Duinkerke 1 transgressie van de 6de eeuw voor Christus tot de 2de eeuw voor Christus (Denis, 1992:83).
Zeepeil bereikt +8m. (naar Bruijnesteijn van Coppenraet, W.).
Merk op: 'Antwerpen' ligt beneden zeeniveau. 'Hoboken' ligt op een eiland in een inham aan de kust.
Julius Caesar wordt consul en hij krijgt voor een periode van 5 jaar de provincies Gallia Cisalpina, Illyricum en Gallia Narbonensis onder zijn beheer (Herm, 1979:205). Julius Caesar vormt het plan om heel Gallië te veroveren (naar Van Mieghem, 1936:21).
Het oorspronkelijke eikenmengbos, bestaande uit eiken, linden en iepen, regresseerde op vele plaatsen en werd vervangen door steppeachtige heidevegetatie die gemakkelijker gerooid kon worden dan de originele bebossing. Het machtige Ardeense Kolenwoud, met zijn grootste dichtheid ten zuiden van Samber en Maas, vormt een uitloper die tot aan de boorden van de bovenloop van de Schelde reikt. De noordelijke grens ervan bereikt de streek van Doornik en volgt de rechteroever in noordoostelijke richting tot de bovenloop van de Dender. Het Kolenwoud bestaat vooral uit beuken, maar de Schelde oevers worden omzoomd door wilgen, olmen en elzen die op de brede alluviale boorden gelegen zijn. In de streek, ingesloten tussen de Schelde, de Rupel en de Nete, hebben zich voornamelijk de den, de berk en de hazelaar ontwikkeld naast een gemengd woud bestaande uit eiken, elzen en wilgen. Ten oosten van Antwerpen vormt zich een uitloper van de bosrijke streek ten noorden van de Kleine Nete. Ten noordoosten van Gent, in het gebied tussen de Schelde en de Durme, bestaat er nog een dichtbeboste streek, die later toebehoort aan de Sint-Baafsabdij, en die zich in noordoostelijke richting over de Durme tot vlak bij de Antwerpse linkeroever uitbreid. (naar Stuyck, 1987:97,99).
Tijdens een tijdelijke afwezigheid van Caesar, die in Rome vertoefde, voerde Ambiorix, koning van de Eburonen, de opstand aan; het romeinse kamp Aduatika, dat onder bevel stond van Sabinus en Cotta, werd aangevallen en de romeinse legioenen verslagen. Vervolgens belegerde Ambiorix het kamp van Quintus-Cicero in het land der Nerviërs. Ook Induciomar, opperhoofd der Trevieren, kwam in opstand, belegerde het romeinse kamp in zijn land, maar werd verslagen en gedood. (naar Van Mieghem, 1936:21,25,26).
Caesar pacificeert Gallië (Herm, 1979:225). Na 7 jaar strijd beëindigd Caesar zijn verovering van Gallië, waarna hij terugkeert naar Rome. Door de veldslagen was de bevolking in onze streken uitgedund. Germaanse stammen, de Tongeren en Toxanders, kwamen, met toelating van de Romeinen, over de Rijn en vestigden zich respectievelijk in het verwoeste land van de Eburonen en in Toxandrië (de Kempen). (naar Van Mieghem, 1936:21-22,25).
Onder keizer Augustus worden de voornaamste romeinse heirbanen (heer- of legerwegen) aangelegd. Iedere 3 km werd een mijlpaal geplaatst. Afspanningen voor soldaten en weldra ook voor reizigers werden langs deze steenwegen gebouwd. Weldra verrezen er meer woningen rondom de afspanning, en dit was de oorsprong van menig dorp (naar Van Mieghem, 1936:27).
De grote heirbaan Bavai-Asse liep vermoedelijk door in noordelijke richting naar het Nederlandse rivierengebied, over Rumst, Kontich, Wijnegem, Brecht en Breda (ArcheoNet, 9 april 2005).
De romanisering van lokale nederzettingen in het Antwerpse komt zeer traag op gang. Onderwijl wordt Gallia gepacificeerd. De campagne in Germania faalt. (naar AVRA vzw).
De Schelde had haar monding in de Maas nabij het emporium Witla, dat gelijktijdig met Antwerpen door de Noormannen werd verwoest in 836 (naar Rombaut, 2006.08.04).
Tijdens de Duinkerke-I regressie onstaat de Oosterschelde (gewijzigd naar Van Bladel, 1989:97).
De Schelde loopt niet langer tot aan de Maas, maar vind een nieuwe weg via de Oosterschelde naar de zee. In deze periode zijn er geen getijden merkbaar op de Schelde ter hoogte van Antwerpen. (naar Miniatuurstad Antwerpen).
Net ten noorden van de Romeinse vicus op de Steenakker aan Kontich Kazerne, vond AVRA sporen terug van ijzertijd woningen en een Keltisch tempelgebouwtje (fanum). In de loop van de eerste eeuw na Chr. vormde zich een nieuwe bewoningskern ten zuiden van deze nederzetting, die zich ontwikkelde tot een belangrijk regionaal centrum tijdens de Romeinse tijd. (naar AVRA vzw).
Op de plaatsen genaamd "Steenakker" en "Kapelleveld" aan Kontich Kazerne werden tijdens verschillende opgravingscampagnes sporen gevonden van een Gallo-Romeinse vicus (nederzetting). In de huidige toestand van het onderzoek lijkt het erop dat deze Gallo-Romeinse bewoning niet gezien kan worden als een voortzetting van de voorafgaande "late ijzerijd" bewoning in het gebied ( die o.a. de "viereckschanze" op de Alfsberg bouwde.) Er zijn een drietal fasen te onderscheiden in de geschiedenis van de nederzetting. Een vroeg-eerste eeuwse nederzetting op het Kapelleveld bevatte een typisch Keltisch tempelgebouwtje ( fanum ). Tegen het einde van de eerste eeuw (mogelijk na de Batavenopstand) verplaatste de bewoning zich meer naar het zuiden (Steenakker) en werd een nieuwe Gallo-Romeinse tempel gebouwd. Deze tempel werd op zijn beurt verwoest in de laatste helft van de tweede eeuw. Het terrein werd niet lang daarna opgeruimd , maar er werd geen nieuwe tempel meer gebouwd. De vicus bleef nog bestaan tot het midden van de 3de eeuw. Er zijn geen sporen van geweld bij het einde van de nederzetting. Naast de tempel wijzen de resten van een tweetal straten, meerdere huisplattegronden en een pottenbakkersoven op een nederzetting met een zeker regionaal belang. (naar AVRA vzw).
Een vijftiental houten gebouwen kwamen aan het licht. Het betreft een vijftal hoofdgebouwen - woonhuizen - en een tiental bijgebouwen, geschaard rond een open erf. De hoofdgebouwen waren waarschijnlijk woonstalhuizen, waar mens en dier samen onderdak vonden. Dit typeert Oelegem als een bescheiden, uitgesproken agrarische nederzetting. (naar AVRA vzw).
