Graaf Floris V

De moord - 1296

In 1296 was Graaf Floris V van Holland en Zeeland, ontvoerd en vermoord door een groep Engelsgezinde edelen. Dit gebeurde onder impuls van de Engelse koning, die moest reageren nadat Floris V een verdrag met de Franse koning had gesloten om een doorbraak in de Vlaams-Hollandse strijd over Zeeland bewester Schelde te forceren.

De naam Benschop wordt ook in verband gebracht met de moord op Graaf Floris V (1296). In de tegenwoordige geschiedenisboeken is daarover niets te vinden. Het "Biografisch woordenboek der Nederlanden" van A.J. van der Aa uit 1852, bevattende "levensbeschrijvingen van zoodanige personen, die zich op eenigerlei wijze in ons vaderland vermaard hebben gemaakt", vermeldt echter: "Benschop (Arent van) was één der Edelen, die tegen Graaf Floris V zamenspanden, en, bij het gevangen nemen van dien vorst, nadat Herman van Woerden 's Graven paard bij den toom gevat had, hem de sperwer uit de hand rukte. Na de moord bevond zich Benschop, benevens Kostijn van Boternisse, Alewijn en Willem van Teylingen, Willem van Saanden en anderen, op het slot Kronenburg, toen het door Wijt van Henegouwen bemagtigd werd; deze gaf Gerard van Velzen, van Saanden en nog eenige anderen aan het volk, tot stilling van zijne woede, over, doch deed Benschop, Teylingen en nog twee anderen, naar het slot Kervenheim in Kleefsland voeren. Wanneer Benschop uit zijn gevangenschap ontslagen zij, vindt men niet geboekt, maar in 1304 bevond hij zich onder den aanhang van Jan III van Renesse. Met deze en anderen nam hij, na de nederlaag der Vlamingers voor Zierikzee, de vlugt uit Utrecht, en begaf zich naar de Lek, tegenover Beuzichem, voornemens met een schouw den stroom over te varen.
Al vechtende werden ze de schouw ingejaagd; daar zij zich in grooten getale in dat vaartuig begaven, kantelde het om en Arent van Benschop vond, met Jan van Renesse en eenige andere Edelen, zijnen dood in den golven, den 16e Augustus 1304."

Over de juiste toedracht van de moord op Floris V en de politieke verwikkelingen in die tijd is een studie gemaakt door de Vlaming Henri Obreen, van de Universiteit van Gent. Zijn uit 1907 daterend boek "Floris V" is o.a. gebaseerd op de beschrijving van een tijdgenoot van Floris: Melis Stoke.
De moord was voorbereid door een complot, dat zich gesteund wist door de Engelse koning Edward I, die Floris wilde straffen, omdat deze in het geheim vriendschappelijke banden had aangeknoopt met Frankrijk
om een doorbraak in de Vlaams-Hollandse strijd over Zeeland bewester Schelde te forceren.


Nadat Floris, op uitnodiging van de Edelen was uitgereden voor de valkenjacht, werd hij opgewacht door een kleine stoet van samenzweerders:
"..Aemstel, Woerden, Velsen, waarbij zich Arent van Benschop, een zoon van Aemstels broeder Arnoud, Gerard van Crayenhorst, willem van Teylingen, Willem van Zaenden en enkele anderen hadden aangesloten, reden de vorst tegemoet; het beslissend ogenblik was gekomen. Woerden, die voorop reed, vatte Floris' paard bij den teugel, zeggend:
"Uwe hoghe spronghe zijn ghedaen:
Ghi ne sult niet meerder voeren driven,
...heer meester, Ghi moet bliven
onse ghevanhen, wien lief of leet..."
Toen men Floris vanuit zijn gevangenschap op het Muiderslot wilde overbrengen naar een andere plaats, stuitte men op een groep boeren, die hem wilde bevrijden, waarna Floris door van Velsen met een vijftal zwaardsteken werd gedood.

