee geschillen betreffende het kiesrecht van niet-EU-onderdanen voor de Europese verkiezingen. Het gaat om specifieke geschillen omtrent Gibraltar en Aruba. Opmerkelijk is volgende stelling van de advocaat-generaal:

"Zijns inziens is de mogelijkheid om het kiesrecht voor het Europees Parlement uit te breiden tot onderdanen van derde staten niet uitgesloten door de algemene regels van het Verdrag. Een dergelijke uitbreiding lijkt immers te stroken met het democratische beginsel van algemene verkiezingen, dat pleit voor toekenning van het kiesrecht aan een zo groot mogelijk aantal personen en dus ook aan vreemdelingen die zich in een bepaalde lidstaat hebben gevestigd."


5 april 2006:
weldra kiesrecht voor niet-staatsburgers in New York?

Op 5 april zullen verschillende gemeenteraadsleden van New York proberen het kiesrecht voor niet-staatsburgers (terug) in te voeren. Op de website immigrant voting van politicoloog (en activist) Ron Hayduk staat daarover het volgende te lezen:

"New York City Council Members Charles Barron and Kendall Stewart, along with several of their colleagues, will re-introduce the historic Voting Rights Restoration Act on April 5, 2006. This landmark piece of civil rights and government reform legislation would allow noncitizen residents 18 years of age or older to vote in New York City elections if they have been lawfully present for six months".


27 maart 2006:
inwoners Parijse voorstad stemmen in meerderheid voor kiesrecht voor niet-staatsburgers

Inwoners van de Parijse voorstad Saint-Denis hebben in meerderheid (64%) voor toekenning van lokaal kiesrecht aan niet-Fransen gestemd. Het referendum (dat een participatiegraad van 30% kende) werd door het linkse gemeentebestuur georganiseerd. Het kende vooral een symbolisch karakter want het was op vraag van de prefectuur op 23 februari expliciet illegaal verklaard door een administratieve rechtbank.


7 maart 2006:
Allochtonen in Nederland stemden deze keer massaal voor de sociaal-democratische Partij van de Arbeid

Volgens eerste berekeningen van Jean Tillie van het onderzoeksinstituut IMES van de Universiteit Amsterdam hebben allochtonen ditmaal massaal voor de sociaal democratische Partij van de Arbeid gestemd bij de gemeenteraadsverkiezingen in Nederland. Bij eerdere verkiezingen stemden allochtonen in Nederland voor zowat het volledige partijlandschap (voor linkse én rechtse partijen), in 2006 is er echter een duidelijke voorkeur voor de sociaal-democratische partij. De sociaal-democraten van de PvdA zitten op landelijk niveau in de oppositie. Wellicht is het bijzondere stemgedrag te verklaren door het vrij migrant onvriendelijk discours (en beleid) van het centrum-rechtse kabinet Balkenende en de rechtse regeringspartijen CDA en VVD van de afgelopen jaren en maanden. Allochtonen lijken in die context niet meer bereid nog langer op deze partijen te stemmen.


4 maart 2006:
in heel België nog maar 12 niet-EU burgers ingeschreven voor het gemeentelijk kiesrecht

Uit de cijfers van het Ministerie van Binnenlandse Zaken blijkt dat er op 4 maart 2006 nog maar 12 niet-Belgische kiezers van buiten de Europese Unie ingeschreven zijn op de kieslijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen 2006 (1 in Vlaanderen, 1 in Brussel en 10 in Wallonië). In totaal komen er in heel België 114.887 niet-EU vreemdelingen in aanmerking (44.602 in Vlaanderen, 44.915 in Brussel en 25.370 in Wallonië). Er zijn 75.071 EU-burgers op een totaal van 530.616 in aanmerking komende Europese vreemdelingen in België ingeschreven (dat is 14,15%). In Vlaanderen zijn er 168.903 EU-burgers die in aanmerking komen, 17.604 (10,42%) heeft zich ingeschreven. Van de 136.163 potentiële EU-kiezers in Brussel zijn er 9.747 ingeschreven (7,16%). In Wallonië zijn er 225.550 Europese kiezers die zouden kunnen meestemmen als ze zich inschrijven op de kieslijsten. Momenteel hebben 47.720 (of 21,16%) van de EU-vreemdelingen in Wallonië dat gedaan. Het overgrote deel van deze EU-burgers had zich al ingeschreven om deel te nemen aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2000 en zij blijven geregistreerd op de kieslijsten. Bij de niet-EU-Belgen begint men van nul. Dringend tijd dus dat niet-Belgen gesensibiliseerd worden en aangezet worden om zich in te schrijven. Ze hebben daartoe tijd tot 1 augustus. Het is nog maar sinds februari duidelijk hoe men zich precies in kan schrijven en de sensibiliseringscampagnes komen in Vlaanderen en Brussel nu pas op gang, dus het valt te verwachten dat het aantal inschrijvingen de komende maanden gevoelig zal toe nemen. Er is echter duidelijk nog veel werk aan de winkel. Bekijk hier de cijfers per gemeente (ook voor niet Belgen uit andere EU-landen): cijfers van het ministerie van Binnenlandse Zaken.


28 februari 2006:
publicatie in staatsblad van ordonnantie aangaande inzage kieslijsten

De Coordination Nationale d'Action pour la Paix et la Démocratie meldt in haar nieuwsbrief van 23 maart 2006 dat er op 28 februari 2006 nog een ordonnantie in het Staatsblad verscheen die de inzage in het kiesregister regelt:

"Dans le Moniteur belge du 28 février dernier paraissait une ordonnance en date du 16 février 2006 modifiant la loi électorale communale. Cette ordonnance introduit notamment la possibilité de consulter la liste des électeurs et crée un recours contre celle-ci : en cas d'omission, de radiation ou d'inscription indue, une réclamation peut être adressée auprès du Collège des bourgmestre et échevins entre le 1er août (la date de clôture de la liste des électeurs) et le douzième jour avant la date des élections. Le Collège doit statuer sur la réclamation dans les quatre jours suivants son dépôt et en tous cas, sept jours avant les élections".


15 februari 2006:
sensibiliseringscampagnes rond stemrecht komen op gang in Vlaanderen

Op de site van het Minderhedenforum is een overzicht beschikbaar van de sensibiliseringscampagnes die van start gaan voor nieuwe kiezers voor de gemeenteraadsverkiezingen. In Brussel, Antwerpen, Limburg en Oost-Vlaanderen werken overheden en zelforganisaties verschillende initiatieven uit. Zo lanceren bijvoorbeeld de Federatie van Vooruitstrevende Verenigingen vzw, Intercultureel Netwerk Gent VZW en Agora op 24 februari een campagne 'bewust en actief burgerschap' te Gent. De presentatie van het project gaat door in de gemeenteraadszaal op het stadhuis.


3 februari 2006:
omzendbrief aangaande inschrijvingen niet-EU-onderdanen als kiezers

Op 3 februari werd de omzendbrief 'Omzendbrief betreffende de inschrijving van vreemdelingen die in België verblijven en die geen onderdanen zijn van een lidstaat van de Europese Unie als kiezers voor de gewone vernieuwing van de gemeenteraden' gepubliceerd in het Staatsblad. Deze omzendbrief zorgt voor meer duidelijkheid over wie stemgerechtigd is voor de gemeenteraadsverkiezingen in oktober 2006. Hierover schrijft het Vlaams Minderhedencentrum (VMC) in haar elektronische nieuwsbrief het volgende:


"Personen van buiten de Europese Unie moeten gedurende vijf jaar voor de inschrijving als kiezer, zonder onderbreking in het bezit zijn geweest van tijdelijke of definitieve verblijfsdocumenten (gele kaart, witte kaart, oranje kaart en bijlage 35). Voor erkende vluchtelingen telt ook de volledige asielprocedure mee. Om te stemmen, moet men in het bevolkingsregister of in het vreemdelingenregister ingeschreven zijn. Niet-EU vreemdelingen die willen stemmen moeten ten laatste op 31 juli een aanvraag indienen bij hun gemeente. Ondertussen stemmen het middenveld en de diversiteitssector hun informatie- en sensibiliseringsinitiatieven op elkaar af. Een folder zal in maart verschijnen. Het Vlaams Minderhedencentrum informeert via haar juridische helpdesk (tel 02-2050055) over welke vreemdelingen stemgerechtigd zijn. Op lokaal en regionaal niveau wordt er vorming en informatie verstrekt."


27 januari 2006:
Vlaams Minderhedencentrum zal voorlichten over het stemrecht voor niet-Belgen

Het Vlaams Minderhedencentrum (VMC) meldt in haar elektronische nieuwsbrief dat zij een informatiecampagne gaat opzetten rond het stemrecht voor niet-Belgen. Dit zal gebeuren in samenwerking met de integratiecentra en integratiediensten. Ook de VVSG, Vereniging voor Vlaamse Steden en Gemeenten, en het Minderhedenforum, spreekbuis van de etnisch-culturele minderheden in Vlaanderen, zijn partners. Begin maart zal er een folder klaar zijn waarin de nieuwe kiezers uitleg zullen krijgen over de voorwaarden en procedures. Tot 31 juli 2006 hebben niet-Belgen de tijd om zich in te schrijven als kiezer.


23 januari 2006:
ministeriële en koninklijke besluiten omtrent inschrijvingsprocedure gepubliceerd in staatsblad

In het staatsblad van 20 januari 2006 werden - eindelijk - de ministeriële en koninklijke besluiten aangaande de inschrijvingsprocedure voor niet-Belgische burgers (zowel EU-burgers als niet-EU-burgers) voor de gemeenteraadsverkiezingen gepubliceerd. Gemeenten weten nu welke procedures en welke formulieren er gebruikt zullen moeten worden. Niet-Belgen kunnen nu ingelicht worden over de manier waarop ze zich kunnen inschrijven. De federale noch de Vlaamse overheid is echter van plan om hiervoor een specieke voorlichtingscampagne te voorzien. In aanmerking komende vreemdelingen kunnen zich tot 1 augustus 2006 inschrijven voor de gemeenteraadsverkiezingen van oktober 2006.


7 januari 2006:
"stemrecht voor migranten wordt lege doos"

"Stemrecht voor migranten wordt lege doos", zo bloklettert de krant de Morgen op 7 januari 2006 op de voorpagina van haar weekendeditie. Jef Gabriëls (CD&V), voorzitter van de Vlaamse Vereniging van Steden en Gemeenten, trekt nogmaals aan de alarmbel over het feit dat er noch vanuit het federaal niveau, noch vanuit het Vlaams niveau een voorlichtingscampagne over de inschrijvingsprocedure voor de lokale verkiezingen georganiseerd zal worden. Er is overigens ook nog steeds geen duidelijkheid vanuit Binnenlandse Zaken hoe de inschrijvingsprocedure precies zal verlopen.


18 november 2005:
Brussels Parlement spoort Brusselse gewestregering aan tot infocampagne

In het Brussels Parlement werd op 18 november een motie goedgekeurd die aan de Brusselse Regering vraagt een algemene voorlichtingscampagne te organiseren naar aanleiding van de gemeenteraadsverkiezingen, ondermeer over het kiesrecht voor niet-staatsburgers. Op die manier kunnen de niet-Belgen die zullen mogen deelnemen aan de gemeenteraadsverkiezingen van oktober 2006, te weten komen hoe ze zich moeten inschrijven op de kieslijsten. Van de 80 aanwezige leden, keurden er 49 leden de motie goed, 6 stemden tegen en 25 leden onthielden zich.

Stemden voor: Tomas Eric, Riguelle Joël, Vervoort Rudi, Mouzon Anne-Sylvie, Emmery Isabelle, de Groote Julie, Grimberghs Denis, Pesztat Yaron, Azzouzi Mohamed, Romdhani Mahfoudh, de Lobkowicz Stéphane, du Bus de Warnaffe André, Doyen Hervé, Braeckman Dominique, Doulkeridis Christos, Daïf Mohamed, Ozkara Emin, Madrane Rachid, Bouarfa Sfia, Carthé Michèle, Decourty Willy, Derbaki Sbaï Amina, Fremault Céline, Moussaoui Fatima, Mampaka Mankamba Bertin, Daems Alain, Delforge Céline, Dubié Josy, Vyghen Carine, El Ktibi Ahmed, Lahlali Mohamed, El Yousfi Nadia, Saidi Fatiha, Diallo Bea, Leduc Alain, Chahid Mohammadi, Fizman Julie, P'Tito Olivia, Chabert Jos, Vandenbossche Walter, Quix Marie-Paule, De Pauw Brigitte, Dejonghe Carla, Vanraes Jean-Luc, Byttebier Adelheid, Ahidar Fouad, Béghin Jan, Coppens René, De Coster Jacques (alle leden van de meerderheidspartijen - PS, Ecolo, CDH, VLD, CD&V & SP.a-Spirit - plus het parlementslid van Groen!).
Stemden tegen: Demol Johan, Van Assche Jos, Lootens-Stael Dominiek, Erens Frederic, Seyns Valérie, Pison Erland (de Vlaams Blok fractie).
Onthielden zich: Simonet Jacques, Gosuin Didier, Persoons Caroline, Draps Willem, de Jonghe d'Ardoye d'Erp Yves, Bertieaux Françoise, de Clippele Olivier, Payfa Martine, Schepmans Françoise, de Patoul Serge, Clerfayt Bernard, De Wolf Vincent, Féret Daniel, Rorive Audrey, Van Nieuwenhoven Christiane, Arku Paul, Caron Danielle, Molenberg Isabelle, Gilson Nathalie, Razzouk Souad, Pivin Philippe, Hasquin-Nahum Michèle, Teitelbaum Viviane, Rousseaux Jacqueline, Colson Michel (de MR-fractie en de FN-parlementsleden). In een stemverklaring legde de MR uit dat ze zich onthielden omdat ze liever op gemeentelijk niveau georganiseerde voorlichtingscampagnes hadden gezien.
Een voorlichtingscampagne is belangrijk om de kans op slagen van het zogenaamde "migrantenstemrecht" - in de zin van een aanvaardbare opkomst - te garanderen, zoals socioloog Dirk Jacobs (de beheerder van deze site) benadrukte in een interview in de krant Brussel Deze Week op 17 november 2005.


10 november 2005:
geen informatiecampagne over stemrecht voor niet-EU-vreemdelingen vanuit Vlaams Gewest

Tijdens de vergadering op 10 november 2005 van de commissie voor wonen, stedelijk beleid, inburgering en gelijke kansen (lees hier het verslag) van het Vlaams parlement antwoordde minister Marino Keulen (VLD) op een interpellatie van Jef Tavernier (Groen!) dat het Vlaams Gewest geen specifieke informatiecampagne naar niet-EU-vreemdelingen zal voeren over de modaliteiten voor hun inschrijving op de kieslijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen. Te verwachten valt dat bij gebrek aan voorlichtingscampagne de effectieve deelname ondermaats zal blijven. De partij van minister Keulen, de VLD, heeft zich op federaal vlak steeds tegenstander getoond van het gemeentelijk kiesrecht voor niet-EU-vreemdelingen. Ze trekt die lijn nu blijkbaar op een slinkse wijze door met het verzuim om de in Vlaanderen woonachtige niet-EU-burgers te informeren over hoe ze zich kunnen inschrijven op de kieslijsten. Het geeft alleszins geen blijk van behoorlijk bestuur. Een dergelijk initiatief wordt wel al ontplooid in Wallonnië. Wellicht komt er ook in het Brussels Gewest een informatiecampagne. Een motie in die zin van Adelheid Byttebier (Groen!) werd eind oktober 2005 door alle Brusselse meerderheidsfracties (inclusief de Brusselse VLD) ondertekend en wordt dus naar alle waarschijnlijkheid goedgekeurd als er op 18 november 2005 over gestemd zal worden. Vlaanderen zal met andere woorden wellicht de enige regio zijn die verzuimt om haar niet-EU-burgers te informeren hoe deel te nemen aan de gemeenteraadsverkiezingen. Het is dus nu afwachten of de Vlaamse steden en gemeenten zelf initiatieven zullen ontplooien.