In het begin van de 2de eeuw bereikt de Romeinse zeeregressie haar dieptepunt van ongeveer -7m. Bij dit zeepeil ligt geheel Nederland droog, met inbegrip van Zeeland, het IJsselmeer en de Waddenzee. Er blijven slechts een paar meertjes in Zuid-Holland en een paar forse riviermondingen in het noorden over. (Bruijnesteijn van Coppenraet, W.).
Te Ekeren werden de grondsporen onderzocht van twee gebouwen op 800m van elkaar, precies op de scheidingslijn tussen de polders en de zandige gronden. Gebouw 1, site Wilgenhoeve, is zonder meer één van de duidelijkste voorbeelden van een potstal in onze streken in de Romeinse tijd. Op de site Schoonbroeck kwam een gelijkaardig gebouw aan het licht. Ook hier betreft het een aantal palen rond een afvalkuil. Hier kon echter niet uitgemaakt worden of het een afzonderlijke veestal betreft, of de potstal van een stalwoning zoals het gebouw aan de Wilgenhoeve. Het schervenmateriaal levert een datering op van de 1ste helft van de 2de eeuw tot het begin van de 3de eeuw n.C. (naar AVRA vzw).
Begin bewoning in het centrum van Antwerpen (Willem
Ogierplaats). (Stadsarcheologie, Tony Oost 1976-1982, site 'Stadsparking')
In de omgeving van het huidige Steen onstaat een kleine, eenvoudige Gallo-Romeinse nederzetting (Schoups, 2005:18).
Archeologische opgravingen, onder leiding van Van de Walle A.L.J, hebben aangetoond dat er een Romeinse nederzetting heeft bestaan nabij het Steen, in de buurt van het verdwenen 'Bezaanshuis' (het Bezaanshuis werd in 1884 afgebroken, zie Antwerpen 1860-1960, p. 97) (naar Van de Walle in Van Acker, 1975:10).
De opgedolven Romeinse overblijfselen omvatten een grote hoeveelheid gewoon aardewerk, evenals versierde terra sigillata, dus met het zegel van de pottenbakker voorzien aardewerk, uit de periode van 140 tot 275 nC. In menig opzicht zijn die aardewerkvondsten belangrijk. Vooreerst ligt die Romeinse laag op de ongerepte moerbodem, hetgeen dus prehistorische vondsten op deze plaats uitsluit. Bovendien duidt het getal der gevonden scherven op een niet onaanzienlijke bevolkingsgroep. Op deze betrekkelijk kleine onderzochte oppervlakte haalde men circa 2.400 Gallo-Romeinse scherven naar boven, waarvan 595 definieerbare, die toelaten ze te dateren. Deze getallen beginnen maar iets te zeggen, wanneer men ze vergelijkt met de scherven opgedolven uit de 82 afgegraven terpen in de provincie Friesland. Daar vond men er 2.210, waarvan 2.060 zich bevinden in de Leeuwarder verzameling en 150 in de verzameling van het Rijksmuseum te Leiden.
(naar Van de Walle in Van Acker, 1975:10).
Enkele Antwerpse stukken stammen uit de eerste eeuw, maar het gaat hier waarschijnlijk om familiestukken die lang met zorg werden bewaard. De meeste andere, te situeren tussen de jaren 100 en 250, wijzen op een vrij armelijke, eenvoudige bevolking, die geen luxevoorwerpen kon kopen. Het gaat om eerder gewoon, grof materiaal voor dagelijks gebruik, meestal kookpotten en ook wrijfschalen die dienden om grof gemalen meel verder fijn te wrijven. (naar Van de Walle in Van Acker, 1975:10).
Slechts een 25-tal scherven, nauwelijks één procent dus, behoorden tot het inheemse vaatwerk. Verreweg het grootste deel was importgoed van Oost-Gallisch fabrikaat. Trier en Rheinzabern waren bekende fabrieken - om in de taal der vakgeleerden te blijven - van terra sigillata. Die vondsten wijzen dus op betrekkingen met Rijn- en Moezelstreek. (naar Van Acker, 1975:10).
De handel in deze waar geschiedde misschien door Friezen die de Rijn afvoeren en over de Fossa Corbulonis de Maas en de Ooster-Schelde opvoeren, maar ook handelsbetrekkingen over de landwegen mogen a priori niet uitgeschakeld worden. (naar Boeles in Van Acker, 1975:10).
De bestaansmiddelen van de mensen van deze nederzetting kunnen niet afgeleid worden uit de opgravingen. Resten van woningen werden niet gevonden, maar men moet ze wel in de buurt veronderstellen. Men haalde immers ook een honderdtal fragmenten van dakpannen en drie vierkante vloertegels naar boven, hetgeen eerder sterkere constructies doet vermoeden dan alleen maar huisjes van hout- en vlechtwerk. De nabijheid van de rivier suggereert natuurlijk visvangst en scheepvaart naast de opbrengst van wat schrale landbouw. (naar Van Acker, 1975:10).
In Antwerpen werden einde jaren 1970 vijftig integrale Gallo-Romeinse dakpannen weggegooid vooraleer bij de laatste twee werd vastgesteld dat ze de vermelding “PRIMCORS” bevatten...
(naar Rombaut, 2006.08.02).
Vijftig dakpannen kon men samenstellen uit de scherven die men heeft teruggevonden. Of deze dakpannen ook het woord PRIMCORS vermeldden is echter niet meer te achterhalen. Het betreft ofwel afbraakmateriaal uit de Gallo-Romeinse tijd dat, nog tijdens deze periode, als filtervulling hergebruikt is geweest en bijgevolg kan dit materiaal onmogelijk van ver zijn aangevoerd, en heeft het als dakbedekking gediend vlakbij de waterput waarin ze werden aangetroffen. Ofwel waren de dakpannen misbaksels die onmiddellijk na de productie zijn verbrijzeld voor een ander nuttig doel nl. de filtering van drinkwater. Ook in het laatste geval moet de productie van dit materiaal niet al te ver uit de buurt worden gezocht. Het vervoer van dergelijk afvalmateriaal over grote afstanden is immers onnuttig want het was vervangbaar door de diverse soorten zand en kiezel die men in de bodem ter plaatse en aan de Scheldeoevers terug kon vinden. Op tenminste twee dakpanfragmenten stond de tegelstempel PRIMCORS, in 1982 gepubliceerd met de vermelding: “betekenis onbekend” (deze gestempelde dakpannen zijn echter onvindbaar...). Omdat andere dakpanfragmenten die in België gevonden zijn inscripties vertoonden die niet opgelost waren, was de publicatie met “betekenis onbekend” zogenaamd veilig. Deze vondst op zich en de context waarin ze werd gedaan zijn een expliciete archeologische indicatie voor een mogelijke vestiging van een cohorte vlakbij de site Stadsparking in de Gallo-Romeinse tijd. Hoe wordt zo’n dakpanstempel aangebracht in een dakpan? Dit gebeurt door een stempel in te drukken in de nog niet volledig gedroogde gevormde daktegel, mogelijk met een losse stempel maar veeleer met een in de vorm aangebrachte vaste lettercombinatie die terugkeert op alle dakpannen die met die vorm werden geproduceerd. In beide gevallen heeft men de stempel PRIMCORS vervaardigd om te dienen voor meer dan slechts twee dakpannen. Het was nl. de stempel van het legeronderdeel dat hiermee de eigendom van zijn materiaal verzekerde, die van de Cohors Prima.
