De hervorming van Justitie : een onmogelijke opgave ?


Het zal niemand verwonderen als wij zeggen dat de hervorming van justitie een complex probleem is.

Eerst en vooral moet men weten hoe de justitie optimaal zou moeten functioneren, om welke doelstelling te bereiken. Er is niet alleen een model nodig, waarnaar men de justitie wil hervormen, dit model moet de efficiënte werking garanderen die de doelstelling kan verwerkelijken.

De doelstelling

Er is zeker een groot deel onduidelijkheid over de uiteindelijke doelstelling van justitie. Is haar doel de handhaving van het wettelijk gezag, of de sociale orde, of ruimer : de bescherming van de burgers en het behoud van het welzijn ? Strikt genomen beoogt justitie alleen de handhaving van de wettelijke orde. Als de justitie zelfs voor dit beperkt doel tekortschiet, dan verklaart dit het immense ongenoegen van de burger.

De norm

Zelfs al bepaalt men de doelstelling van justitie op de meest beperkte wijze, dan kan men niet voorbij aan de functie van justitie binnen de maatschappij, en dat is een sociale functie. Het is dus zo dat de norm moet rekening houden met de sociale dimensie. Wil men nu een idee krijgen over de wijze waarop het huidige rechtsbestel beantwoordt aan de norm, dan veronderstelt dit dat men elk reglement, elke procedurele bepaling, elke traditionele behandeling gaat toetsen aan die norm.

Maar niet alleen de formele karaktertrekken, ook de inhoudelijke zullen aan bod komen. Essentieel beoogt justitie een correcte toepassing en interpretatie van wetten en reglementen. Nu gebeurt het dat juist de toepassing en de interpretatie de grootste moeilijkheden veroorzaken. Zelfs goed bedoelde wetten zijn soms zo deficiënt, zo slecht geformuleerd, zo werkelijkheidsvreemd, dat een rechtvaardige rechter moet besluiten ofwel dat het geval onoplosbaar is, ofwel dat er slechts kan beslist worden op een onbillijke wijze. Dit alleen al is een immens probleem. In de huidige juridische mentaliteit moet de abstracte wet steeds zegevieren over de concrete mens: dura lex, sed lex.

De aanpassing aan de nieuwe norm

Een ombuigen van de rechtspraak van de abstracte rechtssystematiek naar de dienstbaarheid aan de mens, van de rigoureuze en letterlijke toepassing van de wet naar de billijkheid, van de dienstbaarheid aan de geschreven wet naar de case-law waar elk geval geanalyseerd wordt en beoordeeld volgens zijn eigen karakteristieken, is zulke diepgaande en fundamentele hervorming, dat zij niet kan samengevat worden als een mentaliteitsverandering, maar moet aangevat worden als een omvangrijk project, met vorming en opleiding van de magistratuur, met ruime informatie van de publieke opinie, omdat zij het rechtsgevoel grondig zal veranderen. Rechters en magistraten met verruimde bevoegdheden, maar ook met verruimde vaardigheden en competenties, minder beperkt door procedurale hindernissen, kunnen een nieuw elan geven aan de rechtspraak, een billijker en menselijker gezicht.

Bijzonder pijnlijke problemen stelt de strafwetgeving en haar toepassing. De functionering van de parketten, het gerechtelijk onderzoek zijn de laatste tijd erg onder druk geraakt. Het is natuurlijk belachelijk de zaak te reduceren tot een tekort aan middelen, inzonderheid informatica, van de parketmagistraten.

Als er inderdaad tienduizenden klachten en proces-verbalen binnenstromen bij een parket, dan moet eerst dit probleem aandacht krijgen. Het is niet voldoende een seponeringspolitiek te bepalen waarbij aan "onbelangrijke" klachten geen enkele aandacht wordt besteed, en alleen proces-verbalen opgemaakt door de politie of de rijkswacht soms enig gevolg krijgen, hoe onbelangrijk die ook mogen zijn, zoals begrijpelijke vergissingen of verontschuldigbare fouten bij het parkeren. We zijn zover gekomen dat geen enkele burger de duizenden wetten en reglementen voldoende kent, en zelfs al kent hij ze, ze kan observeren. De burger moet soms wel de wet overtreden als hij gezond verstand stelt boven zinloze of nutteloze observantie. Daarbij komt dat de administratie werkt op zulke formalistische wijze, dat er een papierberg ontstaat, die niemand nog kan overzien.