De terechtstelling van de moordenaars van Floris V, volgens de eerste druk van de Divisiekroniek (Leiden, 1517)Naast de slechte verstandhouding die Floris met zijn Edelen had opgebouwd, was er voor hen echter nog een ander motief voor de moord.
Prof.dr.F.W.N. Hugenholz haalt daarover in zijn boek "Floris V" een andere strofe aan van Melis Stoke:
"Al dede Gherijt van Velsen quaet,
dat quam alleen bi sulker daet
dat sijn wijf was jammerlike vercraft
Daertoe dede de Grave sijn macht
ende onsuverde sijn goede wijf."
Zonder de daad van de Edelen te billijken, is er enige rechtvaardiging te vinden in het feit dat Floris zich had vergrepen aan de vrouw van één van hen (Machteld van Woerden, vrouw van Gerard van Velsen).

Met uitzondering van Gerard van Velsen zijn allen ontkomen. Zoals vermeld is Arent van Benschop in 1304 verdronken. Hij had een dochter Elisabeth, die in 1310 samen met haar man, Steven van Almelo, afstand deed van haar vaderlijk erfdeel in Benschop en Polsbroek.
Gijsbrecht had een zoon, Arnoud, die in 1363 overleed. Hij had alleen twee dochters, zodat ook dit geslacht van Heren van Benschop uitstierf.


 


Dirk VI de Holland , NPFX: Count , Sex: M , Birth: ABT 1114 in 'S-Gravenhage, Zuid Holland, Netherlands , Death: 5 AUG 1157
Father: Floris II de Holland b: ABT 1085 in Vlaardingen, Zuid Holland, Netherlands
Mother: Petronille Oberlothringen b: ABT 1086 in Oberlothringe, Lothringen, France
Marriage 1 Sofie Rheineck b: ABT 1117 in Rheineck, Rheinland, Prussia Married: BEF 1137
Children  Floris "Crusader" III de Holland b: ABT 1141 in 'S-Gravenhage, Zuid Holland, Netherlands
Floris "Crusader" III de Holland , Sex: M , Birth: ABT 1141 in 'S-Gravenhage, Zuid Holland, Netherlands , Death: 1 AUG 1190 in Antioch, Antakya, Turkey , ALIA: "Crusader"
Father: Dirk VI de Holland b: ABT 1114 in 'S-Gravenhage, Zuid Holland, Netherlands
Mother: Sofie Rheineck b: ABT 1117 in Rheineck, Rheinland, Prussia
Marriage 1 Ada b: ABT 1146 in Huntingdon, Huntingdonshire, England or Scotland Married: 28 AUG 1162
Children
Willem I de Holland b: ABT 1167 in 'S-Gravenhage, Zuid Holland, Netherlands
Dirk VII van Holland
Willem I de Holland , NPFX: Count , Sex: M , Birth: ABT 1167 in 'S-Gravenhage, Zuid Holland, Netherlands , Death: 4 Feb 1221/22
Father: Floris "Crusader" III de Holland b: ABT 1141 in 'S-Gravenhage, Zuid Holland, Netherlands
Mother: Ada b: ABT 1146 in Huntingdon, Huntingdonshire, England or Scotland
Marriage 1 Aleid Van Gelre b: ABT 1187 in Zutphen, Gelderland, Netherlands Married: 1198
Children  Floris IV de Holland b: 24 JUN 1210 in 'S-Gravenhage, Zuid Holland, Netherlands
Marriage 2 Marie Brabant b: ABT 1167 Married: JUL 1220
Floris IV de Holland , NPFX: Count , Sex: M , Birth: 24 JUN 1210 in 'S-Gravenhage, Zuid Holland, Netherlands , Death: 19 JUL 1234 in France ,
Father: Willem I de Holland b: ABT 1167 in 'S-Gravenhage, Zuid Holland, Netherlands
Mother: Aleid Van Gelre b: ABT 1187 in Zutphen, Gelderland, Netherlands
Marriage 1 Mathilde d'Brabant b: ABT 1200 in 'S-Hertogenbo, Noord Brabant, Netherlands, France Married: BEF 6 DEC 1224
Children  Aleida de Holland b: ABT 1226 in 'S-Hertogenbo, Noord Brabant, Netherlands
Willem II Graaf van Holland b: ABT 1227 in 'S-Hertogenbosch - 28/1/1256 in Nr Hoogwoud
Willem II Count HOLLAND , Given Name: Willem II Count , Surname: Holland , Sex: M , Birth: 1227 in 's-Hertogenbosch, Noord Brabant, Netherlands
Death: 28 Jan 1256 in Nr Hoogwoud, Noord Holland, Netherlands
Marriage 1 Elisabeth UNKNOWN b: Abt 1234 Married: 25 Jan 1252 in Braunschweig, Braunschweig, Germany
Children  Floris V, Count HOLLAND b: Jul 1254 in Leiden, Zuid Holland, Netherlands
Aleida de Holland , NPFX: Countess , Sex: F, Birth: ABT 1226 in 'S-Hertogenbo, Noord Brabant, Netherlands , Death: 1284 in Valenciennes, Nord, France
Father: Floris IV de Holland b: 24 JUN 1210 in 'S-Gravenhage, Zuid Holland, Netherlands
Mother: Mathilde d'Brabant b: ABT 1200 in 'S-Hertogenbo, Noord Brabant, Netherlands
Marriage 1 Jean d' Avesnes I b: APR 1218 in Houffalize, Luxembourg, Belgium, France Married: SEP 1246 in Frankfort Am Mai, Hessen-Nassau, Prussia
Children  Jan d' Avesnes II de Holland b: ABT 1251 in Brabant, Holland
Floris V van Holland
b: Jul 1254 in Leiden, Zuid Holland, Netherlands
Floris V van Holland
x in het geheim met Anna van Heusden. Ontbonden wegens huwelijksbelofte aan dochter van de graaf van Vlaanderen.
Hieruit werd Witte van Haemstede geboren.
x 1270 Beatrix van Vlaanderen
Jan d' Avesnes II de Holland
b: ABT 1251 in Brabant, Holland
Jan I van Holland, sterft op vijftienjarige leeftijd kinderloos.  

