Vorige: De oorlog op den Balkan(7).   Omhoog: Balkan.   Volgende: De Godsdiensten op den Balkan.
Inhoudsopgave   Index


De talen op den Balkan.

Gepubliceerd op 14 december 1912

KemalBey “Wanneer de vraag wordt gesteld”, aldus de gekende Balkankenner Gustaaf Schindler in de Reichspost, waaruit dit artikel werd vertaald, “dan volgt gewoonlijk met het natuurlijkst gezicht ter wereld het antwoord: Wel van zelf - Turksch. De meesten toch hebben van de groote verscheidenheid van talen op het Balkan-schiereiland geen begrip.”
Turksch is wel het Osmanli Turksch, dat een van de vele accenten is, welke van Siberië tot aan de landen van de Zwarte Zee worden gesproken, is de taal van de overheid, zoowel militaire als civiele... Als volkstaal geldt zij slechts in die streken, waar de Osmanen in gesloten koloniën bij elkaar wonen. Overigens wordt deze taal niet eens door de Mahomedanen gesproken, die wel in de Koranschool Turksch en Arabisch leeren, doch overigens in hun eigen dialect spreken.
Daar waar thans de oorlog woedt, was Turkije's invloed nooit sterk genoeg om de dialecten te verdringen en de Osmaansche troepen waren gedwongen overal ten minste een weinig van het dialect te leeren, wilden zij niet geheel aan hun lot worden overgelaten. Ook de reiziger, die deze streken bezoekt waar een oberkellner, die verschillende talen machtig is, nog een onbekende grootheid is, ziet zich gedwongen hier ernstig aan de talenstudie te gaan. Ongeveer tien verschillende talen, benevens een bijna niet te tellen leger van dialecten, vormen de talensymfonie op den Balkan.

ServischeJeanneDArc Van de Europeesche talen is Italiaansch wel de meest verspreide. Langs de geheele kust tot diep in het vilajet Skoetari, wordt Italiaansch gesproken. In vroeger eeuwen toen nog Italië een grooteren invloed uitoefende door den handel op den Balkan, was de taal van Dante een nog gewichtiger factor, in den mengelmoes op het Balkan-schiereiland, maar toch heeft zij zich tot heden kunnen staande houden als de taal die er het meest gesproken wordt. In de concurrentie, welke zij in den laatsten tijd in het katholieke gedeelte van Albanië had te voeren met de Duitsche taal, wist de laatste de overhand te krijgen. Daar wordt Duitsch reeds onderwezen in de scholen, welke de priesters gesticht hebben; zoo is Duitsch in de school der Franciscanen in Skoetari de eenige taal, die naast de Albaneesche wordt onderwezen.
Dat dit onderwijs bij het zoozeer uiteenloopend leerling-materiaal een reuzentaak is, behoeft niet te worden gezegd. Onder de kleine kleuters, die voor het eerst in contact komen met de wetenschap, zijn er ook dikwijls kleine Armeniërs, die zich in den beginne slechts met groote moeite met kleine brokstukken Turksch, die zij hebben opgevangen, kunnen verstaanbaar maken; in de hoogere klassen echter gaat het beter, daar antwoorden de leerlingen in verstaanbaar Duitsch, ook al heeft het antwoorden dikwijls veel weg van het gesnap van een papegaai.

Fransch wordt tamelijk veel gebruikt in den omgang met regeering en plaatselijke besturen; in den omgang met het gewone volk is het absoluut waardeloos.
Veel meer heeft men aan het Engelsch. Uit de arme landstreken van Albanië en Montenegro gaan jaarlijks honderden landverhuizers naar Amerika. Na een paar jaar wordt het heimwee naar de bergen gewoonlijk onweerstaanbaar, zij zoeken de oude Heimath weer op en pralen daar gaarne met de opgedane kennis.
Niet lang voor het uitbarsten van den oorlog zat ik in Podgoridtza, voor een van de vele café's, die de Hoofdstraat opluisteren. De dienende gast schudde zeer bedenkelijk het hoofd bij het hooren van mijn slavisch koeterwaals, tot hij een einde maakte aan deze reproductie van Babels spraakverwarring, door mij aan te spreken in zuiver Engelsch, dat hij in San Francisco en Los Angeles had geleerd.

TurkseGevangenenBelgrado Begrijpelijkerwijze kan ook Spaansch, de taal welke velen in Zuid-Amerika geleerd hebben, goede diensten doen. Bovendien is Spaansch nog om een andere reden van groot nut. In de groote steden als daar zijn: Saloniki, Konstantinopel, Adrianopel, enz. is een groot aantal zakenmenschen, kellners, bedienden, enz. die afstammen van de Joden, welke in 1492 uit Spanje werden verdreven en die tot den huidigen dag Spaansch spreken.