9 november 2005:
allochtone verenigingen willen sensibiliseringscampagne rond stemrecht

Het Forum voor Etnische-Minderheden meldt in haar elektronische nieuwsbrief dat Limburgse allochtone verenigingen een sensibiliseringscampagne willen aangaande de inschrijving van niet-EU-burgers op de kieslijsten. Niet-staatsburgers uit een niet-EU-land die vijf jaar in België verblijven, moeten zich immers inschrijven op de kieslijst om te mogen deelnemen aan de gemeenteraadsverkiezingen van oktober 2006. Hierrond heeft tot nog toe aan Vlaamse kant geen enkele voorlichting plaats gevonden. In Wallonië, daarentegen, is de voorlichting al bezig (zie verder bij september 2005). In de nieuwsbrief van het Forum lezen we:

"De Limburgse federaties hebben dit geagendeerd op de Limburgse Integratieraad. Ze willen een campagne voor de mobilisatie van kiezers die geen Belgische nationaliteit hebben. Deze mobilisatiecampagne kan gevoerd worden samen met de federaties (ACLI, AIF, IC, Turkse Unie, Wereldvrouwen), de lokale integratieraden, Rimo (Regionaal Instituut voor Maatschappelijk Opbouwwerk) en andere partners, zoals de gemeenten zelf. De federaties kunnen hierbij (net zoals bij de vorige verkiezingen in Limburg trouwens) een belangrijke rol spelen in het informeren van en aanmoedigen tot registratie van vele potentiële kiezers.
De Vlaamse administratie voor Binnenlandse Aangelegenheden deelt mee dat er begin 2006 voor de gemeenten 'waarschijnlijk' een handleiding of richtlijn komt voor het organiseren van de inschrijving van kiezers die niet de Belgische nationaliteit hebben. Het is niet duidelijk wanneer hierover een beslissing valt. De ontwikkelingen zijn te volgen op de website www.vlaanderenkiest.be, waar je ook een antwoord vindt op veelgestelde vragen over de gemeenteverkiezingen".


november 2005:
in de marge van de hevige rellen opnieuw debat over stemrecht voor migranten in Frankrijk

In de marge van de aanhoudende straatrellen van begin november 2005 woedt in de Franse pers (opnieuw) een debat over het stemrecht voor migranten. In een interview op 25 oktober in Le Monde - voorafgaand aan de zware rellen - verklaarde minister van binnenlandse zaken Nicolas Sarkozy (UMP - de rechtse gaullistische partij) zich persoonlijk voorstander van het gemeentelijk stemrecht voor niet-EU-burgers. President (en partijgenoot) Jacques Chirac verzet zich evenwel tegen het idee. In de marge van de hevige onlusten die ondertussen in de Franse banlieues waren uitgebroken, blijft het debat over stemrecht voor migranten, met krantentitels als "hoezo, de vader van Zidane kan niet stemmen?" ondertussen voortduren.


28 oktober 2005:
wellicht sensibiliseringscampagne rond stemrecht in Brussel

Adelheid Byttebier (Groen!) hield op 28 oktober een interpellatie in het Brussels Parlement waarin zij verzoekt om een sensibiliseringscampagne naar niet-EU-burgers over het gemeentelijk stemrecht te organiseren (lees hier het verslag). Niet-EU-burgers kunnen van dat stemrecht genieten in oktober 2006 mits zij vijf jaar in het land verblijven en zich inschrijven op de kieslijsten. Ze kunnen zich evenwel geen kandidaat stellen (in tegenstelling tot vreemdelingen uit andere EU-lidstaten). Brussels minister-president Charles Picqué (PS) verklaarde de idee van een (algemene) voorlichtingscampagne te ondersteunen en de meerderheidsfracties (PS, Ecolo, CDH, VLD, CD&V, SP.a-Spirit) toonden zich bereid een motie van Byttebier in die zin te ondertekenen. De kans is dus groot dat die motie bij een van de volgende plenaire vergaderingen aanvaard zal geraken en Brussel een voorlichtingscampagne zal ondernemen (ondermeer over het kiesrecht voor niet-EU-burgers).


24 oktober 2005:
VVSG vraagt duidelijkheid over migrantenstemrecht

Jef Gabriëls (CD&V), voorzitter van de Vlaamse vereniging van Steden en Gemeenten (VVSG), vraagt luidens berichtgeving in de krant De Morgen dat er dringend duidelijkheid komt omtrent de organisatie van het kiesrecht voor niet-EU-burgers. “Het is hoog tijd dat er duidelijkheid komt. Wij willen de gemeentebesturen op tijd informeren om ervoor te zorgen dat zij de allochtone kiezers mobiliseren, onder meer door ze een voor een aan te schrijven. Maar zolang we de definitieve regeling niet kennen, kunnen we geen informatie doorgeven. Onze Waalse tegenhanger is al een affichecampagne begonnen om de vreemdelingen warm te maken voor de gemeenteraadsverkiezingen. Wij doen dat voorlopig niet, want wat zouden we moeten antwoorden als we vragen krijgen over de precieze organisatie?” zo stelt Gabriëls in De Morgen. Mits er vaart gemaakt wordt met het duidelijk maken van de precieze formaliteiten, kunnen de gemeenten hun niet-EU-burgers volgens Gabriëls nog tijdig en adequaat informeren: “De plaatselijke besturen weten om welke mensen het gaat. Het moet dus mogelijk zijn om ze nog een brief te sturen waarin gewezen wordt op de mogelijkheid om zich in te schrijven als kiezer.” (De Morgen, 24/10/05). In hetzelfde krantenartikel wijst Fauzaya Talhaoui (Spirit!) op het belang van een sensibiliseringscampagne om kiezers effectief te kunnen mobiliseren.


20 oktober 2005:
minister Dewael antwoordt in senaat op vragen rond de organisatie van het kiesrecht voor niet-EU-onderdanen

In de senaat antwoordde minister van Binnenlandse Zaken Patrick Dewael op 20 oktober 2005 op een aantal vragen, ondermeer naar aanleiding van een bezorgd perscommuniqué van het Centrum voor Gelijkheid van Kansen en voor Racismebestrijding, over de organisatie van het kiesrecht voor niet-EU-onderdanen. De minister stelt dat eens er een wetswijziging is doorgevoerd die een precieze invulling geeft aan de notie vijf jaar wettig verblijf, de verdere modaliteiten van de organisatie bekend gemaakt zullen worden. Lees hier het voorlopig verslag met het antwoord van de minister.


18 oktober 2005:
persbericht over stemrecht van Centrum voor Gelijkheid van Kansen en Racismebestrijding

lees hier een persbericht van het Centrum voor Gelijkheid van Kansen en Racismebestrijding (CGKR) waarin een aantal zorgen worden geuit over de precieze modaliteiten van de toekenning


september 2005:
Wallonië heeft een voorlichtingscampagne over het kiesrecht van niet-EU onderdanen klaar. Vlaanderen en Brussel nog (?) niet.

Wallonië heeft een campagne om niet-EU-onderdanen aan te sporen deel te nemen aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2006. Er is een website vanuit het Waals Gewest en een infobrochure vanuit la Fédération des Centres Régionaux d'Intégration (Fé.C.R.I.) en de verschillende C.R.I.'s (Waalse integratiecentra). Volgens de website suffrage-universel staan Vlaanderen en Brussel nog bijlange zo ver niet.


24 juni 2005:
Raad van Europa wil actief èn passief stemrecht voor niet-staatsburgers

De parlementairen van de Raad van Europa - niet te verwarrren met het Europees Parlement - keurden een aanbeveling goed waarin opgeroepen wordt om aan niet-staatsburgers het actief en passief kiesrecht toe te kennen. België is lid van de raad van Europa.


25 mei 2005:
geen plannen tot voorlichtingscampagne stemrecht voor niet-EU-burgers

In de commissie binnenlandse zaken van de Kamer blijkt uit een antwoord van minister Patrick Dewael (VLD) op een parlementaire vraag van Zoë Genot (Ecolo) over de modaliteiten van het stemrecht van niet-EU-burgers dat er momenteel geen bijzondere federale voorlichtingscampagne voor de nieuwe potentiële kiezers voorzien is.


20 maart 2005:
verkiezingen vertegenwoordigend orgaan van de moslims

Op zondag 20 maart 2005 werden door een speciaal daartoe belaste commissie verkiezingen georganiseerd met de oog op de samenstelling van het vertegenwoordigend orgaan van de moslims. Dat orgaan moet als gesprekspartner dienen voor de Belgische overheid inzake de organisatie en financiering van de islamitische eredienst. Die eredienst heeft immers net als de andere erkende erediensten recht op ondersteuning van de bedienaars van de eredienst (de imams in dit geval) en voor de infrastructuur van de gebedsruimten (de moskeefabrieken in dit geval). Ook al is de Islam reeds sinds 1974 erkend als godsdienst, is er van ondersteuning in de praktijk nog nooit iets in huis gekomen. Dat zou nu moeten veranderen, met het vertegenwoordigend orgaan als gesprekspartner voor de verschillende bevoegde Belgische overheden. Het vertegenwoordigend orgaan heeft verder overigens geen andere (politieke) functie dan die van gesprekspartner met betrekking tot de organisatie van de islamitische eredienst. Er worden voor dit vertegenwoordigend orgaan verkiezingen georganiseerd omdat er geen centrale hiërarchie binnen de islam bestaat, die als gesprekspartner zou kunnen optreden, zoals dat bijvoorbeeld wel het geval is in de katholieke kerk. Het eerdere vertegenwoordigend orgaan, de zogenaamde moslimexecutieve, die in 1998 samengesteld werd na verkiezingen en een screening door de staatsveiligheid, functioneerde nauwelijks - mede door allerlei interne twisten. De oude moslimexecutieve betwiste overigens de legitimiteit van de nieuwe verkiezingsprocedure in 2005.
De uitslag van de verkiezingen van maart 2005 is te vinden op de website van de organiserende commissie. Op de kieslijsten werd een onderscheid gemaakt tussen verschillende categorieën van gelovigen: de bekeerde Belgen, de gelovigen van Marokkaanse origine, de gelovigen van Turkse origine en de gelovigen met andere culturele achtergronden. Het kiesreglement verzekerde dat er uit elke categorie en voor elke taalgroep (nederlandstalig en franstalig) minstens een verkozene in het vertegenwoordigend orgaan kan zetelen. Uiteindelijk behaalden de Turkse kandidaten een opmerkelijk succes en raakten er veel meer mensen van Turkse origine dan van Marokkaanse origine verkozen - ook al is de Marokkaanse gemeenschap in België numeriek veel belangrijker. Hiervoor vallen twee redenen aan te stippen. Ten eerste is binnen de Turkse (gelovige) gemeenschap veel efficiënter gemobiliseerd voor deze verkiezingen dan bij de (gelovige) Marokkanen. De Turkse gemeenschap is in België in het algemeen ook hechter en strakker georganiseerd dan de Marokkaanse gemeenschap. Ten tweede waren er aan Marokkaanse kant meerdere oproepen om de verkiezingen te boycotten - door allerlei onenigheden over de organisatie en discussies over de opportuniteit van de verkiezingen - waardoor de animo bij de Marokkaanse gelovige gemeenschap ook veel kleiner was voor deelname aan de verkiezingen. Het houdt dan uiteraard ook geen pas dat bepaalde Marokkaanse mensen die zelf opriepen om de verkiezingen te boycotten achteraf klagen dat er te weinig Marokkanen verkozen zijn... Het gevaar bestaat echter dat de vraag naar haar werkelijke representativiteit het vertegenwoordigend orgaan zal blijven achtervolgen.


14 november 2004:
Vlaams Blok verandert in 'Vlaams Belang'

Op 9 november 2004 bevestigde het Hof van Cassatie de veroordeling van enkele aan het Vlaams Blok gelieëerde organisaties omwille van de overtreding van de antiracisme-wetgeving, zoals die eerder door het Hof van beroep van Gent was uitgesproken op 21 april 2004. Op 14 november verandert het Vlaams Blok haar naam in "Vlaams Belang". Dat gebeurde naar eigen zeggen omdat het arrest van Cassatie hen daartoe dwong. Dit strookt evenwel niet met de werkelijkheid. (bron: www.blokwatch.be)


18 juli 2004:
allochtone minister en staatssecretarissen

In een aantal Belgische regeringen zullen voortaan politici van vreemde origine (van buiten de EU) zetelen. De krant Le Soir spreekt over 'l'image plurielle de la Belgique' en wijst daarmee op de symboliek van de diversiteit van België die uit de aanduiding spreekt. De Brusselse politica Fadila Lanaan (PS) wordt Minister van Cultuur bij de Franse Gemeenschap, de Brusselse Gisèle Mandaila (MR-FDF) wordt federaal staatssecretaris voor het Gezin en de Brusselaar Emir Kir (PS) wordt Brussels staatssecretaris voor Openbare netheid en monumenten. Lanaan is van Marokkaanse origine, Mandaila van Congolese herkomst en Emir Kir is van Turkse origine. In 2003 was Anissa Temsamani (SP), Vlaams politica van Marokkaanse origine, kortstondig federaal staatssecretaris.


13 juni 2004:
bijna 1 op 4 Vlamingen stemt op Vlaams Blok

Tijdens de gewestverkiezingen van 13 juni 2004 haalt de extreem-rechtse en racistische partij Vlaams Blok met 981.587 stemmen voor de Vlaamse Raad 24,15% van de geldige stemmen binnen. Dat is haar hoogste score ooit. Een aantal commentatoren wijzen op het gebakkelei in het stemrechtdossier als verklaring voor de winst van het Vlaams Blok.


6 juni 2004:
Vlaams Blok benadrukt stemrecht in haar kiescampagne

Op een verkiezingsmeeting te Antwerpen van het Vlaams Blok verklaart Philip Dewinter dat "het vreemdelingenstemrecht ongedaan maken", naast het "onderuithalen van paarsgroen" en het "vrijwaren van vrije meningsuiting", de inzet van de gewestverkiezingen van 13 juni 2004 vormt:

"Inderdaad het vreemdelingenstemrecht staat symbool voor de vele nooit gehouden beloftes van paarsgroen in het algemeen en van de VLD in het bijzonder. Voor de verkiezingen van mei 2003 beloofde de VLD dat het vreemdelingenstemrecht met de VLD in de regering er nooit zou komen. Een jaar later is het vreemdelingenstemrecht een feit. De VLD is medeplichtig aan het vreemdelingenstemrecht want de VLD heeft als belangrijkste federale regeringspartij geweigerd om alle democratische middelen aan te wenden om het stemrecht voor vreemdelingen onmogelijk te maken. Waarom eiste de VLD geen keiharde garanties n.a.v. de regeringsonderhandelingen? Waarom was het vreemdelingenstemrecht voor de VLD geen regeringszaak, geen breekpunt op regeringsniveau?
VLD-voorzitter Karel De Gucht werd door de VLD geslachtofferd op het altaar van het vreemdelingenstemrecht. Nu is het de beurt aan de VLD kiezers om af te rekenen met Verhofstadt voor het VLD verraad i.v.m. het vreemdelingenstemrecht. Het Vlaams Blok maakt het vreemdelingenstemrecht tot inzet van de laatste verkiezingsweek. Wij zullen samen met u de volgende week één miljoen deurhangers en 50000 affiches tegen het vreemdelingenstemrecht verspreiden. Wij willen dat de Vlaamse regering na de verkiezingen van 13 juni een consultatief referendum organiseert over het vreemdelingenstemrecht. Het vreemdelingenstemrecht is er gekomen tegen de wil van de Vlamingen, het vreemdelingenstemrecht zal opnieuw moeten verdwijnen omdat de Vlamingen het willen. Stem op 13 juni het vreemdelingenstemrecht samen met de VLD weg; stem Vlaams Blok"


23 april 2004:
wet die gemeentelijk kiesrecht toekent is gepubliceerd in staatsblad

Op 23 april 2004 werd de wettekst gepubliceerd in het Belgisch staatsblad waarin het gemeentelijk kiesrecht toegekend wordt aan niet-EU-burgers die vijf jaar in het land verblijven. Ze werd op 19 maart ondertekend door de koning. De regeling is daarmee nu ook officieel van kracht. Het gaat enkel om het recht om een stem uit te brengen niet om het recht op verkiesbaarheid.