(naar Rombaut, 2006.08.08).
Men vindt een Gallo-Romeinse bodem over de gehele oppervlakte van de opgraving, die ook op andere plaatsen in de binnenstad werd teruggevonden.
Voeg daarbij dat in de Gallo-Romeinse bodem spadesteken waren aangetroffen, dan heeft men een element om te besluiten dat er een legereenheid heeft vertoefd op deze plaats. De metalen spade in het algemeen was een erg duur apparaat, zeker in de Gallo-Romeinse tijd. Afdrukken van een spade die tot twee steken diep kunnen worden teruggevonden in de Gallo-Romeinse bodem, veronderstellen een metalen spade van het type “steekschup”, een onderdeel van de uitrusting van een Romeins soldaat bekend onder de naam bipalium. Als onderdeel van de uitrusting van een soldaat bleef dit soort materiaal eigendom van de Romeinse staat. Daardoor zijn er slechts zeer weinig voorbeelden teruggevonden (o.m. eentje in Engeland). Dit element roept een occupatie op van de 'Antwerpse' binnenstad in de Gallo-Romeinse tijd met een militair karakter.
(naar Rombaut, 2006.08.08).
Ook het bestaan van secundaire Romeinse wegen tussen Antwerpen en de kust enerzijds en de weg van Asse (verbonden met Bavai en Tongeren) over Rumst, Kontich langs het Antwerpse anderzijds, doet ons denken aan een overzetdienst, al of niet van overheidwege ingericht. (naar Maertens in Van Acker, 1975:10; naar Uytterhoeven in Van Acker, 1975:10).
Hier kan meteen gewezen worden op een eerste parallelisme tussen Antwerpen enerzijds en Brugge en Gent anderzijds : ginds zoals hier hadden de Romeinen het nut ingezien van een nederzetting op een strategisch belangrijke plaats.
(naar Van Acker, 1975:11).
In Brugge vond men scherven van Romeins en Pingsdorf aardewerk in de Burg.
(naar Devlieger in Van Acker, 1975:11).
Ook Gent kende en vroegere Romeinse nederzetting, die misschien Blandinium heette.
(naar Deruelle in Van Acker, 1975:11).
Noot: kunnen deze Antwerpse Gallo-Romeinse vondsten geen aangespoeld materiaal zijn van de door de zeetransgressie reeds eerder onder water gezette Brugse en Gentse nederzettingen?
Archeologisch onderzoek toont aan dat op de plaats van het huidige Antwerpse stadscentrum in de loop van de 2de eeuw een nederzetting ontstaat en tot bloei komt. Er kwamen talrijke afvalkuilen en waterputten aan het licht die eveneens wijzen op een bewoningskern met een ruraal karakter. (Archeoweb Antwerpen).
Volgens archeoloog Davy Herremans kwamen de meeste Gallo-Romeinse sporen aan het licht op en rond de site van de Stadsparking. "Op basis van het materiaal dat tot nu toe gevonden is, denk ik echter niet dat we kunnen spreken van een vicus of een militaire vesting. Waarschijnlijk ging het eerder om een uitgebreid boerenerf." (ArcheoNet).
De afgelopen decennia heeft de archeologische dienst van de stad Antwerpen verscheidene 2de-3de eeuwse nederzettingssporen gevonden in de buurt van de Grote Markt, het Vleeshuis en de Koraalberg. (naar AVRA vzw).
Op de Koraalberg werden ook paalsporen uit de Gallo-Romeinse tijd aangesneden, de eerste maal dat in de Antwerpse binnenstad een gebouw uit deze periode geïdentificeerd werd. (Archeoweb Antwerpen).
Dit Gallo-Romeins crematiegraf werd per toeval ontdekt tijdens opgravingen in een Augustijnenklooster uit de 17de eeuw naast de politietoren. Tim Bellens stuitte per toeval op het graf. "We gingen omzichtig te werk om de skeletten niet te beschadigen. Gelukkig, want bij ruwere graafwerken hadden we het Romeins crematiegraf gemakkelijk kunnen missen." Naast de urne -- eigenlijk een gewone kookpot -- trof Bellens ook een volledig intact potje en restanten van een glazen parfumflesje aan. "Ik herkende onmiddelijk het typisch Romeinse materiaal van de pot en het deksel. Ook de grote dakpannen rond het crematiegraf dateren duidelijk uit die tijd." De archeologen vermoedden dat het graf dateert uit de tweede eeuw na Christus. "Een ruwe schatting", benadrukt Veeckman. Aan het Steen en in de Antwerpse rand werden eerder al sporen van Gallo-Romeinse nederzettingen gevonden. Maar de archeologen stuitten nog nooit op graven. "Het is onwaarschijnlijk dat we aan de Oudaan een geïsoleerd graf hebben aangetroffen", aldus Veeckman. "De kans is groot dat we een klein deeltje van een grafveld hebben blootgelegd. Ik denk dan ook dat er in de omgeving nog meer crematiegraven liggen." (naar Het Nieuwsblad, Verelst, J., 9 april 2002).
Het belang van de herkomst van de naam Antwerpen uit het Latijn is zonder meer van essentieel belang voor de oorspronkelijke bescherming van de Schelde en haar bijrivieren, en neergelegd in de betekenis “beide oevers” of Anduaeripae”. Gezien de vertakking in een duidelijke westelijke (richting Gent) en oostelijke helft (richting Mechelen) is het zeer logisch dat het sluitstuk van de bescherming van deze rivieren langs het gedeelte waar de beide geledingen samenkomen en hun weg naar de monding vervolgen langs beide oevers gelegen was. Dat dit in de Romeinse tijd dient te worden gesitueerd is zo logisch: de reden ervan kan worden afgeleid uit de rijksverdelingen in de post-Romeinse tijd die op enkele kortstondige uitzonderingen na, steeds de Schelde als grens hebben. Wie als heerser in één van beide rijksdelen de samenvloeiing van Rupel en Schelde beheerst, beheerst de rivieren in het gebied van de rivaal. Alleen bij een supranationale macht verdwijnt dit verdeelprincipe, o.m. tijdelijk onder Clovis, Karel de Grote en Lodewijk de Vrome, maar vooral tijdens de Romeinse overheersing.
Naamverklaringen voor Antwerpen werden steeds in het Germaans gezocht, o.m. door M. Gysseling (1960) met als betekenis “aangeworpen land”, nadien gewijzigd in “tegenover aangeworpen land” omdat de huidige ligging van Antwerpen op de rechteroever van de Schelde precies op die oever ligt die door het water erodeert. De hypothetische toponymische reconstructie van Gysseling “anda + werp” werd nadien door J. Van Loon (ca. 1980) overgenomen met als betekenis “schans opgeworpen tegen een vijand” (naar analogie met ant- uit “antwoord” en met als vijand de Noormannen, aan wie de teruggevonden aarden wal wordt toegeschreven die in de jaren 1950 archeologisch onder de Scheldekaaien werd teruggevonden). De datering van de aarden wal onder de Antwerpse kaaien is echter ook zeer dubieus, gebaseerd op een uitspraak van prof. H. Jankuhn die op zicht de aarden constructie uit Antwerpen vergeleek met deze van Haithabu, de beroemde archeologische site die hij had opgegraven in de landengte van Sleeswijk-Holstein. Derwijze had iemand deze aarden wal kunnen vergelijken met die van Chestres aan de Aisne.
