De Ukraïnen.

Gepubliceerd op 15 november 1913

Voor den Vlaming die aan zijn Volk houdt is het een aangrijpend schouwspel die groepen van vreemde landverhuizers te zien bortelen uit de vierde-klasse-wagens der Gladbachtreinen, die stoeten te zien, stilzwijgend haast, naar de haven trekken, die kudden te zien inschepen op Red Star Liners of op de booten der Canadian Pacific; de kloekgebouwde mannen met het koffer op den rug en het groote pak aan de hand, de moeders met het pak op den rug en een kind op den arm, de meisjes gekleed lijk moeder, met lijfkens en rokskens in helder groene of roode tint en op het hoofd de nationale xoestenka of hoofddoek, de jongere kinderen daar tusschen door, en allen, mannen, vrouwen, en kinderen met botten aan.
We hebben ze gezien ook en 't heeft ons niet minder ontroerd, in onze kerken. Schilder Van der Oudera heeft die ontroering vereeuwigd op zijn heerlijk doek: 't Gebed der Landverhuizers.

Voor 't Antwerpsche volk zijn 't allemaal Polen, want al hebben wij er warme belangstelling voor over, het verschil van taal ―wie kent er hier Slavische talen?― maakt dat men ze niet nader kennen kan.
Velen onder hen nochtans, ja, duizenden, zijn geen Polen, en gevoelen zelfs tegenover de Poolsche nationaliteit een vinnigen afkeer; 't zijn landbouwers uit Galicië en uit Zuid-West Rusland die officieel Ruthenen heeten maar houden, gelijk wij aan onzen naam van Vlaming, aan dien van Ukraïnen.

Rusland is niet zoo één van nationaliteit als een geographische landkaart het ons doet denken. De volkenkunde onderscheidt naast minder talrijke stammen, de Groot Russen en de Klein Russen of Ruthenen. En bij deze duikt eene belangrijke nationaliteitsvraag op. Heeten de Groot Russen hen Ruthenen alsof ze een ondergeschikte tak waren van de Russische familie, zij zelf zien zich als een bijzondere slaafsche stam ― oorspronkelijker en veel minder met Skandinaafsche¹, Tartaarsche en Mongoolsche elementen vermengd dan de eigenlijke Russen.
Niet van oorsprong alleen, ook historisch heeft zich die nationaliteit afgeteekend. Lang vooraleer de Russusche nationaliteit verschijnt, in de tiende eeuw vooral, treedt het Ukraïnische volk op met koning Vladimir die van Kiew een prachtstad maakte. Deelachtig aan de Grieksch-Byzantijnsche beschaving, bekeerd tot het katholicisme, stijgt dat volk tot een ontwikkelingspeil dat onze voorvaderen onder Karel den Groote nog niet bereikten.
Maar daar komt de grootheid op van Polen, dat van Ukraïne een wingewest maakt, totdat het zelf verdeeld werd en ten prooi viel aan Pruisen, Oostenrijk en Rusland. Die vroegere hooge beschaving heeft echter voor gevolg gehad dat de Ukraïnen hun nationaliteitsgevoelen samen met hunne taal, hunne zeden en gebruiken behielden, en in de negentiende eeuw naar erkenning hunner volksrechten zouden dingen.

Geheel Zuid-West Rusland door, met Kiew als middenpunt, langs eene smal-uitloopende landstrook, den Kawkas² en zelfs de Kaspische Zee bereikend, ten andere zijde Noord-Oost Oostenrijk innemend tot tegen de Karpathen, strekt zich het vasteland der Ukraïnen uit. Op dien meestal zeer vruchtbaren grond met familiën van tien tot vijftien kinderen, wonen er bij de dertig milioen stamgenooten, aldus voor 't getal een volk uitmakende dat haast tegen Frankrijk opwegen kan, en de zesde plaats inneemt in de statistiek der Europeesche volkenkunde. Van dit getal wonen er een 26 millioen in Rusland, een 3.375.000 in Oostenrijksch Galicië en den Bukowien, plus een half millioen in Hongarië.
Naast Kiew zijn hunne voornaamste steden in Rusland Karkow ―of Karkiw in hunne taal― Poltowa, Katerinoslaw e.a. In Oostenrijk is Lemberg (of Lwow / Lwiw) de bijzonderste stad³.