Is onze maatschappij zo verziekt dat praktisch elk burger ofwel als overtreder ofwel als klager slechts kan behandeld worden door een vierkantdraaiend gerecht, dat inefficiënt en onhandig toch de problemen niet kan oplossen.

Vele zaken vinden immers hun oorsprong, niet alleen in juridische vragen, maar tevens in psychologische problematiek. Hier openbaart zich een essentiële tekortkoming van het systeem. Alles wordt hier behandeld alsof het alleen maar een juridisch aspect zou hebben, terwijl er in feite een psychologische behandeling nodig zou zijn. Welnu noch rechters, noch parketmagistraten zijn daartoe opgeleid en hebben daarvoor weinig aandacht. Wat hen bekommert is de toepassing van de wet, die in vele gevallen past als een tang op een varken.

Er is reeds een beweging bezig in Amerika, waarbij rechters, advocaten en dgl. gewoon worden uitgeschakeld, en alles gebeurt door informele gesprekken onder leiding van een adviseur of consulent.

Ook in België heeft men ingezien dat de rechterlijke behandeling van bijv. kindermishandeling anders moest aangepakt worden. Men heeft nu eerst de inschakeling van vertrouwensartsen. Men wacht nog steeds op de uitbreiding van die beginselen op vele andere misdrijven. Het gebrek aan psychologische vorming en de uitsluitelijke juridische standpunten van juristen maakt dat vele persoonlijke problemen niet eens herkend worden, en daardoor niet eens kans krijgen om een redelijke behandeling en oplossing te bekomen.

Dit alles mag het algemeen probleem niet doen vergeten: wat moet verholpen worden is de verzieking van de maatschappij, die zich uit in talloze klachten en een exponentieel groeiende inefficiënte rechtspraak.

Wij hebben het meegemaakt dat een proces-verbaal inzake een vermeende overtreding van het verkeersreglement, - het was niet eens een overtreding : een bestuurder had zijn snelheid normalerwijze opgevoerd op het eerste rijvak van een 2x2autobaan, terwijl rijkswachters op het tweede rijvak hem volgden -(volgens de centrale van de Rijkswacht is dit niet eens een overtreding) - toch werd deze "overtreding" door de procureur voor de politierechtbank gebracht, en na de vrijspraak door de politierechtbank, nog eens voor de correctionele. Omdat hij zogezegd een voertuig dat in het tweede rijvak reed verhinderd had in te halen, door te versnellen, - iets wat letterlijk onmogelijk is,-werd hij tot een boete veroordeeld van bij de 10.000 fr. Zulke vervolgingen en veroordelingen grenzen aan waanzin. Zij getuigen van een volstrekte miskenning van de grondbeginselen van het recht en een nutteloos en ergerlijk misbruik van macht.

Alleen dit feit reeds wijst op een ernstige misgroei van het gerechtelijk bestel. Ernstige en symptomatische zaken worden restloos geseponeerd, terwijl onbenullige met hardnekkigheid vervolgd worden. Moeten we niet veronderstellen dat hier een zekere intellectuele luiheid speelt van de magistraten: het is natuurlijk veel gemakkelijker enkele proces-verbalen uit het verkeer te vervolgen dan een ernstig onderzoek in te stellen over een potentiële moordzaak. Hier speelt een zekere incompetentie en gemakzucht.