21 april 2004:
Vlaams Blok veroordeeld wegens aanzetten tot racisme

Op 21 april 2004 veroordeelt het Gentse hof van beroep drie vzw's die verbonden zijn aan het Vlaams Blok voor inbreuken op de antiracismewet. Daarmee bevestigt het hof dat het Blok aanzet tot racisme. Een samenvatting van het vonnis is raadpleegbaar.


april 2004:
CNAPD brengt pedagogisch pakket over stemrecht uit

De franstalige organisatie Coordination Nationale d'Action pour la Paix (CNAPD) - tegenhanger van het Nederlandstalige VAKA/Hand-in-Hand - bracht een nieuw pedagogisch pakket uit, bestaande uit een video en een info-dossier over stemrecht. Het pakket is opgesteld in het Frans.


april 2004:
debat in New York over stemrecht voor migranten

In New York City, waar zowel Democraten als Republikeinen toenadering zoeken tot met name Spaanssprekende en Aziatische immigranten, wordt sinds kort gelobbyed om lokaal stemrecht toe te kennen aan legale migranten zonder Amerikaanse nationaliteit. Over de kwestie wordt ondermeer in de New York Times gedebatteerd. Burgemeester Bloomberg verklaarde echter tegenstander te zijn van de idee.


21 februari 2004:
parket onderzoekt bedreigingen

Het parket van Brussel onderzoekt dreigementen aan het adres van politici die meehielpen het gemeentelijk stemrecht voor niet-EU-burgers tot stand te brengen. Steve Stevaert (SP.a), Elio Di Rupo (PS), Laurette Onkelinx (PS), Daniel Ducarme (MR), Philippe Moureaux (PS), Evelyne Huytebroeck (Ecolo), Joëlle Milquet (cdH) en Louis Michel (MR) lopen volgens een dreigbrief van een onbekende Franstalige organisatie, die zich "Organisation pour le Rétablissement de la Démocratie" (ORD) noemt, het risico ontvoerd te worden voor hun aandeel in het goedkeuren van het migrantenstemrecht. De Brusselse krant La Capitale publiceerde op zaterdag 21 februari delen van de dreigbrieven, die dateren van januari en onder meer verstuurd werden naar de politie van Schaarbeek. In de dreigbrief staat te lezen: "Politici zullen worden ontvoerd en veroordeeld. Motief: het hoogste verraad en/of de totalitaire uitoefening van de macht." De ORD meldt verder: "Zodra de wet is goedgekeurd, zullen wij, het ORD, een lukraak gekozen niet-Europese migrant afmaken. Tot de regering inbindt, is dit het schema dat zich wekelijks zal herhalen."
Laten we hopen dat het om een flauwe grap gaat.


19 februari 2004:
stemrecht voor migranten is een feit na goedgekeuring in de kamer!

Op donderdag 19 februari vond het plenaire debat in de kamer plaats over het kiesrecht voor niet-EU-burgers - u kunt hier de beelden van de vergadering 's namiddags en 's avonds on-line raadplegen. Ook het geschreven verslag van de namiddagzitting en avondzitting is on-line raadpleegbaar. De stemming vond plaats om kwart na twee, vrijdagochtend 20 februari. Van de 150 kamerleden waren er 141 aanwezig. 80 kamerleden stemden voor, 58 stemden tegen en 3 onthielden zich. Het wetsontwerp dat gemeentelijk kiesrecht toekent aan niet-EU-burgers werd op deze wijze goedgekeurd door een meerderheid van SP.a-Spirit, PS, MR, CDh en Ecolo. VLD, NV-A, een deel van de CD&V, FN en Vlaams Blok stemden tegen. Drie CD&V'ers (Lanjri, Vandeurzen, D'hondt) onthielden zich. Het gaat enkel om het actief kiesrecht (een stem uitbrengen), niet om het recht op verkiesbaarheid (passief kiesrecht), voor mensen die vijf jaar in het land wonen. Als niet-EU-burgers willen gaan stemmen, zullen ze zich op een kiezerslijst moeten inschrijven. Daarbij moeten ze ook een verklaring ondertekenen de Belgische grondwet en wetten te respecteren.
In het plenaire debat kwam voorzitter Elio Di Rupo namens de PS tussen. Hij benadrukt zelf van vreemde (Italiaanse) origine te zijn en verdedigde de toekenning van het stemrecht als een verfijning van de democratie. Ondermeer Philippe De Coene (SP.a) en Els Van Weert (Spirit) verdedigden aan Nederlandstalige kant het stemrecht. Rik Daems voerde het woord namens de VLD, voormalig voorzitter Karel De Gucht - die eerder in de kamercommissie namens de VLD het woord voerde - was afwezig. Pieter De Crem verzette zich namens de CD&V tegen de toekenning van het stemrecht aan niet-EU-burgers op gemeentelijk vlak. Nahima Lanjri (CD&V) - een gekend voorstandster van het stemrecht en ondertekenaar van de petitie pro stemrecht - verklaarde dan weer dat het voorstel voor haar niet ver genoeg reikte. Op tussenkomsten vanuit SP.a-spirit met de expliciete vraag wat Lanjri dan zou stemmen, wenste zij niet te antwoorden. (Ze zou zich uiteindelijk onthouden.) De Vlaams Blok parlementsleden rekten met interventies het debat tot een stuk in de nacht. Opvallend was daarbij overigens een intellectueel en retorisch bijzonder zwakke interventie van de Limburgse backbencher Marleen Govaerts (Vlaams Blok) die meermaals op de lachspieren van de andere parlementairen werkte. Om 1 uur 50 's nachts kon de algemene bespreking afgesloten worden en rond kwart na twee kon over het ontwerp (en de amendementen daarop) gestemd worden.


18 februari 2004:
Vlaams Blok biedt petitie tegen stemrecht voor niet-EU-burgers aan het federaal parlement aan

Op woensdag 18 februari bracht het Vlaams Blok namens het comité "stopvreemdelingenstemrecht" dozen met - naar verluidt - 190.000 handtekeningen tegen het stemrecht naar het parlement. De handtekeningen zijn het resultaat van vier weken intensief ronselen door het Vlaams Blok. Naar eigen zeggen werden zo'n 150.000 handtekeningen op straat verzameld, 25.000 per sms en 15.000 via het net. De online petitie www.stemrecht-droitdevote.be ter ondersteuning van het kiesrecht voor niet-EU-burgers (een initiatief van professoren Dirk Jacobs en Philippe Van Parijs) klokte - zonder professionele campagne of formele organisatie - af op ruim 36.000 handtekeningen. Dat is wellicht de succesvolste on-line petitie actie die ooit in België gelanceerd werd. Het was hoe dan ook nooit de bedoeling van de coördinatoren van de pro-petitie om rechtstreeks concurrentie aan te gaan met de contra-petitie (hoewel sommige voorstanders wel rond dat argument mobiliseerden). De pro-petitie bestond immers al een half jaar voor er sprake was van het comité tegen vreemdelingenstemrecht. De pro-petitie wil vooral aantonen dat vele academici en mensen uit het middenveld de verlening van gemeentelijk stemrecht aan niet-EU-burgers steunen. Ook niet-academici en ongebonden burgers kregen via de petitie de kans hun steun voor de idee kenbaar te maken, met de bedoeling de druk op de parlementairen hoog te houden. Die betrachting kan nu als ingelost beschouwd worden.


11 februari 2004: kamercommissie keurt stemrecht niet-EU-burgers goed
12 februari 2004: positie VLD-voorzitter De Gucht wankelt door optreden in stemrechtdossier


In de kamercommissie binnenlandse zaken werd op dinsdag 10 februari en woensdag 11 februari verder gedebatteerd over het stemrecht. De VLD (zoals gekend is deze partij tegen het stemrecht maar niet bereid om hiervoor alsnog uit de regering te stappen) kreeg op dinsdag kritiek van CD&V en NVA - zij hadden het over 'een lege doos' die de geplande omzendbrief als reactie op de démarche van De Gucht rond het onthouden van kiesrecht aan afgewezen naturalisatie-kandidaten bleek te zijn. Daarop diende De Gucht 's anderendaags alsnog zijn amendement in - naar verluidt tot grote onvrede van andere VLD'ers en premier Verhofstadt. Eerder die dag stonden er berichten in de kranten dat De Gucht aangaande het dossier op erg gespannen voet staat met Guy Verhofstadt en Patrick Dewael - met wie hij samen de zogenaamde troika van de VLD-top uitmaakt - die het dossier zo snel mogelijk van tafel willen.
Het Vlaams Blok spande zich op dinsdag in om via filibusteren de debatten te vertragen, maar staakte op woensdag vroeger dan verwacht haar boycot-actie. Daardoor kon de kamercommissie Binnenlandse Zaken op woensdagavond 11 februari het wetsontwerp goedkeuren dat niet-EU-burgers gemeentelijk stemrecht verleent. Het gaat hierbij enkel om actief stemrecht (het recht een stem uit te brengen), de betrokkene moet vijf jaar in het land wonen en zich op een kiezerslijst inschrijven en moet een verklaring ondertekenen dat hij of zij de grondwet en Belgische wetten respecteert. De aanvaarding van het wetsontwerp gebeurde met 10 stemmen voor (sp.a/Spirit, PS, MR en cdH) en 7 tegen (VLD, CD&V en Vlaams Blok). Het ontwerp verhuist nu naar de plenaire vergadering, waar het volgende week behandeld zal worden. Het amendement, dat VLD-voorzitter Karel De Gucht alsnog had ingediend, werd weggestemd. Op donderdag 12 februari blijkt dat de politieke positie van de VLD-voorzitter binnen zijn eigen partij is gaan wankelen door zijn eigengereid optreden in het dossier. De Gucht mag weliswaar voorzitter blijven maar de politieke leiding van de partij komt in handen van premier Verhofstadt, zo wordt op een VLD-partijtop beslist. Enkele dagen later komt men dan toch tot het inzicht dat dit een onhoudbare constructie is en wordt op maandag 16 februari Europarlementslid Dirk Sterckx als interim voorzitter naar voren geschoven.


9 februari 2004:
akkoord binnen regering over omzendbrief stemrecht niet-EU-burgers


Het persagentschap Belga meldt maandagnamiddag 9 februari dat de regeringspartijen een akkoord hebben rond een omzendbrief aangaande migrantenstemrecht:

"Er komt een nieuwe omzendbrief waardoor niet-Belgen voor de gemeenteraadsverkiezingen geschorst kunnen worden indien ze een gevangenisstraf van meer dan vier maanden hebben opgelopen. Dat is overeengekomen tussen de meerderheidspartijen. Eenmaal de wet over het migrantenstemrecht ook in de Kamer is gestemd, zal minister van Binnenlandse Zaken Patrick Dewael een omzendbrief opstellen over de toekenning van migrantenstemrecht. Daarbij wordt de omzendbrief van 25 april 1999 over het gemeentelijk stemrecht voor onderdanen van EU-lidstaten als basis gebruikt. De nieuwe omzendbrief breidt de bestaande brief uit met alle niet-EU-onderdanen" (bron: BELGA).

In feite gaat het om een non-event want de uitsluiting en schorsing van kiesrechten gebeurt nu reeds en het is louter de controle daarvan die in bovengenoemde omzendbrief (gepubliceerd in het Staatsblad op 3 juni 1999) voor EU-burgers geregeld wordt. Die controle wordt dan - logischerwijze - gewoon uitgebreid naar niet-EU-burgers. Dat zou met andere woorden sowieso gebeurd zijn.
De Standaard schrijft in haar snelnieuws-berichtgeving op internet maandagnamiddag evenwel ook het volgende:

"De omzendbrief stipuleert eveneens dat de gemeenten met de bevoegde diensten van de Kamer contact kunnen opnemen om na te gaan of in het kader van een naturalisatieprocedure de schorsingsvoorwaarden al dan niet vervuld zijn, zo luidt nog in meerderheidskringen".

Dat zou wel een substantiële wijziging betekenen. Het valt evenwel te betwisten of een omzendbrief voldoende basis biedt om te bepalen dat niet-toekenning van naturalisatie ook een grond tot uitsluiting of schorsing van de kiesrechten kan vormen. Het zou sowieso weinig verkieslijk zijn dat alle mensen die geen naturalisatie kregen automatisch ook geen gemeentelijk kiesrecht krijgen. Dit is immers onbillijk omdat er puur administratieve redenen voor een afwijzing van een naturalisatie-aanvraag kunnen zijn. Eventueel valt een regeling te verdedigen in geval van verzet door het parket bij dossiers aangaande nationaliteitsverwerving via optie of verklaring (wat iets anders is dan naturalisatie maar soms foutief zo genoemd wordt); in dergelijke gevallen gaat het niet om administratieve problemen maar om werkelijk problematische gronden voor verzet. Hoogstwaarschijnlijk leidden de redenen voor dergelijk verzet echter al sowieso tot uitsluiting of schorsing van de kiesrechten.


8 februari 2004:
VLD-voorzitter wil stemrecht enkel gunnen aan mensen die geen eerdere weigering van naturalisatie opliepen


VLD-voorzitter Karel De Gucht verklaarde tijdens de VRT-uitzending 'de Zevende Dag' dat hij in de Kamer een amendement gaat indienen op het wetsvoorstel voor het gemeentelijk migrantenstemrecht dat bepaalt dat mensen van wie naturalisatie werd geweigerd, geen stemrecht kunnen krijgen. Het gaat volgens hem - dixit de Standaard - bijvoorbeeld om mensen die volgens de staatsveiligheid in integristische groeperingen actief zijn, bij prostitutie, drugs- of mensenhandel betrokken zijn of heel zware bekeuringen hebben opgelopen. Dit voorstel betekent tegelijkertijd echter niet dat de VLD voor het wetsvoorstel rond stemrecht zou gaan stemmen.
Inhoudelijk is dit een vreemd voorstel omdat een afwijzing van naturalisatie vele redenen kan hebben en strikt genomen een politieke beslissing is; tegen een afwijzing van naturalisatie door het parlement kan niet in beroep gegaan worden (omdat het om een gunst en geen recht gaat) en de normale rechtslogica geldt hier dus niet. Voor alle duidelijkheid: wie misdrijven begaat, moet uiteraard bestraft worden. Dit gebeurt via een rechtsprocedure en leidt in bepaalde gevallen, onder toepassing van artikelen 6 tot 9bis van het Kieswetboek, tot uitsluiting of schorsing van de kiesrechten. Dit is bijvoorbeeld het geval bij een veroordeling tot een criminele straf of tot een correctionele gevangenisstraf van meer dan vier maanden. Dit voorstel van Karel De Gucht is dus onnodig als het criminelen betreft - gezien de wetgever dit al voorziet - en werd dus wellicht louter omwille van de politieke 'show' naar voren geschoven.
SP.a en MR verklaarden opvallend genoeg dat ze inhoudelijk wel met de strekking van het amendement konden meegaan. SP.a-fractieleider Van der Maelen stelde evenwel dat een amendering van het reeds in de senaat goedgekeurde voorstel geen goed idee is - dan moet de discussie in de senaat immers overgedaan worden - maar dit eventueel via een omzendbrief geregeld kan worden. De PS wil een onderscheid zien tussen redenen waarom men de naturalisatie niet kreeg.
Commentator Bart Sturtewagen spreekt in een raak stukje in de krant De Standaard van 9 februari over een 'stiletto' die De Gucht nu hanteert met zijn populistische interventie:

"Filibusteren is hierbij vergeleken niet meer dan onbeholpen kattenkwaad van politiek minder begaafden. Dit is vlijmscherp, clean en dodelijk efficiënt. De wrede schoonheid van het manoeuvre schuilt erin dat de voorstanders van het migrantenstemrecht De Guchts voorstel niet kunnen betwisten. Anders lijkt het alsof ze drugdealers, pooiers, mensenhandelaars en ander janhagel willen beschermen. Ze moeten dus de logica aanvaarden dat hun tekst misdadigers in de kaart speelt. Volgens De Gucht gaat het om minstens een kwart en misschien zelfs de helft van al degenen die via de snel-Belgwet onze nationaliteit willen verwerven. Spoorslags werd gisteren een uitweg gezocht. Er komt geen wetswijziging, wel een rondzendbrief. Maar het geëiste liberale zoenoffer is toch binnen.
Als dit wapen door Filip Dewinter in de strijd was gegooid, zou er van weldenkende zijde op gespuwd worden. Nu kregen we een verraste SP.A-fractieleider Dirk Van der Maelen, die zich haastig bereid toonde het principe te onderschrijven. Wat moest hij anders? Het criminele amalgaam dat De Gucht, in overleg met de andere leden van de VLD-top, van de migrantengemeenschap maakt, verziekt het debat. De coalitiepartners hebben de VLD over de pijngrens gedreven. Hun straf bestaat erin hen de overwinning duur te doen betalen. Het is herverdeling van de pijn, de tactiek van de verschroeide aarde.
Want waarover praten we hier? Hoeveel Albanese bendeleiders, Georgische maffiosi of Chinese mensenhandelaars zijn van plan zich in 2006 in te schrijven op de kiezerslijst van hun gemeente om aan de verplichte stemming te mogen deelnemen? Waarom zou dat hen interesseren? En wat heeft die zijsprong te maken met de vraag of het zinvol is allochtonen die hier al lang verblijven bij het bestuur van hun gemeente te betrekken? Als het hier een gevaarlijk hiaat in het wetsvoorstel betrof, dan had de VLD het wel wat vroeger in het debat kunnen brengen. De timing van deze stunt verklaart de betekenis ervan"


7 februari 2004:
VLD-congres vindt migrantenstemrecht geen regeringscrisis waard


Op het VLD-congres stemde uiteindelijk een duidelijke meerderheid tegen de resolutie die vroeg dat het dossier van het migrantenstemrecht terug op de regeringstafel zou komen (wat in de praktijk de val van de regering inhoudt). Jong-VLD Antwerpen voorzitster Annick Deridder (die de resoluties indiende) verdedigde met de nodige weerklank haar standpunt als volgt:

"Door de campagne van 2003 tegen het migrantenstemrecht hebben wij er duizenden mensen van weerhouden een overstap te maken naar een niet-democratische partij. Onze premier wil afgerekend worden op het succes van extreem-rechts. Wij willen hem daarbij helpen. We leggen de bal in het kamp van de coalitiepartners. We moeten vandaag kiezen tussen principes en macht, tussen loyaliteit aan onze coalitiepartners of loyaliteit aan onze kiezers."