(Naar het begin van de volgende kolom)

  Natuurlijk is er wel een klein verschil tusschen het oude en nieuwe Spaansch, doch, en dit is de hoofdzaak, men kan zich verstaanbaar maken.
In het Westen van Turkije zijn de Spanjaarden veel zeldzamer dan in het Oosten, terwijl in het katholieke Albanië men te vergeefs Spanjaarden zou zoeken. Wel poogden zich voor enkele jaren een paar Joodsche familiën in Skoetari te vestigen, doch zij vonden daar zoo weinig van hun gading, dat de eene helft weer weg ging terwijl de overigen zich tot den Islam bekeerden.

De meest verspreide talen zijn de Slavische. Servisch wordt gesproken in Servië, Montenegro en het Sansjak1, Bulgaarsch in het Oosten en tusschenbeide een mengelmoes van dialecten, waarin men slechts met moeite het Servisch of Bulgaarsch terug kan vinden.

De meest interessante van alle talen is wel de weinig bekende Montenegrijnsche. in Dalmatië begint haar gebied, dat door een aantal enclaven naar de afgesloten taalstreken in Albanië loopt, dan naar Griekenland en over de zee naar Italië en Sicilië, waar tot op heden de nakomelingen van de na den dood van Skanderberg op de vlucht geslagen Montenegrijnen hun aloude taal in eere houden.
In de van de wereld afgesloten delen is zij vervormd tot een mengelmoes van dialecten, die zoozeer van elkaar verschillen dat de aangrenzende stammen elkaar bijna niet verstaan. Romanen, Grieken, Slaven, Italianen en Turken, die allen vergeefs poogden dit nog steeds vrije volk onder hun scepter te doen buigen, lieten allen id de taal sporen achter, die daardoor geworden is tot een onverstaanbaar en voor een vreemdeling onuitsprekelijk koeterwaalsch.

DanubeFlotielje Voor den vreemdeling is ook het Grieksch, dat in de havensteden van Turkije wordt gesproken niet zonder moeilijkheden... Het officiëele Grieksch is namelijk noch oud- noch nieuw-Grieksch, doch een kunstmatig middending tusschen beide. Het volk bekommert zich in het geheel niet om de wijze voorschriften, welke de geleerden in Athene uitvaardigen, doch spreekt zijn barbaarsch Gieksch.
Spreekt nu de niets kwaad vermoedende vreemdeling Bulgaarsch, wat ieder verstaat, dan kan het zijn, dat de gastheer onder algemeen zwijgen van het gezelschap duidelijk te kennen geeft, dat deze of die uitdrukking niet geëikt is of wel ongepast. De vele eigene uitdrukkingen van den Bulgaar, het vervormen van verschillende letters, zoo b.v. van bètha tot omega, maken dat Bulgaarsch-Grieksch voor den vreemde onmogelijk.

Deze taalverwarring ziet er op den eersten blik niet zeer bemoedigend uit; echter is het ook daar niet heel veel gevaarlijker dan bijvoorbeeld in Oostenrijk. Vooreerst moet men in het oog houden het kolossale talent voor vreemde talen, dat den Oosterling kenmerkt. Dat iemand een half dozijn talen spreekt, is niets bijzonders. Bovendien is een chauvinisme ginds geheel en al onbekend.
Voorzichtigheidshalve doet men het best thuis de ongeveer twee honderd woorden en vijftig uitdrukkingen van buiten te leeren, van welke men bij ondervinding weet, dat zij het meest voorkomen. Dan heeft men nog slechts iemand noodig voor de uitspraak, dat is wel het moeilijkste van de zaak. Behalve de vele medeklinkers, die in allerlei schakeeringen voorhanden zijn heeft men nog een groot aantal klinkers, die den Europeaan onbekend zijn. Heeft men nu iemand gevonden, die de uitspraak machtig is, dan kan het onderhoud in telegramstijl, met weglating van alle lidwoorden, verbuigingsvormen, enz. beginnen.
Vooral moet men voorzichtig zijn met gebaren, waarmede men gewoonlijk de hiaten in de taal tracht aan te vullen. De gebaren hebben op den Balkan eene geheel andere betekenis dan bij ons; zoo beduidt men door het hoofd te schudden een bevestiging, terwijl het knikken ontkennen beteekent. Tot overmaat van smart beteekent het Albaneesch woord ja in het Duitsch nein. Wanneer dus een Albanees met het hoofd knikt en ja zegt, wil hij absoluut niets van de zaak weten.
In den omgang met Katholieke priesters is dikwijls Latijn de eenige maar ook de beste brug van conversatie. Wel spreekt een Albaneesch priester het Latijn niet als een professor aan een gymnasium in ons land, maar met een beetje goeden wil komt men toch zoo ver dat men elkaar verstaat.



Voetnoot

...Sansjak1
Waarschijnlijk wordt hier het Sandjak Novibazar bedoeld, toen een gebied tussen Servië en Montenegro, dat vóór de Balkanoorlog deel uitmaakte van het Turkse rijk. Meer duidelijkheid biedt een kaart van dit gebied. (Pros)


Vorige: De oorlog op den Balkan(7).   Omhoog: Balkan.   Volgende: De Godsdiensten op den Balkan.
Inhoudsopgave Index

Valid HTML 4.01 Transitional

Pros Robaer - 2009