Laatst gewijzigd op 2006.12.14 door Frans Janssens
Hobuechen: Alto Fatego ontmaskerd, het einde van een 50-jarige mythe

Frans Janssens, Nachtegaallaan 12 bus 12, B-2660 Hoboken
Raymond Corremans, Vinkenveldenstraat 1, B-2660 Hoboken

Belangrijke opmerking: Deze tekst is in voortdurende revisie.

Abstract

In dit artikel zullen we aantonen dat de 'latijnse' term Alto fatego[sic], die door verscheidene auteurs vanaf 1954 tot heden als bewijs wordt aangevoerd dat Hoboken 'hoge beuk' betekent, een lapsus calami is voor Alto fageti. Bovendien zullen we aantonen dat Alto fageti niet 'hoge beuk' betekent, maar 'aan de op een hoogte gelegen groep van beuken'.

Sleutelwoorden: Hoboken, alto fatego, alto fageti

Inleiding

Verschillende auteurs beschouwen het 'latijnse' alto fatego[sic] als een bewijs dat Hoboken 'hoge beuk' betekent (Dierickx, 1954:13; Meskens, 1979:XXXI, Thys, 1987:12).
"Als bewijs hiervan [dat Hoboken 'hoge beuk' betekent] kunnen we o.m. aanhalen de Latijnse vertaling van Hoboken in alto fatego[sic], wat hoge beuk betekent". (Dierickx, 1954:13).
De Latijnse vertaling van 'Hoboken', 'alto fatego[sic]', betekent volgens Vloemans (2005:4) 'bij de hoge beuk', terwijl Dierickx (1954:13), Meskens (1979:XXXI) en Thys (1987:12) het als 'hoge beuk' interpreteren. Meskens verwijst hiervoor naar Gramays(sic).
Corremans in Gorselé (2002:43) refereert 'Alto Fatego[sic]' naar 'vulgo HOBOKEN'.

Alto fatego in Dierickx (1954)

Een vluchtig onderzoek van enkele latijnse woordenboeken wijst uit dat 'fatego'[sic] geen bestaand latijns woord is. Het blijkt een dislectische vervorming te zijn van het latijnse 'fageto'. Blijkbaar komt de foutieve spelling fatego voor het eerst voor in het werk van Dierickx (1954:13). Latere auteurs, zoals Meskens (1979:XXXI), Thys (1987:12) en Corremans in Gorselé (2002:43) hebben deze foutieve spelling letterlijk overgenomen. We hebben hier een mooie illustratie van hoe fouten zich via kopiisten kunnen verspreiden en zich hardnekkig kunnen blijven handhaven. De fout manifesteert zich reeds meer dan 50 jaar. Met dit artikel willen we een einde stellen aan de mythe van 'Alto fatego[sic]'.

Alto fageti in Gramaye (1610)

Afb.1. Gramaye, 1610:158. © Pieters, P. (2006).
We keren nu terug naar de originele bron van 'alto fatego[sic]'. Dierickx heeft nagelaten een bron voor zijn 'latijnse' vertaling op te geven. Dank zij Meskens (1979:XXXI) komen we echter bij 'Gramays'(sic), wat echter een foutieve spelling van 'Gramaye' blijkt te zijn. Dank zij de bereidwillige medewerking van Patrick Pieters hebben we dit werk van Gramaye (1610) in de Stadsbibliotheek van Antwerpen kunnen raadplegen. Onder het hoofdstuk ‘HOOCHSTRATUM’ staat op blz. 158 (afb.1) te lezen:

Deni´q; huius loci est Baronatus ante no-
uennium institutus a Principibus Alto fageti
nomine, cuius Ecclesia per Lietard´u Episco-
pum Anno 1135.Canonicis Antwerpiensibus
est attributa,olim in signis ob salutisera Cro-
cis memoriam,Toparchia à Principibus Na-
ssonijs deriuata est ad Grobbendoncanos &

Na interpretatie van de in die tekst gebruikte afkortingstekens ('´' en ';') wordt dit: "Denique huius loci est Baronatus ante novennium institutus a Principibus Alto fageti nomine, cuius Ecclesia per Lietardus Episcopum Anno 1135.Canonicis Antwerpiensibus est attributa,olim in signis ob salutifera Crocis memoriam,Toparchia à Principibus Nassonijs deriuata est ad Grobbendoncanos et".
Opmerking: Hans Weiss, Drs in klassieke taal - en letterkunde, maakte ons opmerkzaam op het feit dat de middeleeuwse punctuatie '.' na '1135' een korte pauze representeert. Met andere woorden, de zin is niet volledig en loopt nog verder op blz 159. In de context van dit artikel is het ontbreken van de volledige tekst van de zin echter niet van belang.

Vertaling

Dank zij de medewerking van Drs Hans Weiss, hebben we devolgende woord-voor-woord vertaling van de passage uit Gramaye kunnen opstellen: "Uiteindelijk deze aan de plaats is Baronie vóór negen jaar aangesteld door de Leiders Alto fageti genaamd, wiens Kerk door Lietardus Bisschop in het Jaar 1135, Kannuniken van Antwerpen is geschonken,..."
Dit kan dan gelezen worden als: "Uiteindelijk is aan de plaats, die negen jaar geleden tot baanderij is verheven [namelijk op 20 Mei 1600 (Dierickx, 1954:36)] door de Leiders, de naam Alto fageti gegeven, wiens Kerk door Lietardus, bisschop in het jaar 1135, aan de Kannuniken van Antwerpen is toegewezen, ..."