Andere interventies die een ferm optreden inzake migrantenstemrecht eisten, kwamen van Hugo Coveliers en Jean-Marie Dedecker. Na een soms heftig debat, met een drie uur durende reeks aan interventies die afgesloten werd met een 'donderspeech' van Willy De Clercq en een bij wijlen emotionele interventie van Guy Verhofstadt, werd dan toch door 82,9% van de congresgangers negatief gestemd over de resolutie. Er waren 13,1% voor stemmers en 3,8% onthoudingen. Daarmee was een regeringscrisis bezworen. Meer dan 95% van de congresgangers 'herbevestigde' het VLD-standpunt tegen het migrantenstemrecht. Aan de ingang van het VLD-congres militeerden een kleine honderdtal Vlaams Blokkers (en ex-VLD'er Ward Beysen van het Liberaal Appel) met hun petitie 'stop vreemdelingenstemrecht'.
Onderstaand fragment uit de speech van premier Verhofstadt ging expliciet over het stemrecht:

"Beste vrienden, Jullie weten allemaal dat ik tegen het migrantenstemrecht ben. Maar ik denk dat onze kiezers het ons nooit zouden vergeven als we zoveel dossiers, zovele hervormingen zouden laten vallen voor een symbooldossier. Essentieel is de discussie over het migrantenstemrecht een voorbijgestreefd debat over een achterhaald instrument waarvan in de weinige landen die het invoerden gebleken is dat dit weinig of niets bijbracht tot de integratie van de migranten zelf. Alleen in Italië wordt dezelfde discussie gevoerd. Maar paradoxaal is het daar de Alleanza Nazionale, de rechtse partij van Fini die het migrantenstemrecht wil invoeren tot wanhoop van de andere regeringspartijen, overigens allemaal partijen aan zijn linkerzijde. De wet die het migrantenstemrecht invoert, is een slechte, een overbodige wet, die bovendien in het nadeel dreigt te werken van de migranten zelf. Maar nogmaals, de koppigheid - ik aarzel niet om het te zeggen - de koppigheid waarmee de andere regeringspartijen haar willen invoeren, is geen reden om zelf koppig te worden en dan maar koppig stomweg de regering ten val te brengen. Want daar gaat het wezenlijk om. Zo'n houding zou strijdig zijn met de afspraken die bij de start van de coalitie werden gemaakt, strijdig met het woord dat we hebben gegeven. En een liberaal houdt zich aan zijn woord. Ook als het moeilijk gaat. Maar belangrijker nog. Zo'n beslissing zou het einde betekenen van een boeiend project, van een paarse regering en een paarse meerderheid die de bakens weet te verzetten. Het zou het opdoeken zijn van al die grensverleggende hervormingen die de voorbije weken op gang werden getrokken. Het zou de meest directe weg zijn naar vervroegde verkiezingen rond een thema, en laat daar geen enkele illusie over bestaan, een thema waarop we nooit de verkiezingen kunnen winnen. En dat, vrienden, dat - mag - niet - gebeuren. Daar pas ik voor."


3 februari 2004:
motie belangenconflict niet aangenomen in Vlaams parlement


Op dinsdag 3 februari werd - parallel aan de besprekingen in de federale kamer - in het Vlaams Parlement nipt - maar voorspelbaar - een motie van CD&V-ers Johan SAUWENS, Johan DE ROO, Erik MATTHIJS, Trees MERCKX-VAN GOEY en Eric VAN ROMPUY betreffende een belangenconflict aangaande stemrecht verworpen. De argumentatie in de motie dat er een belangenconflict is omdat 'het bedoelde ontwerp geen bijkomende waarborgen inbouwt voor een lokale machtsdeelname van de Nederlandstalige Brusselaars, alhoewel het ontwerp het wankele taalevenwicht in de Brusselse gemeenten onderuit kan halen' is hoogst bediscussieerbaar gezien de invoering van het gemeentelijk stemrecht voor EU-burgers en de toename van het aantal allochtone Belgen in Brussel bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen - tegen alle klassieke voorspellingen in - niet geleid heeft tot een afname van het aantal Nederlandstalige verkozenen - het aantal Vlaamse verkozenen is in 2000 net toegenomen tegenover 1994 (zoals besproken wordt in een academisch stuk van Dirk Jacobs en Marc Swyngedouw). Bovendien is er sinds het Lombard-akkoord een grote stimulans om overal minstens een Nederlandstalige schepen of OCMW-voorzitter aan te stellen (zie 'Jacobs, D. & Swyngedouw, M. (2002) 'Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Hervormd', Onze Alma Mater, 56 (2): 151-174'). Ook de argumentatie dat 'het bedoelde ontwerp geen enkele inburgerings- of taalkennisvereiste stelt en daarmee ingaat tegen het inburgeringsbeleid van de Vlaamse Gemeenschap' is een vreemde argumentatie. Het is namelijk volstrekt onduidelijk tegen welk deel van het Vlaams inburgeringsbeleid ingedruist zou worden. De taalkennisvereiste geldt bovendien niet voor EU-burgers die reeds het stemrecht genieten. De motie - die een drievierde meerderheid vereist - werd met 85 stemmen tegen 36 bij 1 onthouding niet aangenomen. In de plenaire bespreking voorafgaand aan de stemming over de motie, hekelde Jos Stassen (Groen!) de houding van de CD&V-ers: "CD&V noemt zich christelijk, maar wil toch mensen uitsluiten. Ik heb meer respect voor de christelijke arbeidersbeweging die wel pleit voor migrantenstemrecht. Ik hoop dat de ACW-ers zich niet laten meeslepen". De motie kreeg steun van CD&V, VLD, Het Vlaams Blok en NV-A. Groen!, Spirit en SP.a stemden tegen.


3 februari 2004:
nakend debat over stemrecht in de kamer zorgt alweer voor politieke hoogspanning

Op dinsdag 3 februari zal de commissie voor de Binnenlandse Zaken, de Algemene Zaken en het Openbaar Ambt van de Kamer zich over de problematiek van het stemrecht voor migranten buigen. De VLD-kamerleden publiceerden over hun verzet in de weekendkrant van zaterdag 31 januari een opiniestuk in De Standaard en La Libre Belgique. In de Standaard verscheen op dinsdag 3 februari een kritische repliek op het opiniestuk van de VLD-kamerleden.
Tijdens een radio-interview naar aanleiding van dat opiniestuk van de VLD-kamerleden verklaarde Karel De Gucht op vrijdagavond 30 januari dat hij het VLD-congres, dat het weekend van 7 februari plaats vindt, de vrijheid laat om te beslissen dat de partij uit de regering moet stappen als het migrantenstemrecht goedgekeurd zou dreigen te raken. Daardoor leek het alsof De Gucht opnieuw een regeringszaak van de kwestie maakte - wat bij de andere coalitiepartners tot verbazing en afkeuring leidde. Naderhand bleek evenwel dat De Gucht zijn uitspraken zo niet bedoeld had en de partijtop erop rekent dat het VLD-congres de stemrechtkwestie niet op de spits drijft. Feit is wel dat het VLD-congres bij goedkeuring van een Antwerpse Jong-VLD resolutie (die vraagt dat het onderwerp terug op de regeringstafel komt), Verhofstadt II de facto opblaast.
In het Vlaams Parlement diende CD&V'er Johan Sauwens ondertussen een motie in die een Vlaams belangenconflict aangaande het stemrecht inroept. Daarvoor zal - gezien de houding pro stemrecht van SP.a, Spirit en Groen! - evenwel geen vereiste drievierde meerderheid gevonden worden.


1 februari 2004:
reeds meer dan 25.000 steunbetuigingen PRO stemrecht op online-petitie

Op de website www.stemrecht-droitdevote.be hebben ondertussen meer dan 25.000 mensen hun publieke steun betuigd aan de verlening van het gemeentelijk kiesrecht aan niet-EU-burgers. Na een spontane mailactie van enkele sympathisanten die klaarblijkelijk wilden reageren op de actie van het Vlaams Blok was er vanaf 28 januari een massale golf van nieuwe ondertekenaars. Bij de pro-stemrecht petitie op het net is de lijst van ondertekenaars on-line beschikbaar (en dus verifieerbaar). De statistieken van bezoeken aan de site zijn eveneens raadpleegbaar.
Volgens een franstalige extreem-rechtse website maakt de petitie deel uit van een 'stratégie de trahison' (='strategie van verraad') van een 'immigrationiste forcené' ('forcené' = 'dolgedraaid'), die - overigens abuisievelijk - als joods werd aangeduid.


19 en 20 januari 2004:
Vlaams Blok coördineert campagne 'stop vreemdelingenstemrecht'

Via een website coördineert het Vlaams Blok een petitiecampagne tegen het vreemdelingenstemrecht. Aan het initiatief nemen ook Ward Beysen (Liberaal Appèl), Johan Weyts (CD&V) en Claudine De Schepper (VLD) deel. Tegen Vlaams Parlementslid De Schepper werd alvast een procedure gestart om haar uit de VLD te zetten. Ook Johan Weyts (CD&V) kon zich aan een bolwassing verwachten en wordt wellicht eveneens uit de christen-democratische partij gezet. Desalniettemin meldde ondertussen ook de conservatieve Flamingant Matthias Storme (N-VA) dat hij deel ging nemen aan het Blok-Comité. Voorstanders van de toekenning van het lokaal kiesrecht aan niet-EU-burgers die hun publieke steun willen betuigen, kunnen overigens nog steeds terecht op de website www.stemrecht-droitdevote.be (waarrond in mei 2003 per mail gemobiliseerd werd).


12 januari 2004:
Jong VLD Antwerpen forceert congres over stemrecht

Jong VLD Antwerpen verzamelde 1000 handtekeningen opdat de thematiek van het kiesrecht voor niet-EU-burgers op een VLD congres besproken zou worden.


19 december 2003:
omzendbrief Europese verkiezingen

Download hier de omzendbrief van 10 december 2003 betreffende de inschrijving van de burgers van de huidige of de toekomstige lidstaten van de Europese Unie, die in België verblijven, als kiezers en, in voorkomend geval, als kandidaten voor de verkiezing van het Europees Parlement op zondag 13 juni 2004 (staatsblad 19 december 2003).


11 december 2003:
Senaat keurt het actief gemeentelijk stemrecht voor niet-EU-burgers goed

Op donderdag 11 december 2003 heeft de plenaire vergadering van de Senaat het wetsvoorstel over het gemeentelijk migrantenstemrecht goedgekeurd met 41 stemmen voor en 29 stemmen tegen. SP.A-Spirit, PS, MR, CDH, Ecolo en de VLD'ers Patrik Vankrunkelsven en Annemie Van de Casteele - beiden ex-Volksunie en ex-Spirit - stemden voor. De rest van de VLD, CD&V, Vlaams Blok en FN stemden tegen. Na deze alternatieve meerderheid in de Senaat is het kiesrecht evenwel nog steeds geen feit. Ook de Kamer moet het nog goedkeuren. Ook daar ligt een alternatieve meerderheid in het verschiet.
In een interview in Het Nieuwsblad verklaarde de Vlaams-liberale voorzitter Karel De Gucht een week eerder dat hij in de Kamer persoonlijk het VLD-standpunt tegen de toekenning van het stemrecht zal verdedigen. De Gucht kondigt aan dat als de Kamer het voorstel eveneens goedkeurt, de VLD naar het arbitragehof zal stappen om 'de discriminatie' aan te klagen dat er stemplicht is voor Belgen en geen stemplicht voor niet-Belgen. Ongetwijfeld maakt een dergelijke démarche absoluut geen kans. Het onderscheid bestond immers al tussen Belgen die stemplicht hebben op gemeentelijk vlak en Europese burgers die enkel het stemrecht hebben en dat gold nooit als een probleem. Op de website van de senaat zijn alle documenten aangaande behandeling van het dossier terug te vinden.


4 december 2003:
debat in plenaire senaat van start maar nog geen stemming

Op donderdag 4 december 2003 startte in de Senaat het debat in plenaire zitting over het stemrecht voor niet-EU-burgers. In het op vrijdag 28 november aan de senaat overgemaakte advies van de Raad van State over het in de senaatscommissie goedgekeurde voorstel stonden geen wezenlijke opmerkingen. Op donderdag 4 december kon het nog niet tot een finale stemming in de senaat komen omdat er nog nieuwe amendementen ingediend werden door de oppositie en zij daarover ook bijkomend advies bij de Raad van State hadden gevraagd.


18 november 2003:
senaatscommissie keurt (actief) stemrecht aan niet-EU-burgers goed

Op 18 november 2003 werden de besprekingen van de wetsvoorstellen omtrent het gemeentelijk stemrecht voor niet-EU-burgers in de senaatscommissie binnenlandse aangelegenheden afgerond en werd om 21u een voorstel ter invoering van het stemrecht goedgekeurd door een meerderheid van SP.a, PS, CdH, MR en Ecolo (10 stemmen tegen 7 tegenstemmen van VLD, CD&V en Vlaams Blok). Het PS-voorstel diende als basis voor het aanvaarde voorstel, dat verder geamendeerd werd volgens de logica van het MR-voorstel. Zo zullen niet-EU-vreemdelingen die vijf jaar in het land verblijven hun stem op gemeentelijk vlak kunnen uitbrengen (maar zich niet kandidaat kunnen stellen), als dit voorstel ook plenair aanvaard wordt in de senaat en vervolgens in de kamer ook goedgekeurd raakt. De betrokkenen zullen zelf een aanvraag moeten indienen om te mogen stemmen en daarbij een verklaring moeten ondertekenen dat ze de Grondwet en de Belgische wetten zullen respecteren. De debatten verliepen op 18 november 2003 serener dan de week voordien, een aantal uitschuivers van parlementsleden zoals VLD-senatrice Jeannine Leduc (die het onder andere had over een beslissing in een 'communistisch regime') niet te na gesproken.
In de pers spreken verschillende commentatoren over een 'historische stemming', maar er zijn ook dissonante geluiden te horen. Mohammed Chakkar van de Antwerpse Federatie van Marokkaanse Verenigingen reageerde op 19 november 2003 op het VRT-radionieuws (8u) met teleurstelling over de voorwaarden (die volgens Chakkar 'kwetsend' zijn) en de te beperkte invulling van het migrantenstemrecht (geen recht op verkiesbaarheid). Eerder had Naima Charkaoui van het Forum van Etnisch-culturele Minderheden reeds gehekeld dat er enkel stemrecht in strikte zin en niet het recht op verkiesbaarheid voorzien wordt.
De kritiek op de loskoppeling van actief en passief kiesrecht is begrijpbaar, maar meer dan het stemrecht in strikte zin was er momenteel politiek gezien blijkbaar niet mogelijk. Om een meerderheid rond het gemeentelijk kiesrecht voor niet-EU-burgers te kunnen bereiken, dienden SP.a, PS, CdH en Ecolo (die allen verder wilden gaan) de eisen van de MR te aanvaarden - die ondermeer enkel van stemrecht in strikte zin wilde weten.