Door al deze hypothesen werd nooit rekening gehouden met een mogelijke naamverklaring uit het Latijn. De onderzoekers zijn ook voorbijgegaan aan het feit dat Antwerpen tot 836 langs beide zijden van de Scheldeoever kan gelegen hebben. Dit kan meer bepaald worden afgeleid uit de vermelding van de plaats (o.m. als castrum) in de Echternachteksten wat de rechteroever betreft anno 726, zodat Antwerpen deels gelegen was in het bisdom Kamerijk dat teruggaat op Romeinse Civitas Nerviorum waarvan de Schelde de westelijke grens vormde, en voor de linkeroever in de vermelding van de stad als Andouerpis (en haar inwoners als Andouerpenses) in de Vita Eligii antiqua geschreven door de H. Audoenus tijdens het laatste kwart van de 7de eeuw als onderdeel van het bisdom Doornik, dat teruggaat op de Civitas Menapiorum, waarvan de Schelde de oostelijke grens vormde. (naar Rombaut, 2006.08.03).
Een mogelijke nieuwe etymologische verklaring van Antwerpen zou kunnen afgeleid zijn van het Latijnse Ambaeduaeripae of uit het postklassieke Latijn Anduaeripae. Waarschijnlijk betekent het zoiets als "de twee oevers". (Uitpers, nr. 77, 7de jg., juli-augustus 2006) (naar Vanden Bavière, 2006.07.25, Met Julius Caesar van Italië naar Tongeren) (naar 2006.07.25).
Achter de politietoren op de Antwerpse Oudaan is een uniek Gallo-Romeins crematiegraf uit de 2de eeuw na Christus ontdekt, de oudste Romeinse sporen van begravingen op Antwerps grondgebied. Stadsarcheoloog Johan Veeckman: "Een graf mét een urne en 'bagage' zoals een vaasje en scherven van een bord. Een voor Antwerpen ronduit unieke vondst." (GVA).
Tijdens de opgravingen in de ontwijde Sint-Augustinuskerk vond de Archeologische Dienst tussen de postmiddeleeuwse graven een Romeins crematiegraf met een urne, een deel van een bord, een gave beker en fragmenten van een glazen flesje. Het graf was opgebouwd met twee (oorspronkelijk vier) rechtopstaande dakpannen. De urne met deksel, die uit de 2de eeuw dateert, bevatte verbrande menselijke resten en maakte vermoedelijk deel uit van een groter grafveld. De beenderresten bleken na onderzoek afkomstig te zijn van een volwassen vrouw tussen 30 en 35 jaar oud, ongeveer 1,55m groot. Ze was moeder van minstens één kind. Haar doodsoorzaak kon niet achterhaald worden. De crematie was kort na het overlijden uitgevoerd op een brandstapel die minstens temperaturen van 800°C haalde. Op basis van het graftype, de grafgiften en de voedselresten blijkt dat deze dame van welstellende afkomst was. Het nieuwe van deze vondst was niet het bewijs dat Antwerpen bewoond was in de Romeinse tijd - dat was immers al langer bekend. Wel werd voor het eerst het grafveld uit die tijd blootgelegd en daarmee ook kennis opgedaan over de funeraire gebruiken in het Gallo-Romeinse Antwerpen. (ArcheoNet, 13 januari 2006).
Voor de bewaring van crematieresten werden in de Gallo-Romeinse periode vaak kookpotten als urne gebruikt. De hier afgebeelde 2de-3de eeuwse kookpot werd vervaardigd in grijze klei, heeft een ruw oppervlak en werd afgesloten met een passend deksel. Samen met enkele bijgaven vormde hij de inhoud van een crematiegraf, opgegraven onder het voormalige Sint-Augustinusklooster (Kammenstraat/Oudaan). In de pot werden de verbrande beenderen van een volwassen vrouw ontdekt. (Archeoweb Antwerpen).
Voorwerpen in terra sigillata variëren van strakke en eenvoudige vormen, zoals deze borden uit de 2de-3de eeuw, afkomstig uit Oost-Gallië, tot meer ingewikkelde en rijkversierde types, waarbij met moules een versiering in hoogreliëf werd aangebracht. Soms kunnen herkomst en pottenbakker aan de hand van naamstempels op de voorwerpen achterhaald worden. (Archeoweb Antwerpen).
Wrijfschaal van het type Dragendorf 43 in terra sigillata en een tweede exemplaar met een uitgiet in de vorm van een leeuwenkop. Terra sigillata, een oranjerode aardewerksoort overtrokken met een sliblaagje, is typische luxeceramiek uit de Romeinse periode 2de-3de eeuw. Vooral de pottenbakkersateliers uit Oost- en Centraal-Gallië kenden een grootschalige productie met een wijde verspreiding. (Archeoweb Antwerpen).
Net zoals bij terra sigillata wordt bij het zogenaamd gevernist aardewerk het oppervlak met een sliblaagje overtrokken. Door het aardewerk in een gesloten oven te bakken, zonder toevoeging van zuurstof, krijgt deze beker uit de 2de-3de eeuw een zwart, metaalachtig uiterlijk. De belangrijkste productiecentra van dit aardewerk bevinden zich in het Rijnland. (Archeoweb Antwerpen).
Deze kookpotten uit de 2de-3de eeuw in gewoon aardewerk zijn versierd met nagelindrukken op de rand, zigzaglijnen op de schouder en een oppervlakkige kamversiering op het onderste deel van de buik. Het zogenaamd Vlaams-Menapisch aardewerk is een typisch voorbeeld van een lokaal product uit de Gallo-Romeinse periode. (Archeoweb Antwerpen).
De fijne en zachte structuur van dit Gallo-Romeins kruikje uit de 2de-3de eeuw is verantwoordelijk voor de benaming zeepwaar. Naast grote amforen voor het transport van wijn en andere verbruiksgoederen, komen in de Gallo-Romeinse periode tal van kleinere kruikamforen voor met diverse functies. (Archeoweb Antwerpen).
Alhoewel de Romeinen een schitterende glasproductie kenden, waarvan talloze voorbeelden in graven werden teruggevonden, is deze kraal de enige Antwerpse glasvondst uit de 2de-3de eeuwse Gallo-Romeinse periode. De kraal kwam op de site stadsparking aan het licht. Het gaat om het oudste glazen voorwerp dat op het grondgebied van de stad Antwerpen werd gevonden. (Archeoweb Antwerpen).
Tijdens de opgravingswerken aan de Stadsparking worden twee soldatenschoenen gevonden (caligae)
(naar Rombaut, 2006.08.08).
Uit deze 2de-3de eeuwse leren schoenzolen blijkt dat in de Gallo-Romeinse periode het schoeisel reeds uit twee afzonderlijke delen opgebouwd werd: de zool en het bovenleer. De ene schoenzool behoort tot een laarsje van een militair type, wat soms als argument voor het militaire karakter van het Gallo-Romeinse Antwerpen wordt aangehaald. (Archeoweb Antwerpen).