 


Graaf Floris V

Deze graaf uit het Eerste Huis van Holland, bijgenaamd "der keerlen God" (de boeren God), spreekt zonder meer nog het meest tot de verbeelding.

Hij was de zoon van Willem II (die in 1248 te Aken tot "Rooms-Koning" werd gekroond) en Elisabeth van Brunswijk.
Op het moment dat zijn vader in 1256 door de Westfriezen werd vermoord, was Floris nog maar anderhalf jaar oud. Hij werd eerst opgevoed door zijn oom, Floris de Voogd, en na diens overlijden in 1258 door zijn tante Aleid van Holland, die gehuwd was met Jan van Avesnes. Op aandrang van de adel werd in 1263 graaf Otto II van Gelre zijn voogd, die Aleid bij Reimerswaal versloeg.

In 1266, op een leeftijd van bijna 12 jaar, was hij "oud" genoeg om te regeren en op 14-jarige leeftijd trad hij in het huwelijk met Beatrijs van Vlaanderen (van Dampierre). Dit huwelijk was al in 1256 contractueel vastgelegd. Uit dit huwelijk werden in totaal negen kinderen geboren: Willem, Otto, Dirk, Floris, Jan I, Machteld, Beatrix, Elisabeth en Margaretha. Zeven kinderen overleden jong, alleen dochter Margaretha, verloofd met Alfons van Engeland, en zoon Jan werden volwassen.
Van Floris V zijn overigens ook nog bastaardkinderen bekend, Witte van Haamstede die in 1321 huwde met een weduwe Agniese, Catheryne die huwde met Zweder van Montfoort, Gheraerd die in 1316 genoemd werd en die in 1327 kinderloos overleed, Willem die genoemd werd in 1328, Alide de moeder van Willem de Lacher, een Pieter en tot slot nog een Dirk.

Wat Floris zich reeds op jonge leeftijd voorgenomen zal hebben was het wreken van de dood van zijn vader en de opsporing van diens lichaam dat door de Westfriezen na de moord verborgen werd gehouden. In 1272 ondernam hij hiertoe al een poging die echter mislukte.
In het jaar 1282 ondernam hij een tweede poging, nu wel succesvol, en het gelukte hem terug te keren met het lichaam van zijn vader.