Bekeerd tot het ware geloof ten tijde van koning Wladimir, in een tijdvak waarop hunne beschaving reeds hoog stond en de Slavonische taal bereids hare letterkunde had, kregen de Ukraïnen eenen eeredienst in de moedertaal zelve. Heilige Mis, gewijde gezangen, Heilig Schrift, alles stond in de moedertaal en bleef het ook. Men was daarom niet minder Roomsch, alhoewel het Oostersche schisma er er eene bijzonder gunstige omstandigheid in vond. Anderzijds verbond het de biddende menigte veel inniger met den priester bij het goddelijke sacrificie en de Sakramenten, dan dit voor eene niet-geschoolde massa in onze westersche landen het geval is.
En heden nog zijn alle misgebeden der Ukraïnen in hunne eigene moedertaal, zij het dan ook in haren verouderden maar niettemin begrepen spraakvorm.
Daar kwam echter de Oostersche scheuring met Photius en Michael Caerularius. De Byzantijnsche vorst en zijn Byzantijnsche patriarch wilden eene onafhankelijke kerk die zich niet meer zou laten bestieren door Petrus' opvolger. Het Ukraïnische volk werd mede van Rome afgescheurd en bleef het tot heden ten grooten deele... Niet heel en al...
't Mag als eene eer opgeteekend worden voor de kerk van Kiew dat zij vooral ―bij het wassen der Turksche macht in de 14e en 15e eeuw― naar de vereeniging streefde met de Roomsche moederkerk ― op de kerkvergadering van Florentië. Op het einde der 16e eeuw, op de Synode van Brest in Polen, kwamen onderscheidene schismatieke bisschoppen tot Rome over. In de 17e eeuw was het de bisschop van Wilna, Josaphat, dien wij nu als heilige op onze altaren vereeren, welke al zijn krachten inspande om de vereeniging tot stand te brengen; hij zelf leed er den marteldood om. Maar meer dan tien millioen Ukraïnen werden uit dat zaad gewonnen voor de moederkerk.
Spijtig maar dat Polen zijne Ukraïnische onderdanen poloniseren wou, en daarom zelfs den Grieksch-Rutheenschen eeredienst ―van Rome nochtans erkend― meende te moeten bestrijden. Dat verwekte reactie en strijd en gaf Rusland een reden te meer om Polen in te happen... 't Geen gebeurde. Onder Russische macht kreeg het Rutheensche volk nu schismatieke bisschoppen. Men geraakte in éénen slag èn van Polen, èn van Rome los...
In Galicië echter, dat ingelijfd werd bij de erfstaten der Roomsch-katholieke Habsburgers, bij Oostenrijk, bleef 't Ukraïnische volk aan Rome getrouw, zonder afstand te moeten doen van zijne nationalen schat van eigen kerkgebruiken.
Jammerlijk is echter dat landbouwvolk daar afhankelijk geraakt van eene handels- en geldwereld die haast heel en al Joodsch is. En op die uitgezogene, armmoedige menschen, die uit ellende aan de nieuwe wereld nieuwe landen voor hunne arbeidskracht gaan vragen, stuurt Rusland goedbetaalde zielenronselaars om gewetens om te koopen voor het schisma en daardoor ook de anti-Oostenrijk politiek kracht bij te zetten. Want ook daar wassen wederom landspolitiek en godsdienstvraagstuk in mekander...
Daarbij nog vormen de Polen in Galicië geheel de hoogere burgerij, bekleeden er al de staatsambten en spelen ze meester ― hetgeen tevens bediedt dat ze de Ukraïnen den weg versperren naar standsverbetering en eene oorzaak zijn van de droevige landsverhuizing.

De nationaliteitsbeweging is op 't einde der 19e eeuw immer aan geklommen. Naar het voorbeeld der Tschecken hebben zich nationalistiache turnvereenigingen gevormd, waaraan ook de meisjes deelnemen. De gezamelijke feesten der Turnmaatschappijen, de Sokols, worden langzamerhand als landdagen van 't nationalisme. Vooral heeft deze beweging zich ontwikkeld in Oostenrijk.
In Rusland is het dubbele wachtwoord: Russen maar geen Moscovieten. Kiew is de heilige stad, niet het barbaarsche Moscou. Ook is er eene algemeene beweging voor volksontwikkeling die nu inzet. Op 4 Januari 1913 verscheen te Lemberg het eerste nummer van een “Ons Volk Ontwaakt” dat voor titel voert: “Illustrowana Ukraïna”, de Ukraïnische Illustratie. Van formaat is het groter zelfs dan "Ons Volk", 't is gewijd aan de nationalistische zaak, geeft eene novelle van den Slaafschen grooten letterkundige Stanislas Reymont ―bekend om zijn “Apostolaat van den knout”― geeft historische studiën, enz. Het blad is trouw Roomsch-Katholiek.