Rurale nederzettingen verspreid over gans het Antwerpse. Regionaal belangrijke "vici" in Kontich en Grobbendonk, kleine villa in Mortsel.
(naar AVRA vzw).
De tempel in Kontich was een fanum, bestaande uit een cella en een porticus. Mogelijk werden in deze tempel ook Minerva en Venus vereerd. Getuige hiervan fragmenten van terracotta-beeldjes van deze beschermgodinnen van de vrouwen.
(ArcheoNet, 9 april 2005).
Alhoewel de naam Wilrijk zou zijn afgeleid van het Romeinse toponiem Villariacum, werd tot op heden geen spoor van een nederzetting of begraafplaats in Wilrijk teruggevonden. (Archeoweb Antwerpen).
Wijnegem : romeins openluchtheiligdom op de Steenakker
(naar AVRA vzw).
Het openluchtheiligdom te Wijnegem was een vierkante constructie, waarvan de 30 m lange zijden bestonden uit palenrijen. Het overwicht aan waardevolle metalen voorwerpen zoals munten, bronzen armbanden en mantelspelden wijst op het bijzonder karakter van dit mysterieus bouwwerk. Mogelijk werden er goden vereerd in de vorm van antropomorfe houten palen.
(ArcheoNet, 9 april 2005).
Noteer dat deze hypothese niet bevestigd wordt door geologische studies. (Alternatieve hypothese).
Begin Duinkerke-II transgressie. Zeepeil 0m. (naar Bruijnesteijn van Coppenraet, W.).
Nederzetting 'Thurnini' (Deurne) (Miniatuurstad Antwerpen).
250-270 ca
In de loop van de 3de eeuw komt aan de bewoning in Antwerpen een einde. (Archeoweb Antwerpen).
Waarom verdween de oorspronkelijke Antwerpse Gallo-Romeinse nederzetting, die van tamelijk bescheiden omvang was?
De politieke crisis die het Romeinse rijk kende door de herhaalde invallen der Franken in de tweede helft van de derde eeuw, was er misschien de oorzaak van.
De meeste munstschatten werden geborgen (en dus de villa's geteisterd) tussen de jaren 250 en 300.
(zie kaartje I bij: De Maeyer R.: De Romeinse villa's in België. Ook in Algemene geschiedenis der Nederlanden, I tegenover p. 224)
(naar Van Acker, 1975:10).
Een andere reden is echter waarschijnlijker: de Duinkerke II transgressie die het Scheldegebied overspoeld heeft. Er zijn immers uiterlijke tekenen op het vaatwerk (verspoeling) die erop wijzen dat het water de mensen hier verjaagd heeft.
(naar Vandenborn in Van Acker, 1975:10).
De Romeinen verlieten onze streek toen Duinkerke 2 hun het leven zuur maakte, in de periode 260–275 n.C.
(naar Bruijnesteijn van Coppenraet, W.).
Keizer Augustus schafte het druïdisme af en trachtte dit te vervangen door het Romeinse paganisme. Op het einde van de 3de eeuw, begin 4de eeuw kwamen de eerste christelijke geloofspredikers, zoals St-Servatius, naar onze streken (naar Van Mieghem, 1936:24,27).
De Salische Franken stoten door tot in Taxandria, in de huidige Kempen (Prims, 1977:8).
Omstreeks het jaar 300 word ons kustgebied, samen met de hele Scheldestreek, onder water gezet door een zeetransgressie, de zogeheten Duinkerke II transgressie. Het duurt tot de negende eeuw eer het hele gebied opnieuw gecolmateerd is tot een niveau waarop het practisch niet meer overstroomd word (Ameryckx en Verhulst, 1958:4,11 in Van Acker, 1975:10).
Vóór Duinkerke 2 zich in Vlaanderen manifesteerde en de zee dus de 0m grens passeerde, moeten meer in het noorden reeds hele streken geleidelijk overstroomd zijn. De daar toen verblijvende mensen werden voortdurend zuidwaarts door het water opgejaagd. (naar Bruijnesteijn van Coppenraet, W.).
De volksverhuizing begint: de Chamanen dringen de Saliërs voort. Vanuit Taxandria richting westwaarts, naargelang de Kempische hoogten het toelaten, of de moerassige valleien hen dwingen. En waar de gunstige gelegenheid wordt ontdekt komt er een heim, een sala. Rond Antwerpen, binnen een kring van 15 km, ontstaan er 30 heims en 8 sele's. Enkele daarvan brengen het tot dorp, andere tot hamellus, de meeste blijven landbouwhoeven tot ze in de XIIIe eeuw riddergoed worden. (Prims, 1977:8-9).
Het Frankische land was verdeeld in pagi: ten noorden van ons: pagus Scaldis, het land van Stryen reikte nog tot 1097 tot Ekeren en Schoten; Antwerpen lag in pagus Renensium, het land van Ryen; overzijde Schelde: pagus Wasiae (Prims, 1977:9).
De Salische Franken maken van de volksverhuizingen gebruik om geleidelijk naar het zuiden af te zakken. (Struye, 1987:95).
Einde van de stijging van de zeespiegel van de Noordzee. Terwijl de kreken van het Zwin, de IJzer en de Aa nog diep wegzinken, raken de kusteilanden stilaan weer met elkaar verbonden. De polderstreek verrijst met haar moerassige slikken, die af en toe toch nog bedreigd worden door de zee. Van de schorren wordt al opnieuw gebruik gemaakt door de schapen te laten grazen op de vruchtbare weiden. (naar Struye, 1987:120).
Botsing tussen Friezen en de Frankische wereld: het zijn Oost- of Ripuarische Franken die van uit het Luikerland tot bij de Beneden-Schelde hun macht doen gevoelen (Prims, 1952:20-21). Er ontstaat een gespannen toestand tussen de Friezen, welke nog immer het heidens geloof aankleven, en de verschristelijkte Franken (Dierickx, 1954:22).
In 2001 werd de vondst van 2 potjes uit de Merovingische tijd in de gemeente Broechem (Ranst) gemeld. Van september 2001 tot october 2002 werd het terrein onderzocht, waarbij een grafveld uit de Merovingische periode (6de-7de eeuw) werd gevonden. (naar AVRA vzw).
Van 641 tot 645 predikt Eligius te Andoverpis (of Andouerpis; spreek uit als Antwerpis; noteer meervoudsvorm (Dado ca 700 in Prims, 1977:7)) en in het bisdom en sticht er kerken (Dado in Prims, 1977:10). Maar: Antwerpen lag niet in het bisdom van Eligius...
Bisschop missionaris Amandus arriveert te Antwerpen (Prims, 1977:11).
De streek van Antwerpen is één van de laatste missiegebieden voor Amandus na zijn episcopaat te Tongeren-Maastricht. Hij sticht er een abdij. (Struye, 1987:127).
