Secret and Wisdom of the Jesuits



The Jesuits were a much-contested militant religious order. Not only their theological doctrines, but also their moral principles were questioned. The unexpected publication by Zahorowski of their secret instructions caused much scandal. After they were for a while abolished by the Pope, they came back as a very doctrinal conservative corps, which was fighting against the Enlightenment. After the Second Vatican Council they had to close a number of residences and colleges because of penury of vocations.


The study was published in Dutch: Geheim en wijsheid der Jezuieten. Het epos van een militante orde. Antwerpen, Hadewijch.


Geheim en Wijsheid der Jezuieten

 

Het Epos van een militante Orde

(1540-1990)

 

Hadewijch, Antwerpen


Opgedragen aan de Generaal van de SociŽteit van Jezus en aan de jezuieten van de Vlaamse Provincie

"Lasciate ogni speranza voi che entrate" (Dante)

Gij die hier binnentreedt laat alle hoop varen.

Waarheid en leugen kunnen zo onherkenbaar gemaskeerd zijn, dat haast niemand nog in staat is nauwkeurig te bepalen wat er in werkelijkheid gebeurd is. Dit geldt bij uitstek voor de geschiedenis en het wezen van de SociŽteit van Jezus. Vanaf haar ontstaan tot haar opheffing, en na haar restauratie is zij tot heden een blijvend object geweest van betwisting. Door de partijen die zich in het debat hebben gemengd is de waarheid vervalst of werden belangrijke elementen bewust verzwegen. Zoals in een assisenproces zijn vele getuigen voor de rechtbank gekomen, slechts uitzonderlijk weerklonk hier "de waarheid en niets dan de waarheid".

Binnen als buiten de Kerk, binnen als buiten de SociŽteit verschilt het beeld grondig: het is een Janus, niet met twee gezichten, maar met vele gezichten. Buiten enkele constanten door de enen bevestigd, door de anderen afgewezen, zijn er talrijke aspecten, die minder bekend zijn aan de buitenstaander, maar heel re‰el voor diegenen, die binnen de SociŽteit leven. Haat en liefde, vooroordelen, gebrek aan juist inzicht en begrip hebben als gevolg dat het voor velen bijna onmogelijk is tot een rechtvaardig, objectief en juist oordeel te komen over de SociŽteit van Jezus.

Dit boek wil daaraan verhelpen. Het is geschreven na veel studie, observatie en analyse met behulp van inside-informatie en vanuit een veertigjarige ervaring van het leven binnen de SociŽteit. Het beoogt zekerheid te brengen over twijfelachtige informatie.

We kunnen op voorhand stellen, dat we het niet eens zijn met vele schandaal-schreeuwers uit de vorige eeuwen : een reeks schandalen waren er welbeschouwd eenvoudigweg geen. Merkwaardig genoeg werden sommige echte schandalen nauwelijks of helemaal niet vermeld. Wij zullen de eerste verklaren, maar niet nalaten de andere te berde te brengen. We zullen dan wel verplicht zijn sommige oude koeien uit de gracht te halen; we doen dat alleen maar als het nodig is om onze huidige problematiek te belichten. Verwonderlijk is echter hoe sommige dode koeien plots verrijzen en als een feniks uit hun as weer opstijgen, vol actualiteit.

Veel epifenomenen uit de geschiedenis van de SociŽteit waren niet alleen tijdgebonden, zij waren ook verstrengeld met en voortgebracht door constante tendensen, die zich als een verborgen Golfstroom onder de oppervlaktewateren bewogen. Veel getwist ontstaat uit de verwarring tussen contingente situaties, diepere tendensen en menselijke factoren. Hopelijk zal de psychologie ons van nut zijn om veel dieper te schouwen in dit troebele water.



B. Inleiding

Jezus sprak : Wellicht denken de mensen dat Ik gekomen ben om vrede op de wereld te brengen, en weten zij niet, dat ik gekomen ben om tweespalt te brengen, vuur, zwaard en oorlog (Evangelie van Thomas, log. 16).