Tot voor de nederlagen van den Russisch-Japaneeschen oorlog was de Ukraïnische taal in Rusland verboden. Noch boek, noch vluchtschrift, noch nieuwsblad mocht in de moedertaal dier 26 millioen menschen verschijnen. Gogol heeft zijn volk bezongen, maar moest het doen in 't Russisch. De Ukraïnische volksgezangen verzameld door Antonovitsch en Dragomanov mochten enkel in de Russische vertaling uitkomen.
Eindelijk, in 1905, kwam de taalvrijheid en sedert levert de Kiewsche pers een vloed van Ukraïnische geschriften. Michel Grouchevsky die sinds 1891 bij gedeelten zijne Ukraïnische geschiedenis uitgeeft in 't Russisch, zet van af 1905 zijn werk voort in zijne landstaal. Reeds in 1905 sticht men te Kiew eene Ukraïnische maatschappij voor wetenschappen. In 1908 geeft Kovalenko zijne Rosvaga, Ukraïnische bloemlezing uit, die op enkele maanden een tweede uitgave beleefde: twee honderd Ukraïnische letterkundigen zijn er in vermeld.
In St. Petersburg heeft dat nationaliteitsleven reeds veel angst verwekt en de Duitsche diplomatie rekent op niets minder dan op de ineenstorting van den Russischen kolos. Zie daarover Les Empires Slaves de demain in “La Revue Générale”, octobre 1913.
Melden we nog ten slotte dat onze “Illustrowana” in Galicië verschijnend, in Rusland verboden is. Zal dit nummer van Ons Volk den vriend bereiken aan wien ik het beloofd heb?

In zake godsdienst heeft dat volk, dat daar, in Oostenrijk ten minste, aan Rome trouw is gebleven, een dringenden nood aan priesters van zijn eigen nationalen ritus. Verstoken uit de hoogere klassen, tegengewerkt door de katholieke Polen, geenszins geholpen door een landsbestuur dat bang is van de nationaliteitsontnplooïng heeft het haast geen priesters dan in de eenige nationale kloosterorde der Basilianen.
Erger was het gesteld ―en is het gedeeltelijk nog― met de landverhuizenden die ginder in Canada gansche dorpen vormen van Roomsch-katholieken, doch zich niet tehuis gevoelen in de Latijnsche kerkgebruiken en trachten naar priesters. Dèze nood werd het eerst ingezien en Rome, de moederkerk, deed een beroep op onze Vlaamsche Redemptoristen, om de Ukraïnische taal aan te leeren en zich te wijten aan dit apostelschap.
Maar bij dat aanleeren daar ginder, in de heimaat van dat volk, schreidde die andere nood zoo luid dat er besloten werd in Galicië zelf eerst en vooral hulp te bieden. En van de beste en geleerdste Redemptoristen uit ons Vlaamsche land, werkers als Pater Van der Straten die van geheel ons Belgisch leger gekend is, sociale mannen en professors als Pater Schrijvers en Pater Van den Bosch, e.a. trokken op het voetspoor van Paters Bonne en Poisson die waren voorgegaan!

En of de Ukraïnen met hunne Vlaamsch-Ukraïnische priesters gediend zijn! Hebt ge ze gezien, die landverhuizers, in de kerk van het Hopland te Antwerpen, in de Grieksche mis van den E. Pater Poisson? Meezingend al die gebeden, in de eigen taal, voorlezende, een uit het volk het Epistel, vereerende het Evangelie na op hun hoofd het heilig boek te hebben geschraagd tijdens de lezing, communiceerende onder beide gedaanten onder den Heiligen Dienst, gaven zij aan ons goed Antwerpsch volk daarrond een schouwspel te zien van aangrijpende godsdienstigheid, de vrouwen en de mannen.
Daar was iets opgehelderd in hun landverhuizersleven. Nu hadden ze een steun, iemand die hen verstond en over hun diepste zieleleven de goddelijke genade kon plengen, iemand die hen lief had en aan wie ze zonder achterdocht diensten vragen konden, om hulp tegen dezen oneerlijken hotelbaas, geene moedwillige landverhuizersbureelist en wat weet ik al, al moeilijkheden die te voren altijd ten nadeele van den landverhuizer afliepen en maar moesten verduurd worden als noodzakelijk verbonden met de reis.
'k Heb beproefd ―in de Duitsche taal― met die menschen te spreken, om waar te nemen hoe de Slaafsche zielen zinderen en 'k heb er eerst en vooral de tonen uit vernomen der dankbaarheid met daarbij de zucht naar een nieuw vaderland waar er rust en vrede zal zijn, in Manitoba of in Alberta.
Zegene God ons Vlaamsche volk om den liefdedienst dien zijn zonen bewijzen aan die verlatene, niet minder van God beminde, en vrijgekochte broeders.

Floris Prims.

Voetnoot

...Skandinaafsche¹

“rus” is immers de naam waarmee 1000 jaar eerder de Vikingen werden aangeduid in Oost-Europa. Het zijn de Arabieren, waarmee de Vikingen handel dreven, die de naam “rus” gebruikten. De oorsprong van de naam is echter Zweeds, en betekend “roeier”. (Pros)

...Kawkas²

Caucasusgebergte

...stad³

Op bijgaande kaart zijn voornoemde steden onderlijnd. Ter lezing weze verduidelijkt dat de Russische B onze W weergeeft.