Amandus verkondigt het evangelie in de zuidelijke Scheldevallei rond Antwerpen. Amandus tracht de inwoners van het Schelde-eiland 'Chanelaus' te bekeren. Bedoelt de auteur van Het leven van Sint Amandus Kaloes, ten zuiden van Antwerpen? Een ander document leert dat Amandus een kerk heeft opgericht dicht bij de Schelde, opgedragen aan de apostelen Petrus en Paulus, 'infra castrum Antwerpis'. Overblijfselen getuigen dat op deze plaats tijdens de Gallo-Romeinse periode wallen waren opgetrokken. Waarschijnlijk waren die bedoeld als bescherming tegen de Saksische en Herulische invallen tijdens het laat-Romeinse keizerrijk. (naar Struye, 1987:127).
Rohing en zijn vrouw Babelina dragen de kerk van Antwerpen, die Amandus gesticht heeft ca 650, over aan Willibrordus, prediker van de Friezen. Rohing voegt aan deze gift nog een villa en eigendommen toe, waaronder een inningscentrum.
Antwerpen is dus het centrum van een 'pagus' en beschikt over een 'portus', een handelswijk waar de buitenlandse goederen in transito liggen. (naar Struye, 1987:131).
De "Willibrordregressie": zeepeil -5m. (naar Bruijnesteijn van Coppenraet, W.).
Dado, later Auduenus (S. Ouen), geschiedschrijver van Noyon (p.11), beschrijft het leven van bisschop Eligius in zijn 'Vita Eligii' (p.7) (Prims, 1977:10): "Jugi instantia Andoverpis decertavit... Andoverpenses..." (Prims, 1977:646).
20 October. - Liber aureus Epternacensis te Gotha, fo 43; MF I, 10; reproductie in Stockmans, Deurne en Borgerhout, 1, blz. 60. Bevestiging door Rohingus van zijn gift der Antwerpse kerk met het derde van de tol aan Willibrordus. Betwist stuk.
Zonder datum. - MF I, II, Stockmans, Deurne en Borgerhout, 1, blz. 75. Rohingus geeft aan de kerk van Antwerpen zijn villa van Sprusdare en van Windelichun. Betwist stuk.
726. - MF, I, II. Testament van S. Willibrordus, met de vermelding der giften van Rohingus. Betwist stuk. (Prims, 1977:656).
In de biografie van Elooi, die dateert van 726, wordt Antwerpen vermeld als 'Andouerpenses' en 'Andouerpis'. Deze oude Antwerpse nederzetting bevond zich zeker niet op de plaats waar nu het Steen staat. (Schoups, 2005:21,22).
Archeologische vondsten brachten aan het licht dat, nog voor de bouw van de Antwerpse burcht, er een 'castrum' bestond. Het Antwerpse centrum komt voor het eerst voor in een charter uit 726-727. Het zou een met aarden wallen omgeven vesting geweest zijn, gebouwd door de Merovingers. Het castrum word in 836 door de Noormannen verwoest. (naar Van Loon 1982 in Stuyck, 1987:17).
Hofmeier Pepijn III, alias Pepijn de Korte, maakt door een staatsgreep een einde aan het gezag van de Merovingers (Schoups, 2005:19).
Pepijn de Korte start onderzoek naar het invoeren van de tienden als stadswet (Prims, 1952:29).
Graaf Evrard bezit de gouw "Rijen" (die reeds vanaf de VIIe eeuw voorkomt), dat zich uitstrekt over een gebied begrepen tussen een lijn lopend van Antwerpen tot Herentals en de twee Neten, dus tussen het land van Strijen in het Noorden (met Breda en Bergen op Zoom) en het land van Mechelen in het zuiden (Dierickx, 1954:24).
In 1997 spitte Johan Veeckman van de archeologische dienst van Antwerpen op de Koraalberg de oudste Antwerpenaar op, een schedel uit de negende eeuw (GVA).
De Koraalberg bevindt zich op het hoogste punt van de Antwerpse kernstad. De ligging is mede verantwoordelijk voor de vroege bewoning op deze plaats. Bij archeologisch onderzoek in functie van nieuwbouw voerde de stedelijke afdeling archeologie in 1996-97 intensief noodonderzoek uit. Op de site troffen de onderzoekers een skelet van een jongeman aan, de 'oudste Antwerpenaar', daterend uit de 9de eeuw. (Archeoweb Antwerpen).
Als resititutie voor de geroofde eigendommen maakte Karel de Grote het betalen der tienden aan de parochies verplichtend. De tienden waren een compromis tussen kerk en staat, ontsproten aan de Karolingische wetgeving (IXe eeuw). (Dierickx, 1954:63).
De tienden van de bebouwde landen waren voor een deel bestemd voor de opbouw en onderhoud van de kerken (of voor de vrijkoop der gevangenen (cf. Dierickx, 1954:64)), een deel was bestemd voor de priester die de kerk bediende, en het derde deel om de armen te ondersteunen. (naar Kuyl, 1866:68-69).
Lodewijk de Vrome, enige nog overblijvende zoon van Karel de Grote, heeft 3 zonen (Prims, 1977:15).
In september 836 noteert een monnik van de abdij van Fulda, in 744 door Bonifatius opgericht in Duitsland, in zijn jaaroverzicht: 'Nordmanni Andwerpam civitatem incendunt' (de Noormannen hebben Antwerpen in brand gestoken). De brandstichting staat ook vermeld in de 'Chronicon universale' van de monnik en historicus Sigisbertus van Gembloers. (Schoups, 2005:9). Tot nu toe zijn in de bodem van Antwerpen en omgeving geen archeologische sporen van verbrande nederzettingen uit de 7de tot de 9de eeuw gevonden. (Schoups, 2005:10).
Het Antwerpse houten castrum wordt door de Noormannen verwoest (naar Van Loon 1982 in Stuyck, 1987:17) (model castrum naar Miniatuurstad Antwerpen).
Na 836 ontstaat in Antwerpen een nieuwe woonkern. De nieuwe vestiging ligt gedeeltelijk op de plaats van het huidige Steen en het Steenplein. (Schoups, 2005:15).
Bij opgravingen rond het Steen in 1952-1961 werden 9e eeuwse overblijfselen van een versterking aangetroffen (naar Suykens et al. 1986 in Stuyck, 1987:17).
De pleistocene landrug, 100.000 jaren oud, die Hulst met Saeftinge verbond, wordt doorbroken en de zee dringt via een oostwaarts lopend veenriviertje, de Honte, door tot boven Antwerpen. Deze doorbraak scheidde Zuid-Beveland van Zeeuws-Vlaanderen (Van Bladel, 1989:95), die beide behoorden tot Keizerlijk Vlaanderen (Van Bladel, 1989:97).
Wilrijk (inclusief Hoboken) kwamen tijdens de Noormannentijd in handen van wereldlijke heren (Van Bladel, 1992:117). Of waren dat al sinds Karel Martel?
Na 850 kwamen er huizen en straten in Antwerpen. (Schoups, 2005:25). Vanaf ca 850 tot 1050 worden de alleroudste straten te Antwerpen met houten balken en planken gelegd.
Eb en vloed dringen nu door tot Antwerpen (Miniatuurstad Antwerpen).