13 november 2003:
senaatscommissie tot in de vroege uurtjes maar nog geen beslissing

Op 13 november 2003 werden de besprekingen omtrent het gemeentelijk stemrecht voor niet-EU-burgers hervat. De voorstanders waren van plan nog dezelfde dag de discussie af te ronden en tot een stemming te komen en daartoe desnoods de hele nacht verder te werken. Er werd inderdaad tot 6 uur 's ochtends verder vergaderd maar door uitvoerig filibusteren (debatten eindeloos rekken) vanwege vooral het Vlaams Blok, VLD en CD&V kon vooralsnog niet tot een stemming in de senaatscommissie over gegaan worden. Het hele vertragingsmanoeuvre (met onder andere ellenlange uitweidingen van Jean-Marie De Decker (VLD) en Frank Van Hecke (Vlaams Blok) over een verdrag met Thailand in de plenaire zitting tussen de commissievergaderingen door en pogingen om het verslag van de hoorzittingen uit de vorige legislatuur voor te lezen in de senaatscommissie) zorgde uiteindelijk voor een weinig verheffend schouwspel, een parlement onwaardig. Ook de uitlatingen van Frank Van Hecke (Vlaams Blok), die het had over de vliegende 'maki' (een soort aap die in Thailand voorkomt) die ook 'in Borgerhout' te vinden zou zijn, en de uitlatingen van Jeannine Leduc (VLD) dat Fatma Pehlivan (SP.a) beter als rolmodel zou dienen voor haar 'soortgenoten', getuigden van zeer weinig niveau. Een volgende bijeenkomst vindt op dinsdag 18 november plaats. Hoogstwaarschijnlijk komt het die dag wel tot een stemming.
Ondertussen is er nog een bijkomend wetsvoorstel aangaande de thematiek toegevoegd en op de website van de senaat beschikbaar:

  • Wetsvoorstel (van Jean-Marie Dedecker en Hugo Coveliers, VLD) houdende organisatie van een volksraadpleging over de toekenning van stemrecht op gemeentelijk niveau aan de in België verblijvende niet-Europese Unie onderdanen (dossier 3-291)


4 november 2003:
hervatting besprekingen in senaatscommissie

Op 4 november 2003 om 14u15 werden de besprekingen aangaande het gemeentelijk stemrecht voor niet-EU-burgers in de senaatscommissie binnenlandse aangelegenheden hervat. De wetsvoorstellen die besproken werden, zijn :

  • Wetsvoorstel van Philippe Mahoux (PS) tot toekenning van het actief en passief kiesrecht bij de gemeente- en provincieraadsverkiezingen aan de buitenlandse onderdanen : dossier 3-13
  • Wetsvoorstel van Jacinta De Roeck (Agalev) betreffende de uitbreiding van het gemeentelijk stemrecht en het recht om verkozen te worden tot de niet-Europese onderdanen die in België verblijven : dossier 3-65
  • Wetsvoorstel van Fatma Pehlivan en Lionel Vandenberghe (SP.A-Spirit) tot wijziging van de gemeentekieswet en de nieuwe gemeentewet, met betrekking tot het stemrecht en de verkiesbaarheid van niet-Belgen bij gemeente- en provincieraadsverkiezingen dossier 3-86
  • Wetsvoorstel (van Frank Vanhecke, Vl. Blok) tot instelling van een volksraadpleging over het stemrecht voor vreemdelingen (dossier nr. 3-245)
  • Wetsvoorstel (van Jacinta De Roeck, Agalev en Isabelle Durant, Ecolo) betreffende de uitbreiding van het actief en passief kiesrecht bij gemeenteraads- en districtraadsverkiezingen tot de niet-Europese onderdanen die in België verblijven (dossier nr. 3-262)
  • Wetsvoorstel (van Christian Brotcorne, cdH) tot wijziging van de gemeentekieswet en de nieuwe gemeentewet, met betrekking tot het stemrecht en de verkiesbaarheid bij gemeenteraadsverkiezingen van onderdanen van lidstaten van de Europese Unie en van de andere staatsburgers van buitenlandse nationaliteit die langer dan vijf jaar in België verblijven (dossier nr. 3-274)
  • Wetsvoorstel (van Christine Defraigne en Amina Derbaki Sbaï, MR) tot wijziging van de gemeentekieswet, gecoördineerd op 4 augustus 1932, teneinde bij de gemeenteraadsverkiezingen kiesrecht te verlenen aan de vreemdelingen die geen ingezetenen van de Europese Unie zijn (dossier nr. 3-275).

Ter tafel lag nu dus ook een (hernomen) voorstel van het Vlaams Blok om een referendum over de materie te organiseren. Verder lagen er ook bijkomende voorstellen van de groenen, CdH en MR ter bespreking voor. Het nieuwe voorstel van De Roeck (Agalev) en Durant (Ecolo), evenals het CdH-voorstel, voorziet in een automatische inschrijving op de kiezerslijsten van niet-Belgen (en dus in theorie 'kiesplicht') waarbij evenwel ook een mogelijkheid tot uitschrijving bestaat (zodat aan de vereisten van de Europese richtlijn voor EU-burgers voldaan kan worden volgens dewelke kiesplicht niet opgelegd kan worden). In het MR-voorstel gaat het, zoals aangekondigd, enkel om actief kiesrecht (recht om te gaan stemmen), niet om het passief kiesrecht (recht op verkiesbaarheid). Tijdens de debatten maakten de Vlaamse en Franstalige socialisten duidelijk dat ze akkoord zouden gaan met de voorwaarden (5 jaar verblijf, vrijwillige inschrijving, verklaring over naleven grondwet) van de Franstalige liberalen (MR) om het dossier snel te kunnen behandelen. Wellicht zullen ook de groenen en de Franstalige christen-democraten een gelijkaardige pragmatische houding aannemen.
Uitgerekend op 4 november maakte Le Soir de resultaten van een nieuwe opiniepeiling, uitgevoerd door het onderzoeksbureau Dedicated Research, bekend. Daarin steunt 55% van de Belgen (54% van de Nederlandstaligen en 58% van de Franstaligen) de verlening van het stemrecht aan niet-EU-burgers. De kwaliteit van de vraagstelling van de enquête is beter dan die van de peiling die uitgevoerd werd in opdracht van de RUG-kranten. Er is een groter aantal bevraagden (N=1207 en 637 Nederlandstaligen) en een langere looptijd van de bevraging (10 dagen). Het blijft evenwel een telefonische bevraging, met alle nadelen vandien, waardoor het niet over een werkelijke toevalssteekproef gaat. Gegevens over non-respons zijn niet bekend.


eind oktober 2003:
opiniepeiling rond stemrecht gecontesteerd

Professor Marc Swyngedouw (KUBrussel/KULeuven) kraakt in de krant De Morgen de enquête over stemrecht die uitgevoerd werd in opdracht van de RUG-kranten Gazet van Antwerpen en het Belang van Limburg. De bevraging is volgens Swyngedouw 'niet ernstig' en 'verregaand amateuristisch'. Hij wijst terecht op het zeer lage aantal bevraagden voor Vlaanderen (slechts 400) en stelt vragen bij de vraagverwoording en het ontbreken van een neutrale antwoordcategorie. Ook plaatst hij meer algemeen kanttekeningen bij de reikwijdte van telefonische enquêtes.
Lees over deze thematiek ook de vrije tribune van Jaak Billiet, Marc Swyngedouw en Dirk Jacobs in De Standaard van 30 oktober 2003.


24 oktober 2003:
aanhoudende politieke spanning rond stemrecht

VLD-senaatsfractieleider Hugo Coveliers dreigde tijdens de eerste week van de nieuwe debatten in de senaat over het migrantenstemrecht om de alarmbelprocedure te gebruiken om het migrantenstemrecht zoniet tegen te houden, dan toch te vertragen. De alarmbelprocedure is een speciale procedure in het parlement waarbij een gemeenschap een parlementaire behandeling van een dossier tijdelijk stil kan leggen en ze overdragen aan de regering als ze vindt dat de andere gemeenschap haar onrecht aandoet. Net als de ideetjes om een referendum te organiseren of het stemrecht te regionaliseren onrealistisch waren, is dit evenwel andermaal een loos schot in de lucht: de VLD zal aan Vlaamse kant immers geen benodigde 3/4de meerderheid vinden voor een alarmbelprocedure. In het Belang van Limburg van 24 oktober dringt Steve Stevaert er hoe dan ook in duidelijke bewoordingen bij Verhofstadt en De Gucht op aan dat Coveliers zijn obstructiepoging niet doorzet. In debatten op de programma's Terzake op Canvas en Polspoel en Desmet op VTM maakt De Gucht duidelijk dat de VLD als partij niet voor de alarmbelprocedure zal kiezen, niet van plan is om het dossier terug op de regering te brengen, noch de regering zal laten vallen als het parlement het stemrecht toch zou goedkeuren.
In de uitzending van Terzake wordt eveneens de primeur gegeven van de uitslag van een telefonische peiling bij 800 mensen in opdracht van het Belang van Limburg en Gazet van Antwerpen, volgens dewelke een overgrote meerderheid van de Vlamingen (80%) tegen het gemeentelijk stemrecht voor migranten zou zijn. In reactie op de peiling stelt Stevaert dat men niet altijd blind de publieke opinie moet nalopen maar ook politiek leiderschap moet tonen.
Het gaat bij de peiling in opdracht van de twee RUG-kranten evenwel niet om een wetenschappelijk verantwoorde opiniepeiling. Tot de meest recente betrouwbare gegevens over de mening van de Vlamingen omtrent het stemrecht behoren de face-to-face survey onderzoeken van 2001 en 2002 van de administratie planning en statistiek (APS) van de Vlaamse gemeenschap. Die onderzoeken, ondernomen bij een representatieve toevalssteekproef van zo'n 1400 Vlamingen, wijzen op een groter aantal tegenstanders (rond 50 tot 55%) dan voorstanders (rond 30%) van het stemrecht en op een grote groep (rond de 20%) onbeslisten. Het onderzoek van de administratie planning en statistiek van de Vlaamse Gemeenschap van 2002, waarover bericht wordt in Vlaanderen gepeild van 2003, wijst erop dat in 2002 55% van de Vlamingen tegenstander is van het stemrecht. Tussen 1999 en 2003 variëren percentages tegenstanders, afhankelijk van methode, precieze vraagverwoording en context, tussen 39% en 63% in de wetenschappelijk verantwoorde bevragingen. ISPO-onderzoek wees in het verleden op een sterke gevoeligheid van de resultaten voor de precieze vraagformulering.


21 oktober 2003:
start nieuw debat in senaatscommissie

Na een mislukte poging van Ecolo enkele dagen eerder om het migrantenstemrecht bij hoogdringendheid in de Kamer te agenderen, werd de thematiek dan toch op dinsdag 21 oktober behandeld in de commissie binnenlandse aangelegenheden van de Senaat, voorgezeten door SP.a'er Ludwig Vandenhove. Daarmee is de behandeling van de thematiek bij het begin van de nieuwe legislatuur onder Verhofstadt II relatief snel een feit. Onder de eerste regering Verhofstadt werd het onderwerp eveneens in de Senaat besproken. Na een reeks hoorzittingen werd evenwel geen meerderheid voor het stemrecht voor niet-EU-burgers gevonden omdat de MR zusterpartij VLD een dienst wilde doen door tegen de toekenning te stemmen. De MR heeft aangekondigd dat geen tweede keer te zullen doen.
In de Senaat vonden op 21 oktober 2003 volgens de officiële agenda van de commissie binnenlandse zaken en administratieve aangelegenheden de eerste besprekingen plaats van de wetsvoorstellen van de hand van respectievelijk Philippe Mahoux (PS), van Jacinta De Roeck (Agalev), van Fatma Pehlivan & Lionel Vandenberghe (SP.A-Spirit) en van Clotilde Nyssens (cdH). In het PS-voorstel geldt een inschrijving in het bevolkingsregister via een machtiging tot vestiging (=in de praktijk is dit een verblijfsduureis van 5 jaar) als conditie voor de uitoefening van het stemrecht door niet-EU-burgers. In het SP.a-spirit voorstel wordt een verblijfsduur van drie jaar als voorwaarde gesteld en in het Agalev-voorstel wordt een verblijfsduur van vijf jaar als voorwaarde gesteld voor de uitoefening van het stemrecht door niet-EU-burgers. Het CdH-voorstel dat ter bespreking voorligt gaat, in tegenstelling tot de drie andere voorstellen, niet over het stemrecht voor niet-EU-burgers maar wil de regeling voor EU-burgers wijzigen. (Het gaat hierbij om een eerder technische kwestie. Het cdH-voorstel houdt namelijk in dat EU-burgers zich zouden moeten 'uitschrijven' als niet-kiezers als men geen stemrecht wil en bij verzuim hiervan zouden ze dan automatisch onder de kiesplicht vallen zoals die ook voor de Belgen geldt; de Europese richtlijn laat immers geen rechtstreeks kiesplicht voor EU-burgers toe). Op 4 november 2003 wordt het debat over deze voorstellen rond het stemrecht in de Senaat hervat.
SP.a-spirit verklaarde in de loop van de dag bereid te zijn haar voorstel te laten varen en het (ook in de senaat aangekondigde) MR-voorstel te zullen steunen dat na vijf jaar verblijf enkel voorziet in actief kiesrecht (recht om te stemmen maar niet om verkozen te worden). Als ook cdH, Agalev, Ecolo en PS het MR-voorstel zouden steunen als minimum verwezenlijking, dan kan het (actief) stemrecht relatief spoedig een feit zijn. De VLD herhaalde tegenstander te zijn van het stemrecht. De CD&V stelde eerst de snelbelgwet gewijzigd te willen zien vooraleer over het stemrecht gepraat kan worden.
VLD-senaatsfractieleider Coveliers blijft zich in de pers namens zijn partij verzetten tegen het stemrecht. Coveliers verzoekt om een referendum rond de materie - een vraag die eerder vanuit het Vlaams Blok kwam - en stelt dat de kwestie ook een gewestelijke beslissing zou kunnen worden (zonder er evenwel bij te vertellen dat hiervoor eerst weer een grondwetswijziging via tweederde meerderheid nodig is).


7 oktober 2003:
Gianfranco Fini (Alleanza Nazionale) zorgt voor opschudding met pleidooi voor migrantenstemrecht in Italië

De wonderen zijn de wereld nog niet uit. Italiaans vice-premier Gianfranco Fini, leider van de Alleanza Nazionale (post-fascisten), verklaarde op dinsdag 7 oktober voorstander te zijn van het verlenen van stemrecht aan mensen die "in Italië wonen, er werken, er belastingen betalen en over een verblijfsvergunning beschikken" (De Morgen, 10/10/03). Berlusconi (Forza Italia) en Bossi (Lega Nord) zien de suggestie van Fini evenwel niet zitten. Ook vele leden van de Alleanza Nazionale begrijpen niet wat Fini bezielt. Volgens de krant La Repubblica is het voorstel niet minder dan "een vuist in de maag van de Alleanza Nazionale (AN), een vinger in het oog van Umberto Bossi en een klap voor het hart van Silvio Berlusconi". De uitspraken van Fini, die zich eerder uitdrukkelijk als tegenstander van het migrantenstemrecht profileerde, zijn inderdaad zeer opmerkelijk en verrassend. Hoewel het altijd moeilijk is om zo'n vergelijkingen te trekken, is dit bijna alsof een Frank Van Hecke of Philip Dewinter van het Vlaams Blok plots voor het migrantenstemrecht gaan pleiten.


oktober 2003:
partijen maken zich op voor nieuw parlementair debat

In diverse media wordt voorspeld dat het stemrecht één van de eerste dossiers van de politieke rentree zal vormen. Met name de PS zou aandringen op een snelle behandeling. De MR benadrukt minder haast te hebben. Het MR-voorstel blijkt bovendien enkel stemrecht in enge zin (actief stemrecht), niet het recht op verkiesbaarheid (passief kiesrecht) in te houden. In een interview in het weekblad Humo (7 oktober 2003) herhalen VLD-voorzitter De Gucht en CD&V-voorzitter Leterme dat hun partij het migrantenstemrecht niet wil toekennen. Mark Eyskens (CD&V) en Annemie Neyts (VLD) herhalen als gewichtige 'dissidente' stemmen in hetzelfde interview in duidelijke bewoordingen hun steun voor het migrantenstemrecht. SP.a-voorzitter Stevaert stelt dat hij het stemrecht graag spoedig gestemd (en ingevoerd) ziet, terwijl Agalev-voorzitter Holemans onderstreept dat de groenen, als voorstanders van het eerste uur, de eis van toekenning van het stemrecht aan niet-EU-burgers uiteraard warm genegen blijven.


september 2003:
'linkse' VLD-ers steunen idee stemrecht

Via een interview in de krant De Morgen herhalen Sven Gatz en Patrick Van Krunkelsven (beiden ex-VU) medio september dat zij voorstander zijn van het stemrecht voor niet-EU-burgers. Snel komen er echter geluiden uit de VLD dat de partij zich - ondanks deze 'dissidente' stemmen - zal blijven verzetten tegen het stemrecht en de parlementsleden niet vrij zullen mogen stemmen maar zich aan een collectief standpunt dienen te houden.