De SociŽteit van Jezus, al vlug de jezuietenorde genoemd, was vanaf haar stichting een "pretentieuze" orde. Zij was dat omdat zij ten eerste zich voorstelde als "de" gezellen van Jezus, alsof de andere orden Christus niet volgden, ten tweede, omdat zij onder het rechtstreekse gezag van de paus wilde staan met uitschakeling van de hele hierarchie van de Kerk, kardinalen en bisschoppen, ten derde, omdat zij volkomen elke traditionele vorm van de klassieke orden (pij, koorgebed, kapittel) negeerde. Vanaf het begin werden deze drie distinctieve kenmerken slecht verteerd door vele kardinalen en bisschoppen, niettegenstaande het feit dat de SociŽteit zich "nederig" de "minima societas" (de kleinste) noemde. Vanaf het begin was het dus nodig voldoende macht en invloed te verwerven om eerst de paus te bewegen de Orde goed te keuren, daarna de machtigen zo te stemmen, dat zij door gezag en geld de SociŽteit zouden steunen. Bovendien moest men heel veel kandidaten aantrekken door de glans van succes, macht en avontuur enerzijds, door ideaal en edelmoedigheid anderzijds. Deze twee imperatieven gingen het denken en doen van de stichter, Ignatius van Loyola, beheersen en het systeem en de organisatie van de SociŽteit bepalen. Vanuit de politieke en religieuze context van de zestiende eeuw, de persoonlijke psychologie van de stichter en de dynamiek van de interactie van de "organisatie" met de diepe motivatie van haar leden gaat zich een uniek gebeuren ontwikkelen.

Vanaf het begin was er de sfeer van de "heilige oorlog", heftige aanvallen wisselen met heel veel bewondering en aanhankelijkheid. In de loop van haar geschiedenis werd de SociŽteit uit verschillende landen verbannen en zelfs door de paus ontbonden; tot zeer recent was zij nog verboden in Noorwegen en voerde zij een clandestien bestaan in Zwitserland. Telkens was het niet de Kerk, maar heel specifiek de SociŽteit van Jezus, die geviseerd werd. Deze hardnekkige tegenstand was gedeeltelijk te wijten aan haar fabelachtige successen tijdens de Contra-Reformatie, waardoor zij in de protestantse gebieden als vijand nr. 1 erkend werd. Zij was nl. overal de verdedigster van het pauselijk gezag en zij verspreidde de besluiten en de leer van het Concilie van Trente , dat hoofdzakelijk gericht was tegen de Hervorming . Toen de SociŽteit overal in de katholieke gebieden geinstalleerd was, en door de colleges, de faculteiten van theologie en zelfs universiteiten een macht was geworden die zich wereldwijd uitstrekte dank zij de missies, kwam er al heel vlug een tijd van inwendige corruptie, die zich goed wist aan te passen aan de absolutistische heersers van toen. De SociŽteit was een multinational geworden, sterk verbonden met het "Ancien Regime ". Jezuieten waren de leraars van de adel en de biechtvaders van koningen, graven en hertogen. Het opkomende rationalisme en de Verlichting moesten botsen met die conservatieve traditie. En hier leden de jezuieten hun eerste grote nederlaag. De verlichte vorsten wilden niet meer weten van die machtige multinational, die hun de les kwam spellen. Maar ook binnenkerkelijk werd de SociŽteit sterk bekritiseerd en afgewezen : zij werd van moreel laxisme beschuldigd, of, zoals Pascal het uitdrukte : zij legde teveel kussens onder de knieen van de zondaars. Bij gelegenheid van financiele schandalen en van misdaden tegen de persoonlijke veiligheid van de vorsten werd zij verbannen uit Frankrijk in 1762, uit Portugal in 1759 en door Paus Clemens XIV in 1773 opgeheven op algemeen aandringen van verschillende vorsten. Zij bleef evenwel overleven in Rusland door de bescherming van de verlichte vorstin Katharina. Van daaruit wisten de jezuieten zich officieel te doen herstellen in 1814 door Paus Pius VII. De Franse Revolutie had immers de hele Kerk geteisterd in Europa. Napoleon sloot een concordaat en men kon beginnen met het opruimen van het puin en de reorganisatie. Men hoopte op een herhaling van het wonder van de Contra-Reformatie .