De 'capella de hobuechen' is vermoedelijk uit dankbaarheid gebouwd door vissers afkomstig van Antwerpen, die hoogst waarschijnlijk op de uitgestrekte waterpartijen te Hoboken, waar later de polder zou ontstaan, ruim aan hun trekken kwamen qua visvangst. Het plaatsen van deze kapel kunnen we terugbrengen tot het begin van de 10e eeuw, na 891 wanneer de Noormannen zwaar worden verslagen te Leuven door de Oost-Frankische koning Arnulf. (naar Corremans, 2006).
In de periode 950-980 werd er in Antwerpen vermoedelijk een aarden wal opgetrokken, elf meter breed en waarschijnlijk zes meter hoog. Het grondvlak lag vier en een halve meter onder het huidig straatniveau. Deze wal liep in een cirkel van het huidige Steen naar het Vleeshuis. Verder volgde de binnenzijde van de gracht het traject van de huidige Burchtgracht terug naar de Schelde. (Schoups, 2005:25).
Graaf Ausfrid, getrouwd met Hildsondis, gravin van Strijen, wat dus een versmelting van Rijen en Strijen voor gevolg heeft, worden geestelijken, evenals hun enige dochter, wat het einde betekent van dit graafschap (Dierickx, 1954:24).
Bisschop Notker van Luik schrijft een brief aan abt Womar van de Gentse Sint-Baafsabdij over een mirakel dat gebeurd was in de burcht, 'castro/castrum', van Antwerpen. De heilige Landoaldus had er een man van zijn aanvallen van krankzinnigheid verlost. (Schoups, 2005:22,25).
Antwerpen wordt, na Ename en Valenciennes, de derde mark langs de Schelde. (Schoups, 2005:25).
De wal rond de burcht te Antwerpen is afgewerkt (naar Schoups, 2005:25).
Miracula sti Trudonis: Een meisje uit Inwerpis wordt te S.Truiden genezen.
Vita stae Berlindis: "Hujus pater Odelardus comes fuit inter Antwerpiam et Condacum".
Annales Fuldenses: "Nordmanni Antwerpam civitatem incendunt".
(Prims, 1977:646).
Tussen 1000 en 1180 zorgden de bewoners ervoor dat een watersingsel de stad bescherming bood. Ze maakten gebruik van het aanwezige water en van het reliëf om een gebied af te bakenen met als zuidelijke grens de huidige Suikerrui en als noordelijke grens de latere Holen- of Kolenvliet. De landrug van de Schelde naar de Braderijstraat, Oude Beurs en Wolstraat zorgde voor de bescherming in het oosten. De cirkel werd gesloten via de huidige Kaas- en Jezuïetenrui. Van een omwalling met muren en poorten was nog geen sprake. De omwalde burcht was 2,5 hectare en het grondgebied binnen de watersingel werd zo'n 20 hectare groot. (Schoups, 2005:26-27).
Op basis van een Sint-Baafsdiploma is Hoboken een 'appendicia' van Wilrijk (naar van Passen, 1982:26).
Artistieke impressie door Wilfried Hooftman van de visserskapel, de 'capella de hobuechen', bij hoog water op basis van een foto van een houten schaalmodel van de kapel gebouwd door Eddy Van Honsté. Op de voorgrond enkele aanmerende vissers aan de oever van de Schelde, op de achtergrond de 'woeste heide van Hoboken'. Bemerk de op de hoge oever nog jonge aangeplante beuken aan de aarden graven links achter de kapel, die later geleid hebben tot het onstaan van de naam Hoboken (naar Janssens & Corremans, 2006).
Gothelo I, van het huis van Verdun (van de Ardennen), zoon van Godfried van Verdun, jongere broer van Godfried I van Lotharingen, verwerft het markgraafschap Antwerpen (tot markgraafschap verheven door Hendrik II) onder de titel Markgraaf van het Rijk (Dierickx, 1954:24; Prims, 1977:125).
Markgraaf Gothelo I wordt genoemd als voorname dijkbouwer en inpoldenaar ten noorden van Antwerpen. Hierdoor dringt de getijgolf van de Noordzee dieper het Scheldebekkn en dus het land in. Rond de 11de-12de eeuw bereikt de getijgolf de Rupel. (naar Stuyck, 1987:24).
Begin van de eerste fase van de derde Duinkerke transgressie van de zee (D III A) (naar Verhulst in Van Acker, 1975:10).
Merk op: door het steigende zeeniveau tijdens elke transgressie verhoogt de invloed van de getijden op het binnenland. Het binnenland wordt dus 2 maal per dag telkens tijdens vloed overspoeld.
Vanaf ca 1000 proberen de kust- en deltabewoners zich door dijkaanleg tegen de dagelijkse overstromingen van de zee te beschermen. (naar Bruijnesteijn van Coppenraet, W.).
De Duinkerke-III A transgressie verbreedde de Honte en schuurde ze verder uit. (Van Bladel, 1989:100). Zeepeil +2m. (naar Bruijnesteijn van Coppenraet, W.).
De Vlaamse graaf Boudewijn V onderneemt een expeditie tegen het Antwerpse 'castrum'. De woningen die zich buiten de burcht bevonden werden in de as gelegd. (Schoups, 2005:26).
In de restitutieperiode werd "Hoboken" echter niet teruggeschonken aan de abdij van Lobbes, maar aan de kerk in de persoon van de bisschop van Kamerijk, vermoedelijk tussen 900 en 1100. (naar Van Bladel, 1992:117).
De leenheren begonnen, onder de zwakke opvolgers van Karel De Grote, steeds meer gezag en macht te verkrijgen, en zij begonnen de tienden toe te eigenen, zodat er in het begin van de 12de eeuw bijna geen geestelijke tienden meer bestonden. (naar Kuyl, 1866:69).
De nieuwe Grote Markt (daterend uit de 11de-12de eeuw) wordt net binnen de grenzen van de Ruienstad aangelegd, maar kon eveneens de oude Karolingische kern, die volgens een andere theorie meer naar het zuiden lag, rondom de Hoogstraat, bedienen. (ArcheoNet).
De graven van het huis van Leuven zeggen de waardeloze titel van 'hertog van Lotharingen' vaarwel en na de vereniging van Leuven met Brussel, noemen ze zichzelf hertogen van Brabant (Dierickx, 1954:24).
November (vóór). - Hertog Godfried I, onze markgraaf, geeft aan het vrije kapittel van St-Michiels de Antwerpse tienden terug die Hertog Hendrik van Limburg had afgenomen, volgens afspraak met de bisschop Burchard. Hij vraagt de B. tribunus en anderen te Antwerpen de kerk in deze te beschermen tegen de kwaadwilligen. (Prims, 1977:657). De hertog wou de kanunniken tegelijkertijd verplichten voortaan als kloosterlingen in hun kerkgebouwen te leven. Tot dan toe mochten de geestelijken wonen waar ze wilden en zelf eigendommen verwerven. (Schoups, 2005:28).
21 November. - Keizer Hendrik geeft op vraag van Hertog Godfried de tienden van Santvliet tot Olmermuiden aan de kerk van St-Michiel. (Prims, 1977:657).
Eerste vermelding in schriftelijke bron van Berendrecht (Schoups, 2005:22).
Eerste vermelding in schriftelijke bron van Zandvliet (Schoups, 2005:22).