De echtgenote van Floris, Beatrijs van Vlaanderen, behoorde tot het Huis van Dampierre. De Dampieres waren de aartsvijanden van de Van Avesnes. Toch bleef ondanks dit huwelijk van Floris V de invloed van de Van Avesnes groot. De zuster van de vader van Floris V, Aleid van Holland, was gehuwd met Jan van Avesnes.
In 1280 verwierf een telg van het geslacht Van Avesnes de Henegouwse graventitel.
Later zou de zoon van Aleid van Holland en Jan van Avesnes de zoon van Floris V (Jan I) als Jan II opvolgen en daarmee het grafelijke huis van Holland en Zeeland samenvoegen met dat van Henegouwen.

Eind 13de eeuw ontstonden er in toenemende mate spanningen tussen de koningen van Frankrijk en Engeland. Floris V koos partij voor Engeland. Hij deed dit in het belang van de handel met Engeland en omdat hij van Engeland steun verwachtte in zijn conflict met de graaf van Vlaanderen over Zeeland-bewesten-Schelde.
Om het conflict met de opstandige Westfriezen in het noorden van zijn graafschap veilig te kunnen afhandelen kreeg Floris van Avesnes namens Floris V het bestuur in Zeeland en het zuiden van Holland. In 1272 ondernam Floris V een eerste tocht tegen de Westfriezen. Via Alkmaar trok hij met zijn leger naar het moerassige Westfriese gebied. Men legde een dijkje aan dat Alkmaar met Oudorp verbond, waarbij de dijkwerkers door de Westfriezen met pijl en boog werden bestookt. Het leger te paard kon daarbij geen kant op en moest zich uiteindelijk terug trekken. Daarmee was deze eerste poging van Floris de Westfriezen te onderwerpen mislukt. In 1274 kwamen ook de Kennemers in opstand, onder leiding van Gijsbrecht IV van Amstel gevolgd door de boeren in Water- en Amstelland. Deze opstand breidde zich vervolgens snel uit naar het grensgebied tussen Holland en Utrecht.


Huize Lokhorst was de grafelijke woning in Leiden, hier op een prent uit 1564. Dit is waarschijnlijk de woning waar Floris V werd geboren.

Daar hadden Gijsbrecht van Amstel en zijn zwager Herman van Woerden een machtige positie opgebouwd die ten koste ging van Jan van Nassau, de bisschop van Utrecht. Deze had zijn positie verzwakt door uit financiële nood de burchten Vreeland en Montfoort aan Gijsbrecht van Amstel en Herman van Woerden te verpanden.
Handig wist Floris V in deze roerige tijd alles naar zijn hand te zetten. Met de Utrechtenaren sloot hij een verdrag van onzijdigheid en in het Kennemerland wist hij door concessies te doen en landrecht toe te staan de rust te laten wederkeren. Vervolgens zocht hij toenadering tot Vlaanderen en ontdeed hij zich in 1277 van Floris van Avesnes. In 1278 kwam Floris V de elect in Utrecht, Jan van Nassau, te hulp, waarbij hij zich met geweld meester maakte van de opstandige stad Utrecht. Hierdoor werd de elect steeds meer van hem afhankelijk en in 1279 kreeg Floris V het gehele Nedersticht in pand. Hierbij kwamen ook alle inkomsten en de strategische steunpunten in zijn handen. Bij een aanval op Gijsbrecht van Amstel en Herman van Woerden kon Floris V de bezittingen van deze heren inlijven.
Door zeer handige politieke, financiele en strategische manoevres wist Floris zijn graafschap op orde te krijgen. Nadat deze tactiek gelukt was kreeg hij eindelijk de handen vrij om zijn vijanden in het noorden te onderwerpen. In 1282 volgde daarom een veldtocht tegen de Westvriezen. Versterkt met eenheden van de graven van Gelre en Cleef koos hij ditmaal voor inscheping en landde hij met zijn vloot in Wijdenes. Van daaruit onderwierp hij de Westfriezen. Tijdens deze veldtocht gelukte het Floris V bovendien om de stoffelijke resten van zijn vader, Willem II, op te sporen.
Naar overlevering waren deze na diens moord onder een haardplaat in een boerderij te Hoogwoud verborgen. Floris bracht de resten van zijn vader naar het graafschap terug waarna zij in de abdijkerk van Middelburg een waardige laatste rustplaats vonden. In de jaren 1287-1288 volgde wederom een veldtocht tegen de Westfriezen die uiteindelijk tot hun algehele onderwerping leidde.