Het is duidelijk dat deze latijnse tekst geïnspireerd is geworden door de tekst van de oorkonde van Lietardus (1135). Ook is duidelijk dat Alto fageti een verlatinisering is van de kwalificatie 'de hobuechen' uit Lietardus (1135).

Strikte vertaling van 'Alto fageti' door linguiste Hanna Theuwen:
alto = ablatief of datief mannelijk of onzijdig enkelvoud van altus = 'hoog',
of
alto = ablatief of datief onzijdig enkelvoud van altum = 'hoogte'.
fageti = genitief onzijdig enkelvoud van fagetum = 'groep beuken'.
Aangezien het duidelijk is aan de hand van de naamvallen dat alto geen beschrijvend adjectief is bij fageti, is alto hier een substantief; meer bepaald een ablatief die een plaats aangeeft, dus: 'op de hoogte'. Alto wordt gevolgd door een genitief fageti: 'van de groep beuken'.

'altum' betekent 'verhevenheid', 'hoogte'. 'alto' betekent 'aan/op de hoogte', 'hoogte' in de betekenis van een verheven geografisch element, bvb. een hoog gelegen stuk land. Het voorwoord 'Ho' of 'Hoe' is een verbastering van 'hoog' (Kuyl, 1866:4). Vergelijk met 'Hobosch' (= Hoogbosch, = hoog bos) (Wauters in Kuyl, 1866:4; Carnoy in Dierickx, 1954:13; Carnoy in Meskens, 1979:XXXI; Carnoy in Thys, 1987:12), 'Hoberg' (= hoge berg) (Carnoy in Dierickx, 1954:13; Carnoy in Meskens, 1979:XXXI; Carnoy in Thys, 1987:12), 'Hoonakker' (= hoge akker) (Carnoy in Dierickx, 1954:13; Carnoy in Meskens, 1979:XXXI; Carnoy in Thys, 1987:12), 'Hodonk' (= hoge donk) (Carnoy in Dierickx, 1954:13; Carnoy in Meskens, 1979:XXXI; Carnoy in Thys, 1987:12), 'Hoestraten' (= Hoogstraten) (Marshall & Bogaerts in Kuyl, 1866:4), 'Hostraten' (1256) (= Hoogstraten) (Verachter in Kuyl, 1866:4; Mansion in Meskens, 1979:XXXI), 'Hovorst' (= Hoogvorst) (Hoeufft in Kuyl, 1866:4), 'Hoeleden' (= Hoogleden) (Hoeufft in Kuyl, 1866:4). Noteer dat de 'Ho(e)' in deze toponiemen steeds verwijst naar de hoogte van een topografisch attribuut, nooit naar de hoogte van een bepaald type vegetatie.

'Alto fageti' = 'op de hoogte van de groep beuken'. Vrij vertaald bedoelde men waarschijnlijk: 'daar op die hogere plek waar enkele beuken staan'.

De latijnse suffix '-etum' wordt de collectivum genoemd. Het geeft de collectieve vorm van het stamwoord aan: de stam = 'fagus' (= beuk). fagetum is dus een collectie van beuken. Vergelijk 'arboretum' = collectie van bomen. Noteer: een collectie aangeplante bomen.

Besluit

Samengevat:
1. 'Alto fageti' = latijnse vertaling voor 'de hobuechen', door Gramaye (1610:158). 'Alto fageti' betekent 'op de hoogte van de groep beuken'.
2. 'alto fatego[sic]' = lapsus calami voor 'Alto fageti', door Dierickx (1954:13).
3. de interpretatie 'hoge beuk' op basis van 'alto fageti/fatego[sic]' is onjuist. 'hoge beuk' in het latijn = 'fagus alta' (Theuwen, 2006, in litt.).
4. tenslotte is het beschouwen van 'alto fageti/fatego(sic)' als een 'bewijs' voor de betekenis van 'Hoboken' (cfr Dierickx, 1954:13) niet meer dan een cirkelredenering, vermits zowel 'Alto fageti' als 'Hoboken' onafhankelijk afgeleide interpretaties zijn van hetzelfde 'de hobuechen'.

Het is duidelijk dat de lapsus calami door Dierickx (1954:13) werd geïntroduceerd, en dat andere auteurs die tot heden hebben overgenomen.

Nabeschouwing: Op basis van de latijnse vertaling Alto fageti van Gramaye (1610) wordt 'capella de hobuechen' = 'de kapel aan de op een hoogte gelegen groep van beuken'.
De kapel lag inderdaad duidelijk op een hoogte in vergelijking met Antwerpen. Bovendien moet deze groep beuken zeker beschouwd worden als aangeplant (denk aan 'arboretum'). Zeker niet als een natuurlijk bos.

Dankwoord

Wij danken, in chronologische volgorde, de Heer Patrick Pieters, Drs Hans Weiss, Mevrouw Hanna Theuwen voor hun medewerking en het bereidwillig verstrekken van informatie.

Referenties