Naast De Keyser zouden Wappers, de Fièvre,
Wiertz, Slingeneyer en Gallait zich van die hooge
zending kwijten.
En wij beseffen des te meer nog de waarde van hunne kunst,
doordien ze een terugkeer heette naar de traditie onzer oude
meesters.
Doch wij moeten het bekennen: te zeer was in haar de naklank te
bespeuren van 't conventioneele en academische, hare blonde, van
de Meesters overgenomen kleuren, evenals het gebaar en
de gelaatsuitdrukking hadden veelal slechts den schijn van de
natuur, en te vergeefs zou men in haar de discrete, mystieke
spanning van het echte leven zoeken.
De Keyser echter verdient, om zijne bovengenoemde beteekenis, onze groote belangstelling. Hij was buitengewoon intellectueel aangelegd en bezat eene begaafdheid van samenstellen, teekenen en schilderen, eene voortbrengingskracht die onze bewondering afdwingen. De sierlijke kunst van onzen schilder, gepaard met de sensatiewekkende voorgestelde tafereelen, kon dus niet anders dan eene onuitsprekelijke geestdrift verwekken bij het toen van vaderlandsliefde dweepende volk. Trouwens, vanaf 't begin zijner loopbaan klinkt De Keysers naam van mond tot mond; misschien wel bijzonder in de Scheldestad waar de kunstenaar in 1834 reeds een Rubiaansch groot doek tentoonstelde, een Golgotha. Het was een werk hem door de Kerkfabriek van Manchester besteld: de armen op het kruis opengespreid, hangt daar de Heiland in plechtige houding, terwijl een groep vrouwen aan zijn voet hare jammerklachten ten hemel sturen. Het karakteristieke van heel het latere œuvre van De Keyser komt in dit schilderij reeds duidelijk uit.
Bij al den ophef dien het maakte, hechtte zich bovendien aan het
leven van den schilder eene romantieke legende, die onzen
kunstenaar nog meer in de verbeelding van het publiek deed
opleven: men verhaalde dat eene Antwerpsche dame op zekeren dag
een herdertje ontmoette dat schaapkens hoedde in de weide, en
bezig was, in het zand, met zijnen herderstaf te teekenen.
De dame naderde tot den jongen, gaf hem een beeldeken van Onze
Lieve Vrouw, potlood en papier, en als een tweede
Cimaluië, teekende ons herdertje dadelijk de beeltenis na
van de Heilige Maagd.
De weergave was zoo treffend dat de dame het zich tot plicht
rekende het jeugdig genie uit zijn nederig midden te nemen
waarin het voorzeker nooit tot zijne ontluiking zou gekomen zijn.
Dat herdertje was niemand anders dan de kleine De Keyser.
Er wordt nog verteld, en hiermede schijnt de ware
levensgeschiedenis van den kunstenaar te beginnen, dat de
Antwerpsche kunstschilder Jozef Jacobs door het dorpje
Santvliet wandelde op zoek naar schoone zichten in de
weelderige polders.
Toevallig vielen hem de eerste proeven van den jongen Nicasius
in de hand.
Hij moedigde hem aan, en bekwam van vader De Keyser dat de
jongen naar Antwerpen vertrok, om daar aan de Academie te
studeeren. Dadelijk wordt hij door den bestuurder M. Van Bree als leerling in zijne eigene klas aanvaard.
De jongen, die zeer begaafd was, maakte vele vorderingen en werd
de vreugde en de fierheid van zijn leeraar; maar, zooals men
begrijpen kan, niet minder van zijne ouders en zelfs van heel
het dorpje Santvliet waar hij dan ook Zondags al eens op bezoek
was, en er zelfs studies naar de natuur kwam maken.
Uit dit tijdstip zijner studiejaren kennen wij ook zeer mooi
gedane kleine studiekoppen, onder andere de beeltenis van een
lachend zeer jong boerenmeidje. Los van schildering en modelé,
louter uit transparante kleuren samengesteld, zit het aardig
gezichtje vol guitig leven.