Daar waar het hem gelukt was de rest van zijn graafschap onder goed bestuur te krijgen, lukte dat in Zeeland niet echt goed. Omstreeks 1280 werden juridisch-administratieve eenheden in de vorm van baljuwschappen in Noord-Holland, Zuid-Holland, Schieland en Rijnland ingesteld. Deze verandering van het bestuur ging ten koste van de macht van de adel in Zeeland. Deze adel bezat er van oudsher grote autonomie. De invoering van de baljuwschappen stuitte er daarom op groot verzet.
In 1287 verklaarde de Rijksdag het Vlaams-Hollandse verdrag nietig dat Floris de Voogd in het jaar 1256 had gesloten. Floris V kreeg van de Rooms-Koning Zeeland-bewester-Schelde in direct leen van het Rijk. Daarmee had Floris het recht in handen gekregen om zijn aanspraken in dit gebied kracht bij te zetten.
In 1290 kozen de Zeeuwse edelen echter de zijde van de Vlaamse graaf.
Gwijde van Vlaanderen, hierdoor gesterkt, viel Zeeland binnen en belegerde Middelburg. Floris V stuurde zijn vrouw Beatrijs en zijn zoon Jan naar Middelburg om het moreel te versterken. Er kwam echter een oplossing van het geschil in zicht door bemiddeling van de hertog van Brabant. In Biervliet zou Floris V onder vrijgeleide zijn schoonvader, Gwijde van Vlaanderen, ontmoeten. Daar aangekomen werd Floris ondanks het vrijgeleide gevangen genomen en pas nadat hem concessies waren afgedwongen weer vrijgelaten.
Zodra hij weer vrij was verwierp hij de gedane concessies. Dank zij de bemiddeling van koning Eduard I van Engeland kwam het conflict toch nog tot een oplossing. Floris V wilde de Engelse koning te vriend houden. Hij hoopte namelijk dat zijn afstamming van bet-overgrootmoeder Ada (de zuster van de Schotse Koning Willem de Leeuw) hem aanspraak zou geven op de in 1291 vrijgekomen troon van Schotland. Ook door de verloving van zijn kinderen Margaretha en Jan binnen het Engelse vorstenhuis hoopte Floris op de steun van Eduard I hierin. Helaas ging deze troon in november 1292 aan hem voorbij.
Met steun van Eduard begon Floris weer een oorlog tegen Vlaanderen, nu met meer succes. In 1295 veranderde graaf Floris V echter zijn buitenlandse politiek. De beslissing van de Engelse koning de stapelplaats voor de wolhandel van Dordrecht naar Mechelen te verleggen zal daar een belangrijke rol in gespeeld hebben. Vermoedelijk op aandrang van Avesnes ging Floris over naar het Franse kamp. Hij vertrok in januari 1296 met een groot gevolg naar Parijs waar hij een aanvankelijk geheim verdrag sloot dat duidelijk gericht was tegen Vlaanderen. Daarbij dekte Floris zich bovendien in tegen eventuele maatregelen die de Engelse koning als vergelding zou kunnen nemen.
Het verdrag lekte echter uit en op 24 januari van dat jaar verbood de Engelse koning alle handel op het gebied van Floris. Daarnaast ontwikkelde hij samen met Gwijde van Vlaanderen een complot tegen Floris waarmee hij hem naar Engeland wilde ontvoeren. Naar aanleiding van deze samenzwering, waarbij mogelijk ook de hertog van Brabant betrokken was, werd in juni 1296 het plan door Gijsbrecht van Amstel, Herman van Woerden en Gerard van Velzen ten uitvoer gebracht. Floris V was na een bijeenkomst in Utrecht, waar hij bemiddelde in een onderlinge ruzie tussen de heren uit het Sticht, uitgenodigd voor een valkenjacht. Tijdens deze valkenjacht werd Floris gevangen genomen en naar het Muiderslot gebracht in afwachting van zijn transport naar Engeland.
Het nieuws van zijn gevangenneming lekte echter snel uit en onder het volk, waar Floris erg populair geworden was, ontwikkelde zich het plan hem te bevrijden. Toen de edelen met hun gevangene op 27 juni 1296 het Muiderslot verlieten kwamen ze in Muiderberg een groep Gooilanders uit Naarden tegen. Gerard van Velzen vroeg hen wat zij wilden en hij kreeg ten antwoord: "Degene, die U bij U hebt, de graaf." Hierop reed Gerard van Velzen terug, trok zijn zwaard en vermoordde graaf Floris, die op zijn paard vastgebonden geen weerstand kon bieden. Vervolgens namen de ontvoerders de vlucht.
Gerard van Velzen werd later gepakt en ter dood gebracht. Gijsbrecht van Amstel en Herman van Woerden sleten de rest hun leven als ballingen en verloren al hun bezittingen. Floris V werd te Rijnsburg begraven.
Met recht wordt Floris V als een groot staatsman gezien. Zijn regering bracht de steden en het land een grotere bloei en heeft de Hollandse positie dankzij een doelbewuste economische politiek belangrijk versterkt.