29 augustus 2003:
MR kondigt eigen voorstel rond stemrecht voor migranten aan

Op vrijdag 29 augustus 2003 raakt bekend via Le Soir en De Morgen dat Philippe Monfils van plan is binnenkort namens de MR (de Franstalige liberalen) een wetsvoorstel rond stemrecht voor migranten in te dienen. Het zal twee voorwaarden omvatten: 1) een verblijfsduureis van vijf jaar en 2) een aanvraag tot deelname aan de verkiezingen met daarin een verklaring dat men de grondwet en de wetten van het Belgische volk zal respecteren. Een dergelijke verklaring gold eind jaren negentig als voorwaarde bij de naturalisatie-aanvraag. Wellicht heeft Yves Desmet het in zijn commentaar in de krant De Morgen bij het rechte eind dat het gemeentelijk kiesrecht voor niet-EU-burgers er nu wel degelijk zal komen, ook al blijft de VLD er zich vooralsnog officieel tegen verzetten. Er is - ook met de nieuwe samenstelling sinds 18 mei 2003 - in principe een (alternatieve) meerderheid in het parlement voor het stemrecht voor migranten. Nu de MR met een eigen wetsvoorstel komt, zullen zij de VLD - zoals tijdens de vorige legislatuur nog het geval was - niet langer terwille zijn in het tegenhouden van het stemrecht.
VLD'er Jean-Marie De Decker bepleit van zijn kant op 29 augustus in de kranten De Standaard en Het Nieuwsblad dat de gewesten elk zelf bevoegdheid zouden krijgen om het stemrecht al dan niet aan migranten toe te kennen, in een bredere operatie waarbij meteen de gehele kieswetgeving geregionaliseerd wordt. Wat in de artikels niet vermeld wordt, is dat daar evenwel een (tijdrovende) grondwetswijziging voor nodig is. Op TV Brussel wijst Brussels VLD-minister Guy Van Hengel het voorstel van De Decker af.


Juli 2003:
al snel 'nieuwe' wetsvoorstellen rond stemrecht

Meteen na het begin van de nieuwe legislatuur worden verschillende wetsvoorstellen rond toekenning van het stemrecht (opnieuw) ingediend. Op respectievelijk 3 en 15 juli dienen de PS-fracties opnieuw het (oude) PS-wetsvoorstel in bij Senaat (3 juli) en Kamer (15 juli). In de Senaat dient Jacinta De Roeck, de door SP.a-Spirit gecoöpteerde Agalev-senatrice, op haar beurt op 10 juli het (oude) groene wetsvoorstel rond stemrecht (opnieuw) in. Op 17 juli dienen Marie Nagy en Zoé Genot op hun beurt in de kamer een Ecolo-voorstel rond stemrecht voor migranten in.


7 juli 2003:
regeerakkoord laat toekenning stemrecht door parlement toe

In het federaal regeerakkoord van de paarse regering Verhofstadt II staat vermeld dat het parlement zich zal uitspreken over toekenning van het gemeentelijk stemrecht aan niet-EU-burgers. De regering zal derhalve geen initiatief in dit dossier ondernemen. In het parlement is een gewone meerderheid vereist om het stemrecht te kunnen invoeren.


15 mei 2003:
http://www.stemrecht-droitdevote.be

Philippe Van Parijs (UCL) en Dirk Jacobs (KUBrussel/KULeuven) lanceren een petitie-actie opdat bij de regeringsonderhandelingen beslist zou worden dat het kiesrecht aan niet-EU burgers toegekend moet worden. In een mum van tijd tekenen op de eerste dag reeds 1200 academici, mensen uit het verenigingsleven, politici en gewone burgers de petitie. Uiteindelijk zullen tijdens de regeringsonderhandelingen meer dan 5000 personen de petitie ondertekenen.


26 februari 2003:
'VLD-minister Neyts pleit in boek voor migrantenstemrecht'

De krant De Morgen meldt op 26/2/2003 dat VLD-politica Annemia Neyts, onderminister van Buitenlandse Zaken, in haar boek 'Annemie in Wonderland' herhaalt dat zij voorstander is van verlening van gemeentelijk stemrecht aan al wie al vijf jaar legaal in België is. Daarmee bevestigt zij andermaal haar (al eerder uitgesproken) steun aan de idee van migrantenstemrecht.


februari 2003:
AEL doet mee aan verkiezingen met lijst 'Resist'

De AEL doet, samen met de (maoïstische) PvdA en enkele individuele linkse figuren, mee aan de federale verkiezingen van 18 mei 2003 onder de noemer 'RESIST'. De eerste plaatsen op de kamerlijst te Antwerpen en op de senaatslijst zijn voorbehouden voor mensen van de AEL. De beginselverklaring van de lijst RESIST is te vinden op de nederlandstalige versie van de AEL-website. Eén van de eisen is volledig gelijke politieke rechten.


23 december 2002:
'stemrecht migranten bedreigt paars-groen II'

'Stemrecht migranten bedreigt paars-groen II', zo kopt de krant De Morgen op 23 december 2002. De krant stelt vast dat Bart Somers, de jonge VLD-burgemeester van Mechelen en lijsttrekker te Antwerpen, zich voor het eerst uitgesproken heeft tegen het stemrecht voor migranten. Volgens De Morgen kon Somers tot de voorstanders van het migrantenstemrecht gerekend worden, was hij één van de personen die de partij misschien nog van standpunt kon laten veranderen, en voorspellen zijn uitlatingen weinig goeds voor de houding van de VLD na de verkiezingen van 2003. Alle andere regeringspartijen hebben onlangs hun steun aan de idee van migrantenstemrecht nog eens uitdrukkelijk bevestigd. De krant meent dan ook dat de thematiek een tweede editie van paars-groen in gevaar zou kunnen brengen.


4 december 2002:
Louis Michel (MR) stelt gemeentelijk stemrecht te zullen verdedigen

Terwijl de MR (Franstalige liberalen) in maart 2002 - in weerwil van het partijstandpunt - nog collectief tegen toekenning van het gemeentelijk stemrecht aan niet-EU-burgers stemde, herhaalde vice-premier Louis Michel volgens de krant De Morgen op een bijeenkomst van de Mouvement Réformateur (MR) op 2 december 2002 te Brussel zijn steun voor de idee van migrantenstemrecht. Als de sterke man van de MR ditmaal bij zijn woord blijft, wordt het moeilijk om het gemeentelijk stemrecht uit een volgend regeerakkoord te houden. Zowel PS (socialisten), Ecolo (groenen) als CdH (christen-democraten, voormalige PSC) steunen namelijk eveneens het migrantenstemrecht aan Franstalige kant. Bij de Vlaamse partijen zijn Agalev en SP.a duidelijke voorstanders van toekenning.


november - december 2002: AEL blijft in de actualiteit

Eind november kondigt Dyab Abou Jahjah, onderhand een bekende Belg, aan dat de AEL (Arab European League) aan de parlementsverkiezingen van 2003 wil deelnemen, wellicht in alliantie met een bestaande politieke formatie. Hoogstwaarschijnlijk gaat het dan om de extreem-linkse PvdA (PTB in het Frans), waarmee het AEL contacten onderhoudt. AEL kondigt ook de oprichting van filialen in de buurlanden aan. Met name in Nederland had de AEL al wat naamsbekendheid gekregen door persaandacht. Die was met name te wijten aan de interesse voor het eind oktober door AEL aangekondigde initiatief om met burgerpatrouilles het gedrag van de politie te monitoren. De AEL ontplooide dit plan nadat uitgelekt was dat bij de Antwerpse politie een 'geïntegreerd plan Marokkanen' in de maak was, waarbij specifiek de Marokkaanse gemeenschap geviseerd zou worden bij de strijd tegen delinquentie. Dyab Abou Jahjah en de AEL komen veelvuldig in de media.
Eind november breken er tegen deze achtergrond, na de moord op de heer Mohamed Achrak door een bejaarde autochtone Belg, te Antwerpen rellen uit met (vooral) Belgische jongeren van Marokkaanse origine. Een beschuldigende vinger wordt door (sommige) politici en (een deel van de) pers naar de AEL gestoken. Dyab Abou Jahjah wordt op 28 november zelfs gearresteerd en enige dagen vastgehouden om de rol die hij bij de rellen gespeeld zou hebben. Het heeft er alle schijn van dat de verrassende aanhouding van Jahjah zijn populariteit alleen maar vergroot. Na zijn vrijlating op 3 december kondigt de AEL aan door te zullen gaan met de plannen om deel te nemen aan de federale verkiezingen. Het is onduidelijk hoe groot de potentiële electorale achterban van de AEL precies is, maar door de buitenproportionele (media-)aandacht valt enig succes niet langer uit te sluiten.
Op 3 december 2002 uiten meer dan 200 academici in een open brief hun onvrede aangaande de vaak overspannen reacties van politici op de rellen en het gebrek aan structurele duiding van de gebeurtenissen. De aandacht van pers en politiek wordt heel sterk gefocused op Dyab Abou Jahjah en de AEL. Daarbij vervaagt de aandacht voor de voedingsbodem van de spanningen vaak. De AEL fungeert bij de incidenten weliswaar als katalysator voor de spanningen, maar de onvrede zit duidelijk dieper en kent structurele oorzaken (met name rampzalige positie van allochtonen op de arbeidsmarkt door discriminatie en problemen in het onderwijs). Ook het niet toekennen van gemeentelijk kiesrecht aan niet-EU-burgers vormt een bron van frustratie.


21 augustus 2002: controversieel interview voorzitter AEL

Op 21 augustus 2002 publiceert het tijdschrift Knack een interview met Dyab Abou Jahjah, voorzitter van de Arab European League. Enkele markante quotes worden gretig door de rest van zowel de Vlaamse als Franstalige pers overgenomen en uitgesponnen. Met name het gedachtenexperiment met een vraag naar erkenning van het Arabisch als officiële taal wekt veel aandacht. Een onzinnig idee omdat het hier bezwaarlijk om een nationale minderheid gaat en volgens dezelfde logica ook (ondermeer) het Italiaans, Turks, etc., erkend zouden moeten worden. Er wordt bovendien voorbij gegaan aan het feit dat bijvoorbeeld heel wat Marokkanen niet Arabischtalig maar Berberstalig zijn. Naast een aantal homofobe en anti-feministische uitspraken, is er ook de aankondiging eventueel met een eigen partij aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 te Antwerpen deel te nemen. Diezelfde dag kondigt aan Franstalige kant het extremistische Centre Islamique Belge aan te overwegen deel te nemen aan de parlementsverkiezingen van 2003 onder de naam 'Mouvement Jeunes Musulmans'. In het verleden kenden islamitische partijen (zoals Noor) nauwelijks succes in België. Ook in andere Westeuropese landen kwamen islamitische of etnische partijen nooit van de grond. Er zijn geen indicaties dat ook in de nabije toekomst dergelijke partijen meer dan marginale fenomenen zouden zijn in België. In een aantal commentaren wordt gesteld dat de uitspraken van Abou Jahjah de zaak van het kiesrecht voor vreemdelingen weinig goed doen. Er wordt ook benadrukt dat het jammer is dat Dyab Abou Jahjah, waarvan te betwijfelen valt of hij echt een significante achterban heeft, zo prominent door de media wordt opgevoerd en zelfs als spreekbuis van de allochtonen gepresenteerd wordt. Volgens Agalev-senator Meryem Kacar vormen de uitspraken van Dyad Abou Jahjah al een eerste zeer extreme illustratie van haar stelling dat het niet toekennen van het kiesrecht aan vreemdelingen, bij een deel van de allochtone gemeenschappen - met name ook de allochtone Belgen - voor 'verzuring' zorgt.


9 juni 2002: niet-EU-burgers kunnen deelnemen aan volksraadpleging te Genk

Op 9 juni 2002 kunnen ook niet-EU-burgers deelnemen aan een volksraadpleging over een aantal stedebouwkundige ingrepen te Genk. De uitslag van de volksraadpleging is evenwel niet bindend en het is precies daarom dat ook niet-EU-burgers aan dit gemeentelijk referendum kunnen deelnemen, terwijl zij vooralsnog niet aan de gemeenteraadsverkiezingen mogen deelnemen.


behandeling van het onderwerp in de senaat (oktober 2001 - maart 2002)

Een overzicht van de wetgevingsstukken en debatten over het kiesrecht voor niet-EU-vreemdelingen vindt u via deze link op de website van de senaat. Bekijk via deze links rechtstreeks het verslag van de commissie binnenlandse aangelegenheden en het verslag van de hoorzittingen. Bekijk ook de handelingen van de plenaire vergadering over het stemrecht op 28 maart in voor- en namiddag.

28 Maart 2002: negatieve stemming in senaat

Op 28 maart 2002 werd in de senaat plenair gestemd over het migrantenkiesrecht. VLD, CD&V, NVA en MR (mouvement réformateur, nieuwe naam voor PRL-FDF-MCC) verklaarden zich tegenstander, terwijl ECOLO, Agalev, SP.a, PS, PSC en Spirit zich voorstanders toonden. Zo werd het rapport van de senaatscommissie (zie 12 maart 2002) met 36 stemmen (uitgebracht door tegenstanders van de goedkeuring van het stemrecht, die de eindstemming van de senaatscommissie in het verslag nog eens bevestigen) tegen 33 stemmen (voorstanders van het stemrecht, die tegen de eindstemming van de senaatscommissie stemden) aanvaard.
De volgende senatoren stemden voor de conclusie van het eindverslag (en dus tegen het kiesrecht voor niet-EU-vreemdelingen): Philippe Bodson, Yves Buysse, Ludwig Caluwé, Jurgen Ceder, Christine Cornet d'Elzius, Frank Creyelman, Sabine de Bethune, Olivier de Clippele, Armand De Decker, Jean-Marie Dedecker, Paul De Grauwe, Mia De Schamphelaere, Alain Destexhe, Nathalie de T' Serclaes, Jacques Devolder, Jacques D'Hooghe, André Geens, Theo Kelchtermans, Mimi Kestelijn-Sierens, Jeannine Leduc, Jean-Pierre Malmendier, Philippe Monfils, Didier Ramoudt, Jan Remans, François Roelants du Vivier, Gerda Staveaux-Van Steenberge, Jan Steverlynck, Martine Taelman, Erika Thijs, Hugo Vandenberghe, Luc Van den Brande, Chris Vandenbroeke, Joris Van Hauthem, Iris Van Riet, Wim Verreycken, Paul Wille.
De volgende senatoren stemden tegen de conclusie van het eindverslag (en dus voor het kiesrecht voor niet-EU-vreemdelingen): Michel Barbeaux, Sfia Bouarfa, Marcel Cheron, Marcel Colla, Jean Cornil, Georges Dallemagne, Jacinta De Roeck, Josy Dubié, Paul Galand, Jean-Marie Happart, Marc Hordies, Jean-François Istasse, Meryem Kaçar, Anne-Marie Lizin, Frans Lozie, Michiel Maertens, Philippe Mahoux, Johan Malcorps, Guy Moens, Jacky Morael, Philippe Moureaux, Marie Nagy, Clotilde Nyssens, Fatma Pehlivan, Francis Poty, Louis Siquet, René Thissen, Jacques Timmermans, Louis Tobback, Patrik Vankrunkelsven, Myriam Vanlerberghe, Vincent Van Quickenborne, Magdeleine Willame-Boonen.
Bij de stemverklaring bij de plenaire stemming in de senaat verklaarde de CD&V dat ze migrantenstemrecht in de toekomst zeker niet uitsluiten, maar wel een verstrenging van de nationaliteitswetgeving willen. De MR (voorheen PRL-FDF-MCC) herhaalde dat zij eigenlijk voorstander zijn maar om de regering niet in gevaar te brengen tegen stemden. Het is nu zo goed als zeker dat het kiesrecht voor niet-EU-vreemdelingen op gemeentelijk niveau niet meer tijdens deze legislatuur goedgekeurd zal geraken. De volgende legislatuur begint in 2003. De eerstvolgende gemeenteraadsverkiezingen vinden plaats in het jaar 2006.