Tegenover de mistoestanden en tekortkomingen van het gerecht bestond tot voor kort geen enkel verweer. Beroep en Cassatie bleken geen voldoende bescherming te bieden tegen uitwassen. Een externe audit scheen de enige oplossing. Tenslotte, na veel verzet, is er een Hoge Raad voor de Justitie gekomen. Men heeft nog altijd niet ingezien welke de eigenlijke problematiek is die het gerecht stelt. Zij is een menselijke problematiek, die niet louter juridisch is, integendeel door het louter juridische standpunt volkomen vervalst wordt. Het gaat altijd over oordelen over mensen en hun handelingen, of het nu magistraten zijn, die moeten benoemd of bevorderd worden, of gewoonweg beoordeeld, of personen en zaken, die eventueel verkeerd behandeld werden. Het is een aberratie dergelijke oordelen uitsluitend te doen afhangen van louter juridische normen. De menselijke dimensie overschrijdt ruimschoots elk eng juridisch oogpunt. Elke jurist voelt natuurlijk de grond onder zijn voeten wegzinken als hij niet meer uitsluitend beroep kan maken op het recht, en wel bij voorkeur op het geschreven recht. Hij vreest willekeur, betwistingen, ongelijkheid in de behandeling, ongeveer alles wat het recht tot nu toe wilde uitsluiten.

Toch is deze vrees niet helemaal terecht. Het Angelsaksische recht heeft eigenlijk nooit een geschreven codex gekend, het heeft altijd de case-law beoefend. Er is geen chaos uit gevolgd, integendeel, er is een jurisprudentie uit gesproten, die de rechtspraak leidt en een codex van de billijkheid.

Het is nu wel zo dat een rechter die geconfronteerd wordt met een geschreven wet, het bijzonder moeilijk krijgt als hij in sommige gevallen de wet zal moeten aanvullen en aanpassen. Het huidige systeem bevordert het letterlijke toepassen van de wet, zonder dat het de rechter verplicht verder na te denken of een oplossing te vinden die aangepast is aan de mens. Welke rechter is niet tevreden dat een zaak verjaard is, of dat hij ze kan afwijzen om louter formele redenen. Hij is dan zeker dat zijn uitspraak correct is en voor geen beroep meer vatbaar. Deze kortsluiting in het proces is natuurlijk geen oplossing voor het probleem dat gesteld wordt. Deze ontkenning van de eigenlijke problematiek van de rechtsonderhorige is onvergeeflijk. Het is de rechtstreekse weigering van de verwezenlijking van het eigenlijke doel van het gerecht: de oplossing van een sociaal probleem.

Als men dat doel voor ogen houdt, is de huidige organisatie en praktijk van het gerecht een regelrechte mislukking.

De hervorming

De hervorming van justitie is meer dan een Herculiaanse taak. De strategie die moet uitgewerkt worden is vooral niet een oprichting van een commissie, die stuk voor stuk alle hoofdstukken van het wetboek moet herzien, vooral dan die betreffende de procedures, de bevoegdheden en dgl. Zo belanden we in een straatje zonder einde van nieuwe wetten, veranderingen van oude wetten en dgl. Men kan gewoon niet op deze manier een zo traditioneel apparaat vernieuwen.

Er bestaat maar een oplossing: de geleidelijke vervanging van het oude gerecht door een nieuw, dat volgens nieuwe beginselen met een nieuwe instelling werkt. Een pilootproject, dat experimenteel zal aantonen welke nieuwe resultaten kunnen geboekt worden door de nieuwe aanpak, zal de nodige impuls geven aan de totale vernieuwing. Men zal moeten kiezen: ofwel doorgaan met een systeem dat mank en bijzonder inefficiënt is, ofwel radicaal het pad van de vernieuwing bewandelen.


Deze nota is slechts een korte samenvatting van een uitgebreide studie over de psychologie van het recht. Enkele hoofdstukken kunnen op Internet gevonden worden o.a. op de volgende links.

Internet Links...

De miserie van het recht
Psychologie van het recht
Laboratorium voor Psychologie

Dr. Herman H. Somers
Send e-mail to herman.somers@skynet.be

Copyright © 1999 Dr. Herman H. Somers.
Page created 17 July 1999. Last updated 17 July 1999 at 5:38 PM.
Produced with Webford 2.0.