Floris V werd (in naam) opgevolgd door zijn zoon Jan.


Graaf Jan I van Holland

Hij was de zoon van Floris V en Beatrijs van Vlaanderen.

Eigenlijk heeft Jan I nooit zelfstandig geregeerd.
Direct na zijn geboorte werd hij verloofd met Elizabeth, de dochter van koning Eduard I van Engeland.
Vermoedelijk werd hij ook al sinds 1291 aan diens hof opgevoed.

Na de moord op zijn vader Floris V, op 27 juni 1296, in welke moord Koning Eduard I overigens zelf een belangrijke rol speelde, aarzelde Eduard aanvankelijk om Jan naar Holland terug te zenden. Hij liet enkele Engels gezinde edelen, waaronder Jan van Renesse naar Engeland komen. Na het huwelijk met zijn dochter Elizabeth, dat op 7 januari 1297 te Ipswich plaats vond, mocht Jan, onder de belofte dat hij zich geheel zou houden aan de door de koning toegevoegde raadslieden, naar Holland terugkeren.


1296

Graaf Floris V van Holland wordt vermoord. Na de dood van Floris V, die getrouwd was met Beatrijs van Vlaanderen (van Dampierre), regeerde zijn zoon Jan, daarna regeerde het Henegouwse Huis, via vererving, Aleida van Holland (1226-1284), de tante van Floris V, de zus van Floris V trouwde in het jaar 1300 met John (Jan) van Avesnes Graaf van Hainaut (Henegouwen).
Hun zoon Jan II (1247-1304)van Henegouwen en Holland regeerde als Graaf Jan II van Holland en Henegouwen. De Dampieres waren de aartsvijanden van de Van Avesnes.
In juni 1296 werd het plan om Floris V te ontvoeren door Gijsbrecht van Amstel, Herman van Woerden en Gerard van Velzen, Heer van Brederode (nabij Velzen), ten uitvoer gebracht. Floris V was na een bijeenkomst in Utrecht, waar hij bemiddelde in een onderlinge ruzie tussen de heren uit het Sticht, uitgenodigd voor een valkenjacht. Tijdens deze valkenjacht werd Floris V gevangen genomen en naar het Muiderslot gebracht in afwachting van zijn transport naar Engeland. Het nieuws van zijn gevangenneming lekte echter snel uit en onder het volk, waar Floris erg populair geworden was, ontwikkelde zich het plan hem te bevrijden. Toen de edelen met hun gevangene op 27 juni 1296 het Muiderslot verlieten kwamen ze in Muiderberg een groep Gooilanders uit Naarden tegen. Gerard van Velzen vroeg hen wat zij wilden en hij kreeg ten antwoord: "Degene, die U bij U hebt, de Graaf." Hierop reed Gerard van Velzen terug, trok zijn zwaard en vermoorde Graaf Floris V, die op zijn paard vastgebonden geen weerstand kon bieden. Vervolgens namen de ontvoerders de vlucht.
Gerard van Velzen werd later gepakt en ter dood gebracht. Gijsbrecht van Amstel en Herman van Woerden sleten de rest hun leven als ballingen en verloren al hun bezittingen.