Tijdens deze periode moest de SociŽteit zich aanpassen aan de nieuwe heersende klasse : de bourgeoisie. Daarenboven deed de invloed van het rationalisme zich gelden. Belangrijk werd nu meer dan ooit de scholastieke filosofie en theologie. Apologetica kreeg nu de bovenhand. De SociŽteit was trouwens veel voorzichtiger geworden, veel discreter. Er werd heel veel belang gehecht aan de strikte observantie van de regels; het grote avontuur was uit. In de doctrine moest de leer van Suarez opgegeven worden en vervangen door het Thomisme onder Paus Leo XIII; het nieuw Kerkelijke Recht kwam in 1917 ook veel vrijheid inperken; het Heilig Officie oefende een steeds strenger toezicht uit op het onderwijs van filosofie en theologie, zodat het vernieuwend denken streng beknot werd (cf. Teilhard de Chardin, de Lubac b.v.). Niettemin was het ten tijde van het tweede Vaticaanse Concilie voor iedereen duidelijk geworden dat een doctrinaire en pastorale vernieuwing zich opdrong : oude kloosterregels waren in een moderne samenleving gewoon onaanvaardbaar geworden. De SociŽteit van haar kant werkte aan een metamorfose : zij kon voor een groot deel terugvallen op de oude traditie. Van het ogenblik echter dat zij in Zuid-Amerika rechtsomkeer maakte en zich schaarde aan de kant van de armen, zodoende de rechts-conservatieve corrupte hogere klasse die de rest van het land regelrecht naar oproer en communisme dreef, in het ongelijk stelde, greep het Vaticaan in: de bevrijdingstheolo≠gie , die Marxistische beginselen had geintegreerd, werd veroordeeld, en de SociŽteit moest een Generaal aan≠duiden, die alle waarborgen gaf.

Tegelijkertijd was er een zuster-organisatie ontstaan, met name : Opus Dei , die zich richt tot intellectuele leken met het uitgesproken objectief door leken te realiseren wat priesters en vooral jezuieten niet mochten doen. De leken van Opus Dei konden zich veilig nestelen in de wereld van de financien, in de politiek, in de administratie, in de handel, in de rechtspraak. Zij vormen tezamen met de "vrienden" van de SociŽteit een onzichtbare invloedspool, die efficient een politiek kan bevorderen of hinderen, en bovendien beschikt over de nodige financiele hefbomen.(1) De voortschrijdende secularisatie had nog andere gevolgen. In het sterk ontwikkelde Westen werden roepingen aldoor schaarser : het bestaande kader ging aan het vergrijzen. Vele colleges moesten verlaten worden, vele werken overgelaten aan leken. Daartegenover stond een groeiend aantal roepingen in de ontwikkelingsgebieden met als gevolg een verschuiving van de beleidsbasis : hoge intellectualiteit wordt afgebouwd ten voordele van meer primaire pastorale behoeften. Deze aftakeling heeft natuurlijk ern≠stige gevolgen : wanneer de SociŽteit wordt geconfronteerd met zware problemen voortkomend uit het wetenschappelijk onderzoek, dan is er zo goed als niemand meer, zeker niet in het hogere kader, om hun draagwijdte te beseffen. Deze verzanding werkt een zich vastklampen in de hand aan verouderde technieken in de spiritualiteit (de Geestelijke Oefeningen b.v.), aan aftandse humanistische vorming (Grieks-Latijnse humaniora), aan een hautaine depreciatie van techniek en wetenschap, aan middeleeuwse denktechnieken in de filosofie en aan een vlottende theologie naar de mode. Dat alles is niet van aard te motiveren tot hoge intellectuele taken met grote verantwoordelijkheid.

Men kan zich de vraag stellen : is dit nog de glorieuze SociŽteit van Jezus?


 

  1. A. Van Bosbeke, e.a.,Opus Dei in Belgie, Antwerpen, 1985.

Links:

Ignatius van Loyola, leven en persoon.

De Geestelijke Oefeningen van Ignatius van Loyola

De Cadaver-discipline van de SociŽteit

De humane vorming van de JezuÔeten

De geheime onderrichtingen van de JezuÔeten of De Monita privata

Homepage of the Psychological Laboratory (Leuven)

 


Dr. Herman H. Somers
Send e-mail to herman.somers@skynet.be

Copyright © 1997 Dr. Herman H. Somers.
Produced with Webford 2.0.