12 Maart 2002: negatieve stemming in senaatscommissie

Op 12 maart 2002 werd in de senaatscommissie binnenlandse zaken gestemd over het groene voorstel aangaande stemrecht voor migranten. Het werd verworpen met 9 stemmen (liberalen, CD&V, Vlaams Blok) tegen 6 (groenen, socialisten en PSC). Hoewel de PRL als partij officieel voor is, stemden de PRL-senatoren tegen om de VLD terwille te zijn. Eerder was onduidelijk of de PRL tegen zou stemmen dan wel zich onthouden. De CD&V had echter aangekondigd te overwegen zich te onthouden bij de stemming, wat in geval van onthouding door de PRL zou betekenen dat het voorstel alsnog een meerderheid zou kennen. Daarom besloot de PRL tegen te stemmen in plaats van zich te onthouden. Ecolo, PS, SP.a en Agalev verklaarden in de loop van de dag na afloop van de stemming in de senaatscommissie dat ze niet in een volgende federale regering zouden stappen als daarbij het migrantenstemrecht niet in het regeerakkoord zou staan. Ook PRL-vice-minister Louis Michel sprak zich in die zin uit.
Twee dagen voor de stemming in de senaatscommissie, op 10 maart, had nog een betoging voor gelijke kansen, met tussen de 12.600 en 15.000 deelnemers, plaatsgevonden te Brussel waarbij de onmiddellijke toekenning van het gemeentelijk stemrecht de voornaamste eis vormde. Het ACW was er sterk vertegenwoordigd. Vier dagen eerder, op vrijdag 8 maart, brachten de sociologen Billiet, Swyngedouw en Jacobs een nota uit over de mening van de Vlamingen over het stemrecht voor migranten. Uit de ISPO-nota blijkt dat er noch sprake is van een meerderheid aan voorstanders, noch sprake is van een duidelijke meerderheid aan tegenstanders en er een flinke groep onbeslisten is. Billiet, Swyngedouw en Jacobs concluderen: 'De mening van een groot deel van de bevolking over deze thematiek is nog geen uitgemaakte zaak en nog sterk beïnvloedbaar door het verloop van het debat. Het zal aan de gekozen politici zijn om de weg te wijzen'.

Februari 2002: aankondiging stemming in de senaatscommissie op 12 maart.

Op 12 maart 2002 wordt in principe gestemd over het groene voorstel aangaande migrantenstemrecht in de senaatscommissie. De VLD drong aan het niet tot een stemming te laten komen, maar die eis werd niet door de andere meerderheidspartijen gevolgd. Louis Michel kondigde medio februari evenwel aan dat hoewel de PRL nog steeds voorstander was, de partij in de senaat tegen zou stemmen om de VLD nog wat extra tijd te gunnen 'om de geesten te laten rijpen'. Zo zou de stemming toch doorgaan - en de dreiging van een regeringscrisis door de groene eis om het parlement haar werk te laten doen ontmijnd worden - maar zou het migrantenstemrecht toch geen meerderheid meer behalen - en zou ook de VLD gesust zijn. In dit scenario zal er tijdens deze legislatuur geen sprake meer zijn van toekenning van het stemrecht, maar zal het thema deel uitmaken van de onderhandelingen bij de volgende regeringsvorming na de verkiezingen van 2003.

      November 2001: hoorzittingen in de senaat.

Op politiek vlak stelt VLD-kamerfractieleider Hugo Coveliers op 19 november in de krant De Morgen dat de regering valt als de Senaat het migrantenstemrecht goedkeurt. Een wisselmeerderheid is uit den boze. In de Senaat hebben de meerderheidspartijen in principe overigens ook zonder de VLD en zonder hulp van oppositiepartijen een meerderheid voor het stemrecht. In de Kamer kan het stemrecht er enkel komen met steun van de VLD of door een wisselmeerderheid. Het stemrechtdossier vormt één van de hete hangijzers die de cohesie binnen de paars-groene regering weinig goed doet (naast ook de dossiers Sabena, de politiehervorming en de post). Er zijn hardnekkige geruchten dat er vervroegde verkiezingen kunnen komen.
In de Senaat worden, na aandringen van de VLD, hoorzittingen georganiseerd aangaande ervaringen met het kiesrecht in het buitenland, vooraleer over de eigenlijke wetsvoorstellen te debateren (waar vooral de groenen en SP.A op aansturen). De organisatie van hoorzittingen wordt algemeen gezien als een vertragingsmechanisme. Als eerste experts worden Dirk Jacobs (KUBrussel), Meindert Fennema (UvA), Marco Martiniello (Ulg) en Kris Deschouwer (VUB) gehoord op 20 november. Ze gaan in op de ervaringen in het buitenland en de te verwachten effecten van invoering in België.
Jacobs - de samensteller van deze site - vertelde in zijn bijdrage ondermeer dat er zes Europese landen, waaronder vijf EU-lidstaten, zijn waar alle burgers het lokaal kiesrecht genieten. In Ierland na zes maanden verblijf, in Zweden, Denemarken en Noorwegen na drie jaar verblijf, in Finland na twee jaar verblijf en in Nederland na vijf jaar verblijf. Jacobs wees er ook op dat eerst linkse, en met name socialistische partijen, de voorkeur genieten van de nieuwe kiezers, maar Nederlands onderzoek aangeeft dat het stemgedrag later uitwaaiert en dat allochtonen op termijn net zoals autochtonen stemmen. Op het vlak van partijvoorkeuren - op wie men eventueel overweegt te stemmen - is dit het meest duidelijk. Ook bekijken allochtonen het partijlandschap door dezelfde ideologische links-rechts bril, wat wijst op politieke integratie.
Vanuit de VLD wordt de opmerking gemaakt dat deze uitgenodigde experts allemaal voorstanders van het kiesrecht zijn (getuige het feit dat de Belgen het opiniestuk de dato 26/10 allen ondertekenden voor stemrecht) en dat ze ook 'tegenstanders' willen horen. Dat is toch een vreemde opmerking gezien de genodigden geen pleidooi pro kiesrecht verzorgd hebben, maar een aantal feitelijke constataties uit het buitenland toelichtten. Soit. De kritiek is wel een probaat middel om bijkomende hoorzittingen uit de brand te slepen. Een week later komen Marie-Claire Foblets (KULeuven) en Robert Senelle bij de commissie binnenlandse aangelegenheden langs. Vervolgens komen een Nederlandse burgemeester en een aantal allochtonen uit België aan het woord.
Eind november wordt steeds openlijker duidelijk dat door een aantal partijen aangestuurd wordt op een 'ruil' waarbij het gemeentelijk stemrecht ingevoerd wordt maar ook de zogenaamde 'snel Belg-wet' weer wat verstrengd wordt.

      Oktober 2001: migrantenstemrecht blijft in de actualiteit

In de Senaat wordt, mede na groene druk, bespreking van de wetsvoorstellen rond vreemdelingenkiesrecht door commissie-voorzitster Anne-Marie Lizin (PS) geagendeerd voor half november. Eind oktober lekt in de krant De Morgen uit dat VLD-er Patrick Dewael, Vlaams minister-president, op de valreep een passage pro kiesrecht in zijn jongste boek 'Wederzijds respect' geschrapt heeft. Op vrijdag 26 oktober 2001 verschijnt tegelijkertijd in Le Soir en De Standaard een opiniestuk pro gemeentelijk stemrecht voor niet-EU-burgers ondertekend door een select gezelschap van bekende academici vanuit verschillende Belgische universiteiten. (Het initiatief ging uit van Philippe Van Parijs en Dirk Jacobs.) Onder de ondertekenaars bevinden zich ook academici met een politiek mandaat. Paul De Grauwe, senator voor de VLD, en Mark Eyskens, kamerlid voor de CD&V, ondertekenen beiden de tekst, ook al is hun partij officieel geen voorstander van het migrantenstemrecht. De volgende dag berichten de Vlaamse kranten De Standaard, De Morgen en de Financieel-Economische Tijd over een 'vredespact' tussen VLD-voorzitter De Gucht en PS-voorzitter Di Rupo om zowel de spijtoptantenregeling als het migrantenstemrecht in de koelkast te steken en geen wisselmeerderheden te dulden. Ecolo, SP.A en Agalev reageren geschokt. Dezelfde dag nog ontkent Di Rupo het bestaan van die afspraak.

    September 2001: CD&V kiest toch niet voor migrantenstemrecht op stichtingscongres

Op het vernieuwingscongres van de CVP, waarbij de partij tot CD&V werd omgedoopt, haalt het voorstel om niet-Belgen gemeentelijk stemrecht te verlenen geen meerderheid.

Juli 2001: nieuw wetsvoorstel over stemrecht

Senatoren Fatma Pehlivan en Louis Tobback (SP) dienen een jaar na PS en Ecolo/Agalev nu ook een eigen wetsvoorstel in. Er wordt in het wetsvoorstel een verblijfsduur van drie jaar vooropgesteld voor niet-EU burgers als voorwaarde voor het kiesrecht.

Juni 2001: de wetsontwerpen van de Lambermont- en Lombardakkoorden

download de wetsontwerpen die ter discussie voorliggen in Kamer en Senaat (na overzending uit het ander wetgevend orgaan): de bevoegdheidsoverdrachten en het brussel akkoord en het financiële luik . Hoewel de gemeentekieswet geregionaliseerd wordt, blijft het toekennen van stemrecht aan niet-Belgen een federale materie. Het kiesrecht kan dus gewoon toegekend worden door middel van (bijvoorbeeld) de in oktober 2000 ingediende wetsvoorstellen (zie beneden voor commentaar). (Zie dienaangaande ook het advies van de Raad van State uit september 2001).

      23 Maart 2001: Lambermont-akkoord en regionalisering kieswet

In de Standaard van 23 maart 2001 staat het volgende te lezen over het Lambermontakkoord:
" Het belangrijkste element van discussie was het advies van de Raad van State, dat uiteindelijk 18 wijzigingen opleverde in de wetteksten en de memorie van toelichting. De belangrijkste was dat de meerderheid het advies van de Raad van State verwerpt over de noodzaak om de Grondwet te herzien en om de gemeente- en provinciewet te regionaliseren. Daarnaast aanvaardde de meerderheid de interpretatie dat de term wet in artikel acht van de Grondwet wel degelijk federale wet betekent, omdat die passage pas in de vorige regeerperiode werd ingeschreven. De term kan dus niet op decreten slaan, wat bij grondwetsartikelen van voor 1980 wel het geval is. Die interpretatie betekent concreet dat de overheveling van het migrantenstemrecht naar de gewesten, anders dan de rest van de kieswetgeving, pas kan gebeuren na een herziening van artikel acht. Maar dat artikel is in april 1999 niet voor herziening vatbaar verklaard."
Er is, na een periode van flinke verwarring, dus (voorlopig) duidelijkheid: toekenning van kiesrecht aan niet-EU vreemdelingen blijft een federale materie. Dit betekent nog steeds dat het momenteel met een gewone meerderheid door de kamer toegekend kan worden.

      9 Maart 2001: Lambermont-akkoord en regionalisering kieswet

Volgens de pers is het advies van de Raad van State over de wetteksten van het Lambermontakkoord vrij negatief over de mogelijkheid om de regionalisering van de provincie- en gemeente (kies)wetgeving te realiseren zonder artikel 162 van de Grondwet ("De provinciale en gemeentelijke instellingen worden bij de wet geregeld") te wijzigen. Over problemen met artikel 8 van de Grondwet, specifiek met betrekking tot overheveling van gemeentelijk kiesrecht voor niet-Belgen wordt volgens officieuze bronnen zelfs geen gewag gemaakt. De RvS gaat er blijkbaar van uit dat artikel 162 al zo'n groot probleem stelt, dat artikel 8 onvermeld kan blijven. Als de regering en het parlement beslissen het vernietigende advies van de RvS naast zich neer te leggen, dan is de discussie over een noodzakelijke grondwetswijziging wellicht van de baan. Als artikel 162 niet gewijzigd hoeft te worden, dan valt te argumenteren dat artikel 8 evenmin aangepast dient te worden. Staatsrechtelijk zou het nogal onelegant zijn, maar de regering en parlement zijn niet verplicht de adviezen van de RvS te volgen. Worden de Lambermontakkoorden doorgevoerd zonder grondwetswijziging, dan kunnen de gewesten na overheveling van de kieswetgeving met gewone meerderheid het gemeentelijk stemrecht aan niet-Belgen toekennen.

      30 Januari 2001: Lambermont-akkoord en regionalisering kieswet

Uit nadere officieuze informatie (die dus nog bevestigd moet worden) aangaande de precieze inhoud van het Lambermont-akkoord zoals onderhandeld op 23 Januari 2001 blijkt dat er na overheveling van de gemeentelijke- en provinciale kieswetgeving enkel een twee derde meerderheid vereist zou zijn voor wijzigingen "die voor gevolg hebben dat de evenredigheid van de zetelverdeling in verhouding tot de verdeling der stemmen wordt verminderd." Zo zou in de memorie van toelichting van de concrete wettekst van het Lambermont-akkoord staan dat "het alle elementen van het kiessysteem (betreft) die een invloed hebben op de omzetting van stemmen in zetels". Deze uitwerking in Lambermont bis is dus minder streng dan het eerste Lambermont-akkoord van oktober 2000 dat nog over een twee derde meerderheid sprak voor elke wijziging van de kieswet ("Voor een wijziging van het gemeentelijk kiesstelsel is een tweederde meerderheid nodig ".) Voor invoering migrantenstemrecht zou een twee derde meerderheid niet meer nodig zijn omdat het geen invloed heeft op het systeem van omzetting van stemmen in zetels als dusdanig. (Terzijde kan opgemerkt worden dat het aantal zetels nu al berekend wordt op het aantal inwoners en niet alleen op het aantal Belgen). Een deel van mijn kritisch commentaar, zoals geformuleerd op 23 januari (en op 27 januari in het Nieuwsblad), komt hierdoor te vervallen. Het gesignaleerde probleem (en de daarbij horende kritiek) aangaande de (wellicht) vereiste grondwetswijziging blijft echter relevant. Het is nu wachten op het advies van de Raad van State en het officieel bekend worden van de tekst van het Lambermont-akkoord.
Of rond het Lambermont-akkoord een twee derde meerderheid überhaupt bereikt kan worden (die constitutioneel nodig is om de overheveling van de bevoegdheden van het federale niveau naar de gewestniveaus uit te voeren), is onderhand onduidelijk geworden door dissidente stemmen vanuit FDF en VU. De steun van VU en FDF is voor de regering noodzakelijk om een tweederde meerderheid te bekomen. Geert Bourgeois nam ontslag als VU-voorzitter n.a.v. onvrede over het Lambermontakkoord (specifiek betreffende de positie van de Vlaamse Brusselaars). Ook andere VU-kamerleden hebben hun ongenoegen over het akkoord geuit. De spanningen binnen de Volksunie lopen hierdoor nog verder op. Ook binnen het FDF is er verzet tegen de inhoud van de Lambermont-akkoorden (n.a.v. de positie van de Franstaligen in de Brusselse rand).