Toen 8 van de 12 kanunniken van het Sint-Michiels kapittel het door hertog Godfried I voorgestelde kloosterleven afwezen (zie 1119) schonk hertog Godfried I de Sint-Michielskerk aan de Norbertijnen. De Sint-Michielskerk wordt omgevormd tot de Sint-Michielsabdij. De kanunniken werden verplicht te verhuizen naar de jonge Onze-Lieve-Vrouwekapel, die buiten de Antwerpse wallen ligt. (Schoups, 2005:28).
Het Antwerps Sint-Michiels kapittel dient 4 prebenden, de St. Michielskerk, het kerkhof met drie kapellen en de bijliggende hoeven af te staan. (naar Van Honsté, 1995:46-49).
De proost van het kapittel van Onze Lieve Vrouw : Hildolfus (Prims, 1977:126).
Bisschop Burchard van Kamerijk over de vrijheden der kerk van Antwerpen en hare overeenkomst met de Norbertijnen die in St-Michiels komen. (Prims, 1977:657).
Eerste vermelding in schriftelijke bron van Lillo (Schoups, 2005:22).
Eerste vermelding in schriftelijke bron van Zwijndrecht: "Arnold van Suindrecht" (Corremans, 2007:in litt.).
"Anno 1125 verwoestte een gruwzame hongersnood de voornaemste gedeelten van België en Westphalen. De H. Norbertus, de beroemde stichter der Witte Orde, had den inval dezer plaeg dry of vier jaren te voren aen der moniken van het klooster van Cappenbergh voorspeld. Zoo talryk waren de slagtoffers dat alle de wegen met menschenlyken bezaeid waren. De graef van Vlaenderen, Karel de Goede, beval by die gelegenheid al de honden en onnutte dieren te dooden, verbood van uit granen bier te brouwen, en deed al de graenzolders der kooplieden openen, om het graen voor eenieder tot eenen redelyken prys verkrygbaer te stellen. Hy zelf verkocht al zyne kleederen, deed honderd arme menschen in elke zyner talryke pachthoeven voeden, en doorliep het gansche land om de hongerigen by te staen. Tot loon van dit voorbeeldelyk gedrag, werd de brave vorst in de kerk van Sinte Donaes, te Brugge, door eenige voorname graenopkoopers verraderlyk vermoord (1).
(1): VAN DER STERRE, "Leven van den H.-Norbertus", bladz. 179; DE SMET, "Histoire de Belgique", I, p.100; OUDEGHERST, "Annales" I, p.364; Chronyke van Vlaenderen", I. deel, bl.147. »
"Hoboken" is een leen of een heerlijkheid waarover de hertogen van Brabant beschikken. Tussen de heer van "Hoboken" en de hertog van Brabant bestaat het leenverband. De heer is, als ondergeschikte, aan de hertog onderdanigheid en bijstand verschuldigd en deze laatste bekleedt de plaatselijke heer met alle leenrechtelijke of feodale macht. (Dierickx, 1954:29).
De abdijen volgden het door de koninklijke fiscusdomeinen gegeven voorbeeld, en eisten de tienden op voor hun kerken, en de plaatselijke heren bleven niet ten achter. Deze bestemden de tienden, welke op hun domeinen geheven werden, voor het onderhoud van hun private kapel. (Dierickx, 1954:63).
Bisschop Lietardus van Kamerijk bevestigt de regeling tussen O.-L.-V. en Norbertijnen. (Prims, 1977:657).
Lietardus, bisschop van Kamerijk, schenkt een deel van de grote tienden aan het kapittel van O.L.Vrouwe te Antwerpen. Hiervoor waren de kanunniken verplicht te zorgen voor een eerlijk bestaan van de pastoor en het gedeeltelijk onderhoud van de parochiale kerk. (naar Kuyl, 1866:69). In de giftakte wordt de kerk aangeduid onder de naam van kapel, alhoewel het toen al een parochiale kerk was; het woord capella wordt immers in die tijd dikwijls gebruikt voor een kerk waar een priester de heilige sakramenten uitreikt. In het bisdom van Kamerijk werd de term quarta capella toen gebruikt om een kerk van derde rang aan te duiden. De benaming had haar oorsprong in het aandeel dat een kerk voor de bisschop, aartsdiaken en deken opbracht. De bisschop schonk het recht van patronaat over de kerk aan het Antwerps kapittel. De kanunniken mochten dan een priester om de kerk te bedienen, ter benoeming van de bisschop voorleggen, maar ze waren belast met de onderhoud van de pastoor, waarvoor ze dan ook een opmerkelijk deel van de tienden verkregen. (Kuyl, 1866:71).
De oudste vermelding van "Hoboken": een brief van bisschop Liettardus ('Lietardus' volgens Dierickx, 1954:25,358; 'Liettardi' volgens Dierickx, 1954:358) uit Kamerijk aan het kapittel van O.L.Vrouwekerk te Antwerpen (Dierickx, 1954:25). Liettardus verklaart in zijn brief dat hij aan de benarde financiële toestand van het nieuw opgericht O.L.Vrouwekapittel te Antwerpen wil verhelpen door hen de opbrengst van de 'capella de hobuechen', waarover hij vrijelijk beschikt, te schenken. Met die opbrengst worden vooral de tienden bedoeld (Dierickx, 1954:26). Zodoende beschikten de kanunniken over een derde deel van alle tienden welke het grondgebied van "Hoboken" opbracht. De overige twee derden waren verdeeld tussen het klooster van Oudergem en de heer der gemeente. De pastoor had het recht op een derde der tiendenopbrengst van het kapittel, wat dus overeenkwam met een negende deel van alle tienden; men noemde dit recht dan ook de negende schoof. Naderhand is het de heer gelukt twee derden van de grote tienden in handen te krijgen (Dierickx, 1954:65).
Bisschop Lietardus geeft aan de verarmde kerk van O.-L.-V. de kapel van Hoboken. (Prims, 1977:657).
Burchard's opvolger, bisschop Liettardus, is zeer begaan met het pas opgerichte Antwerps kapittel van O.L.Vrouw. Hij schenkt het kapittel in 1135 de kapel van 'hobuechen', en de daaraan verbonden tienden, en vergoedt zo de kanunniken voor de aan de Norbertijners afgestane rechten. (naar Van Honsté, 1995:46-49).
1176-1200
De Schelde vindt via de Westerschelde weer een nieuwe weg naar de zee. De mensen beginnen de oevers van de Benedenschelde te ontginnen voor de schapenteelt, de turfgraverij en nadien de landbouw. Hiervoor worden dijken gebouwd en daardoor gaat een belangrijk deel van het overstromingsgebied van de Benedenschelde verloren. Het water word hoger opgestuwd tussen de dijken, eb en vloed dringen dieper door in het binnenland. (naar Miniatuurstad Antwerpen).
Aan de monding van de Westerschelde verschilt het amfidroompunt en de stromingsrichting t.o.v. de Oosterschelde. Hierdoor wordt het water hoger opgestuwd in de monding van de Westerschelde en eb en vloed dringen door tot in Antwerpen. Jaarlijks blijft het gemiddelde waterpeil van de Schelde stijgen. Niet zozeer door de stijging van de zeespiegel maar door het vergroten van de amplitude van eb en vloed. (naar Miniatuurstad Antwerpen).