Valerius De Saedeleer.

Gepubliceerd op 20 januari 1912

De Symboliek van den Kunstschilder Valerius De Saedeleer. In een prachtige studie over den kunstschilder Valerius De Saedeleer, schrijft ons Jozef Muls in “Vlaamsche Arbeid” (Nr. 5, 1910-1911) over de symboliek van den Meester. Wij verzoeken den lezer deze twee hier afgebeelde schilderijen eens te bezien en dan laten we Jozef Muls aan het woord: “Hoe is het te verklaren dat wij, die staan in dezen tijd en de ontzaglijke kunstbeweging meebeleven die, in het landschap, steeds tracht naar voller waarheid en, met nieuwe middelen, naar groter schoonheid, toch bewondering kunnen gevoelen voor het werk van De Saedeleer, die eeuwen terug gaat en zijn onderwerpen weergeeft met de kleur en de schilderwijze van de late middeneeuwen? Wij zijn van onzen tijd. Wij kunnen de midden-eeuwsche symboliek van een Breughel-landschap niet meer zoo zeker en gevoelig begrijpen omdat ons leven eene andere wending heeft genomen en wij de dingen anders zien en anders weergegeven moeten... De kunst van De Saedeleer wortelt in verre diepten van het verleden, zijne landschappen doen denken aan de achtergronden van primitieve schilderijen waar eene kruisoprichting van Van der Weyden of de kermisvierende boeren van Breughel zouden zijn uit weggenomen... En ziet hoe de manier van Breughel hier wonderwel ten stade komt. Zijn vereenvoudigde symboliek moet alles grooter beteekenis geven. Zoo zijn de boomen van De Saedeleer geen werkelijke boomen, maar gestyleerd verwekken zij in ons een geweldig gedacht van boomen in al hunne veranderlijke gedachten. 't Weze dat zij zwart als inkt hun naakte takken als gemarteld ijzer dooreenwringen op de grijze winterlucht, of in den zomer groene trossen of bolle kruinen op rechte stammenover de vlakten laten heerschen. Een omgeploegde akker vertoont geen grondklodden realistisch weergegeven, maar het is de effen buik der moeder-aarde die bolt en welft omhoog en wacht om bevrucht te worden, te ontvangen, te baren, en te wiegen den gouden oogst in den zomer...

Door deze veralgemeening van alle natuurverschijnsels, door die herleiding tot hunne eenvoudigste uitdrukking van alle zichtbare vormen en gedaanten door die volledige synthesis van het landschap, wordt deze kunst haast zuiver celebraal, zij werkt door abstacties en spreekt aldus oogenblikkelijk tot onze hoogste geestelijke vermogens. Het wordt als een muzikale avondtreurnis van zomerloomheid, van blijden zonnedans en geweldig werkt de ontroering in de diepten van het gemoed. Zooveel wordt er ons ook door deze muzikale legenden te vermoeden gegeven. Bezie het “Einde van eenen killen grijzen dag”... Lijk in elk schilderij van den Meester vinden wij hier dien zucht naar groen en stelselmatige teekening, zoo, dat alles stil blijft, ingetogen, en geen schelle kleurstoornis brengt in den zwarten weemoed der eindeloosheden, die daar omwentelen in de verte... Daar komt een onverklaarbare angst en droefgeestigheid uit het landschap... Het is de ziel eener streek die zwijgend zweeft door het vallen van den avond. Niet genoeg werd er misschien gewezen op de nationale waarde van Edmond Verstraeten, van Valerius De Saedeleer en anderen hier bij ons... Omdat die schilders geen oogenblikkelijke en vluchtige impressies geven, maar heel een land bestudeeren om er het trouwe beeld van weer te geven op hunne doeken, elk naar zijn manier, zullen hun werken voor nu en later van ongewone beteekenis blijven. Zij zijn voor deze tijden en deze streken wat de groote Hollandsche natuurschilders uit de 17e eeuw zijn geworden en gebleven voor de Nederlanden. Zij veropenbaren een klein wereldhoekje over den heele aardbol... Zoo leeft Vlaanderen in het werk van De Saedeleer! Hij werkt mede aan de volledige en tevens zielkundige uitbeelding van ons land.”