      23 Januari 2001: Lambermont-akkoord en regionalisering kieswet

In de (verdere) onderhandelingen over het Lambermont-akkoord werd, luidens de berichtgeving in de pers, bepaald dat de gehele gemeentelijke- en provinciale kieswetgeving (incluis het stemrecht voor migranten) naar de gewesten overgeheveld zou worden. Vlaanderen, Brussel en Wallonië zouden dan zelf kunnen bepalen of en onder welke voorwaarden ze het kiesrecht aan niet-EU-vreemdelingen toekennen. Meteen werden kritische vragen gesteld of dit wel zonder grondwetswijziging zou kunnen. Sowieso lijkt het verstandiger dit deel van de kieswetgeving gewoon federaal te houden. Het grondwetsartikel waarover het gaat, artikel 8, luidt als volgt:
"De staat van Belg wordt verkregen, behouden en verloren volgens de regelen bij de burgerlijke wet gesteld.
De Grondwet en de overige wetten op de politieke rechten bepalen welke de vereisten zijn waaraan men moet voldoen, benevens de staat van Belg, om die rechten te kunnen uitoefenen.
In afwijking van het tweede lid kan de wet het stemrecht regelen van de burgers van de Europese Unie die niet de Belgische nationaliteit hebben, overeenkomstig de internationale en supranationale verplichtingen van België.
Het stemrecht bedoeld in het vorige lid kan door de wet worden uitgebreid tot de in België verblijvende niet-Europese Unie onderdanen, onder de voorwaarden en op de wijze door haar bepaald.
Overgangsbepaling. De wet bedoeld in het vierde lid kan niet worden aangenomen vóór 1 januari 2001."
Wat is het probleem nu? Er wordt expliciet gesproken over 'de wet', wat verwijst naar federale wetgeving, terwijl het bij overheveling naar het gewest om 'decreten' (met kracht van wet) - en voor Brussel 'ordonnanties' - zou gaan en artikel acht dus in die zin aangepast zou moeten worden wanneer stemrecht voor migranten ook overgeheveld wordt naar de gewesten. Als tegenargumentatie zou men kunnen stellen dat 'wet' hier ook als 'decreet (met kracht van wet)' mag opgevat worden, eens er (volgens artikelen 39 en 134 van de grondwet) een overheveling van bevoegdheden naar de gewestelijke organen heeft plaatsgevonden. Voor beide argumentaties valt iets te zeggen, maar de eerste interpretatie (er is een grondwetswijziging nodig ingeval van overheveling naar de gewesten) lijkt toch de meest steekhoudende te zijn. Het is uiteindelijk aan de Raad van State om hier een uitspraak over te doen.

Kritisch commentaar:
Momenteel kan (door het verlopen van de overgangsclausule bij artikel 8 van de Grondwet) met een simpele meerderheid en dus op relatief korte termijn de kieswetgeving veranderd worden om niet-Belgen het gemeentelijk stemrecht te verlenen. Indien eerst op de overheveling van de kieswetgeving naar de gewesten wordt gewacht en die ook nog eens een grondwetswijziging zou noodzaken, dan kan het niet alleen nog jaren duren voor het migrantenkiesrecht er kan komen (want elke grondwetswijziging vereist verkiezingen) maar vereist dat dan plots ook weer eens een tweederde meerderheid (op basis van de informatie die nu voorligt, zelfs nog eens tweemaal: een keer voor de grondwetswijziging op federaal niveau en een keer voor de wijziging van de kieswet op gewestelijk niveau). Voorstanders van kiesrecht binnen de regering maken er dus best een punt van dat dit specifieke element van de kieswetgeving een federale materie blijft. Een andere optie is, ongeacht de plannen voor overheveling naar de gewesten, dat de kieswet nu alvast zo gewijzigd wordt dat niet-Belgen het gemeentelijk stemrecht krijgen en de gewesten, na een toekomstige grondwetsherziening en overheveling van de bevoegdheid, daar later (indien zij dat zouden wensen) eventueel nog wijzigingen aan kunnen aanbrengen.
Het zou absurd zijn dat het nachtelijk Lambermont-akkoord ertoe leidt dat nog eens een grondwetswijziging nodig is om gemeentelijk kiesrecht voor niet-EU-burgers mogelijk te maken. Dat zou dan alvast de tweede keer zijn en dus een staaltje van onzorgvuldig beleid, tenzij het natuurlijk om een doelbewust manoeuvre tot juridische vertraging vanuit de tegenstanders gaat. Op de koop toe zou de eigenlijke wijziging van de kieswet op gewestelijk niveau ook nog eens een tweederde meerderheid noodzaken (en zou er dus in totaal maar liefst drie keer een tweederde meerderheid nodig geweest zijn!). Het zou wellicht ook betekenen dat het gemeentelijk kiesrecht voor alle volwassen inwoners zelfs in 2006 nog niet (maar pas in 2012) gerealiseerd kan worden. Dan lopen we geen 15 of 21 jaar maar eventjes 27 jaar achter op Nederland op het vlak van gemeentelijk stemrecht voor migranten... Als er dan toch nog een grondwetswijziging moet komen, zou die beter gebruikt worden om meteen alle obstakels weg te nemen om kiesrecht op eender welk niveau aan niet-Belgen toe te kunnen kennen.

Januari 2001: toekenning lokaal kiesrecht aan niet-EU burgers mogelijk

Pas vanaf 1 januari 2001 (omwille van een overgangsclausule in de grondwet aangaande artikel 8) is het mogelijk om de kieswet zodanig aan te passen dat alle niet-Belgen het lokaal kiesrecht kunnen uitoefenen. Hiertoe is slechts een gewone meerderheid nodig. Eind 2000 was er binnen de schoot van de regering geen consensus om het kiesrecht aan vreemdelingen toe te kennen. Omdat de VLD hiermee niet akkoord wenste te gaan, staat er in het regeerakkoord niets over toekenning van kiesrecht. Met de partijen die zich recent (opnieuw) voorstander verklaarden van toekenning van het kiesrecht aan niet-EU-burgers (ECOLO, Agalev, SP, PRL-FDF, PS en PSC) kan echter vlot een wisselmeerderheid bereikt worden. Ook binnen VLD, CVP en VU-ID21 zijn er overigens voorstanders voor toekenning van gemeentelijk kiesrecht aan alle vreemdelingen. Indien de kieswet gewijzigd wordt, zouden tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van oktober 2006 eindelijk alle volwassen inwoners van het land - indien er net als voor EU-burgers geen verblijfsduur eis aan niet-EU-burgers wordt opgelegd - het stemrecht kennen.

      19 Oktober 2000: wetsvoorstellen in de Kamer voor toekenning gemeentelijk kiesrecht aan niet-EU-burgers

Na de gemeenteraadsverkiezingen dienen respectievelijk de PS en ECOLO plus Agalev wetsvoorstellen in om ook aan niet-EU-burgers het kiesrecht toe te kennen. Er vallen bij beide voorstellen opmerkingen te maken.
Het PS-voorstel is van de hand van Elio Di Rupo. Problematisch is dat Di Rupo tegelijk het gemeentelijk en het provinciaal kiesrecht wil toekennen aan de niet-EU-burgers, terwijl er heel wat discussie mogelijk is over de vraag of de grondwet met haar huidige formulering toekenning op provinciaal niveau toelaat. Vindingrijk is de optie om alle EU-burgers ambtshalve een inschrijving voor de kieslijsten op te sturen, die ze dan moeten terugsturen. Dat is een procedure die de participatiegraad kan doen toenemen, zonder dat een verplichting opgelegd wordt (wat niet kan volgens de Europese richtlijn). In het voorstel van Di Rupo is er onrechtstreeks een verblijfsduureis van vijf jaar voor niet-EU-burgers. Als voorwaarde wordt immers het ingeschreven zijn in het bevolkingsregister naar voren geschoven, wat slechts weggelegd is voor vreemdelingen die een machtiging tot vestiging hebben (wat je pas krijgen kan na 5 jaar verblijf in het land).
Het Ecolo/Agalev-voorstel is van de hand van Decroly, Talhaoui, Coenen en Grauwels. Problematisch is het systeem van automatische inschrijving van EU-onderdanen dat het voorstel wil invoeren. Door de zesde considerans in de preambule en de precizering in artikel 7 lid 1 van de Europese richtlijn 94/80/EG is het juridisch niet mogelijk om automatisch de EU-burgers op de kieslijst te zetten en hen aan de stemplicht te onderwerpen. Zie hierover het stuk van Petra Foubert, Tijdschrift voor Bestuurswetenschappen en Publiekrecht, 1998, nr. 2, pp. 79-84 en de richtlijn (directive 94/80/EG) zelf. Europese richtlijnen hebben juridisch voorrang op Belgische wetten, decreten en ordonnanties. Men moet actief zijn wil tonen het kiesrecht uit te oefenen, het is maar in landen zonder stemplicht dat ambtshalve inschrijving op de kiezerslijsten mogelijk is. Het niet sanctioneren als men niet komt opdagen, is geen oplossing naar de letter van de richtlijn. De oplossing die Di Rupo voorstelt (EU-burgers krijgen automatisch aanvraag tot inschrijving op de kieslijst opgestuurd en moeten die dan terugsturen) in zijn wetsvoorstel is wel toepasbaar (zie boven). Opvallend is dat er in het voorstel van de groenen uitgegaan wordt van een verblijfsduur eis van vijf jaar voor niet-EU-burgers. De vraag kan gesteld worden waarom de groenen niet gewoon een volledige gelijkschakeling met EU-burgers voorop stellen en geen verblijfsduur eisen.
In de memorie van toelichting van Decroly et alii staan er, gezien het voorstel enkel over het gemeentelijk niveau gaat, ook enkele storende feitelijke fouten: op gemeentelijk vlak gaat het nationaal om 3% niet stemmers (dus niet 10%) en in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest om 13,2% (niet één op vier) als je de berekening correct maakt (dus alle volwassen niet-EU-burgers), met de cijfers van 1995 als basis. (Zie bijvoorbeeld: Jacobs, D. (1999) 'Stemrecht voor migranten. De kloof tussen inwoneraantal en aantal kiesgerechtigden in Nederland en België vergeleken', Nieuw tijdschrift voor politiek, (3): 41-71.) Ook wordt in de memorie over het hoofd gezien dat België een van de soepelste regelingen aangaande dubbele nationaliteit kent.

      Oktober 2000: gemeenteraadsverkiezingen met deelname EU-burgers

Op zondag 8 oktober 2000 vinden de eerste gemeenteraadsverkiezingen plaats waaraan niet-Belgen, afkomstig uit andere lidstaten van de Europese Unie, mogen deelnemen. De participatiegraad is bijzonder laag. (Zie voor het aantal ingeschreven EU-burgers op de kieslijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen 2000 : ministerie van Binnenlandse Zaken )

      Augustus 2000: afsluiting inschrijving EU-burgers op kiezerslijsten

Afsluiten van de kiezerslijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen van oktober 2000. Voor 31 juli 2000 dienen EU-burgers zich bij hun gemeente ingeschreven te hebben om te kunnen deelnemen. Eens op de kiezerslijst ingeschreven, geldt de kiesplicht.

      Juli 2000: EU-burgers mogen ook deelnemen aan districtraadsverkiezingen

Uit de nieuwsbrief VVSG (Vereniging voor Vlaamse Steden en Gemeenten), week nr.28, 11 juli 2000: "Goed nieuws voor Antwerpse Europeanen. Het stemrecht van de EU-burgers voor de districtsraden is geregeld. Hiermee vult de wetgever een lacune in de wet op. De onderdanen van de Europese Unie kunnen zich nu niet alleen kandidaat stellen voor de districtsraadsverkiezingen, maar kunnen nu ook hun stem uitbrengen. Voor de gemeenteraadsverkiezingen was er geen probleem met het stemrecht van de EU-burgers. De wet die de gemeentekieswet wijzigt, werd op 11 juli in het Staatsblad gepubliceerd".

      Mei 2000: nieuwe nationaliteitswetgeving in voege

Vanaf 1 mei 2000 is de nieuwste wijziging van de nationaliteitswetgeving van kracht, soms de 'snel-Belg-wet' genoemd. Het gaat in concreto om het volgende: Vreemdelingen die de volle leeftijd van achttien bereikt hebben en die, hetzij in België geboren en sedert de geboorte in het land woonachtig zijn, hetzij in het buitenland geboren zijn uit een ouder die op het tijdstip van de verklaring de Belgische nationaliteit bezit, kunnen het Belgisch staatsburgerschap bekomen via de procedure van 'nationaliteitsverklaring'. Ook meerderjarige vreemdelingen die sedert ten minste zeven jaar de hoofdverblijfplaats in België hebben en op het tijdstip van de verklaring gemachtigd zijn of toegelaten zijn tot een verblijf van onbeperkte duur in het Rijk of gemachtigd zijn er zich te vestigen, kunnen van de nationaliteitsverklaring gebruik maken. De termijn waarbinnen het parket advies moet uitbrengen, wordt bovendien tot één maand teruggebracht. Ook de regeling voor naturalisatie is sinds 1 mei 2000 anders. De vereiste termijn van verblijf vooraleer men naturalisatie kan aanvragen, is nu drie jaar (eerder vijf jaar) of twee jaar (eerder drie jaar) voor vluchtelingen. De termijn waarin het parket advies moet uitbrengen, is teruggebracht tot één maand. De test op integratiewil is (eindelijk) afgeschaft.

      Juni 1999: uitvoeringsbesluiten kiesrecht EU-burgers

Op 25 mei 1999 zijn er uitvoeringsbesluiten en een omzendbrief aangaande deelname van EU-burgers aan de Europese- en gemeenteraadsverkiezingen. (Publicatie in het Belgisch Staatsblad op 3 juni 1999).

      Februari 1999: wijziging kieswet en toekenning lokaal kiesrecht aan EU-burgers

De kogel is door de kerk wat lokaal kiesrecht voor EU-burgers betreft. De Europese richtlijn wordt omgezet in de Belgische wetgeving bij de wet van 27 januari 1999 en zal zo goed als onverkort toegepast worden, zonder dat van de speciale uitzonderingsclausule die aan België werd toegekend (beperking in gemeenten met meer dan 20% niet-Belgische kiesgerechtigden), gebruik gemaakt zal worden. (Publicatie van de wet van 27 januari 1999 in het Belgisch Staatsblad op 30 januari 1999).

      December 1998: grondwetswijziging

Op 11 december werd grondwetsartikel 8 gewijzigd. Hierdoor wordt toekenning van gemeentelijk kiesrecht aan niet-Belgen mogelijk. Voor details over de precieze wijziging verwijs ik graag naar het goede overzicht op de website van de senaat .

      November 1998: grondwetswijziging

Op 29 oktober 1998 heeft de Kamer een voorstel tot grondwetswijziging van artikel 8 goedgekeurd.
Hierdoor zullen, na goedkeuring door de Senaat en na wijziging van de kieswet, EU-vreemdelingen in het jaar 2000 aan de gemeenteraadsverkiezingen kunnen deelnemen. Niet-EU-vreemdelingen zullen ten vroegste pas aan de gemeenteraadsverkiezingen van het jaar 2006 kunnen deelnemen.

      Juli 1998: negatief arrest van Europees Hof van Justitie

Op donderdag 9 juli heeft het Europees Hof van Justitie een arrest geveld in de zaak C-323/97. Die zaak werd aangespannen door de Europese Commissie omdat België in manifeste overtreding van een Europese richtlijn (94/80/CE) nog steeds geen lokaal kiesrecht aan EU-burgers heeft toegekend. De richtlijn had reeds op 1 november 1996 in Belgisch recht omgezet moeten zijn. De richtlijn concretiseerde gemaakte afspraken in het Verdrag van Maastricht. In de conclusies van de Griekse advocaat-generaal Georges Cosmas werd op 7 mei 1998 aan het Hof voorgesteld België te veroordelen en de proceskosten op te leggen. Het Hof volgde die redenering en veroordeelde België. De Europese Commissie kan nu een nieuwe zaak aanspannen waarin België een dwangsom opgelegd kan worden. Voor elke bijkomende dag verzuim de richtlijn te implementeren, kan het Hof België dan een boete tot 7,5 miljoen frank opleggen. Het zou de eerste keer zijn dat van deze mogelijkheid (geïntroduceerd in het Verdrag van Maastricht) gebruik gemaakt zou worden om een lidstaat te verplichten een Europese richtlijn na te leven. De Belgische politiek moet haast maken met de toekenning van het lokaal kiesrecht aan EU-burgers als ze deze primeur wil ontlopen. Behandeling van de benodigde grondwetswijziging en wijzigingen van de kieswet zijn tot na het zomerreces verdaagd.


      prof. dr. DIRK JACOBS
      socioloog / politicoloog
      verbonden aan het Institut de Sociologie van de Université Libre de Bruxelles (ULB)
      voorheen verbonden aan het Instituut voor Sociaal en Politiek Opinie-onderzoek (ISPO - KULeuven)
      email dirk.jacobs @ ulb.ac.be


      laatst gewijzigd op 6 mei 2009
      lancering website juli 1998
      vergeet bij gebruik de bron niet te vermelden:
      http://homepages.ulb.ac.be/~dijacobs/stemrecht

      wie is en wat doet Dirk Jacobs?