Deze schilderijtjes vonden dan ook spoedig liefhebbers en met
zijn 15e jaar was het den wakkeren jongen gegeven, reeds te
kunnen voorzien in zijne levensbenoodigdheden, zoodat hij nu
vrij en ongestoord zich geheel aan zijne kunst wijden kon.
Op negentien jarigen leeftijd neemt hij deel aan den prijskamp
van Rome doch den jonge Wiertz behaalde den prijs.
Nicasius was op dit tijdstip zeer onvoldaan over zich zelf en
over het voor het concours gemaakte kunstwerk “Romeinsche
liefdadigheid”, ja, zoodanig dat hij het schilderij weldra
vernietigde.
Immers, hij had er geoffreerd aan den, toen bij de overheid en
de jury nog heerschenden, klassieken smaak, onder den invloed
van den Franschen David.
In werkelijkheid was Nicasius ingenomen met de nieuwere
richting, de jonge romantieke, welke volop bloeide in Eug.
Delacroix en wier aanhangers, zoowel Franschen als Belgen, hun
ideaal vonden bij onze groote Vlamingen.
De Keyser zou in het vervolg terugblikken naar Rubens en zijn
school, waarvan hij, zooals reeds gezegd werd, het gouden licht,
de losse beweging, en de samenstelling overnam.
Onze kunstenaar zou nu zijne reizen ondernemen en, gedreven door
zijn romantische kunstenaarsziel, vertrekt hij met een paar
vrienden naar 't romantische Engeland en Schotland.
Van daar zien wij hem Parijs en het Louvre museum bezoeken
alwaar hij studeerende kennis maakt met Gallait.
Beide schilders worden intieme vrienden en Gallait staat De
Keyser toe zijn portret te maken.
Weldra onderneemt onze schilder eene tweede reis door Engeland.
Hij bestudeert er de Engelsche literatuur en laat zich
beïnvloeden door de Engelsche schilders der 18e eeuw,
Reynolds, Lawrence en Gainsborough, die overigens
met zooveel welgelukken naar onzen grooten Van Dijck
keken.
Wij zeiden daareven dat onze kunst rond de jaren 30 zich ten
dienste stelde van den Staat.
Het jaarlijksche Salon van Beeldende Kunsten kreeg dus meer en
meer een officieel-nationaal karakter.
In 1836 stelde De Keyser er zijn kleurenschitterend overgroot
doek “De Slag der Gulden Sporen” ten toon.
De gemoederen schoten vol nationalen trots. Overal eischte men het ridderkruis der orde van Leopold voor den jongen Vlaamschen kunstenaar, te jong in de werkelijkheid, om zulke hooge onderscheiding te kunnen ontvangen; hij zou zich dan met “den eerepenning” vergenoegen.
De schilderij was bestemd om het stadhuis van Kortrijk te versieren. De komst van De Keyser in deze stad geleek een koninklijke ontvangst. Al de overheden gingen hem te gemoet en, bij zijne aankomst was het een onbeschrijfelijk gejuich van oud en jong, van arm en rijk. Heel Vlaanderen zou den schilder dankbetuigingen toesturen. En welk feest werd er al niet gehouden in het polderdorpje Santvliet!!
De weg van de kunst ligt nu voor De Keyser wijd open. Door eer en welstand gesteund zou hij hem tot het einde triomfantelijk bewandelen. De kunstenaar onderneemt reizen naar Rome waar de Italiaansche school eenen gouden invloed op hem uitoefend. Bij Paul Veronèse merkt hij bijzonder de sierlijkheid van houding en de drapeering, de adelheid van lijn en samenstelling. Te Rome vervaardigt hij het mooie schilderij “De Jonge Moeder”. Het geeft ons een portret van Bella Telghuys, die later zijne vrouw zou worden.
In 1841 eindigt de schilder zijn “Slag van Woeringen”,
thans in het museum van Brussel bewaard.
En meer succes nog dan met het eerste schilderij viel hiermee
onzen kunstenaar ten deel.
In Holland en Duitschland eveneens tentoongesteld werden
beide schilderijen overal met grooten lof onthaald.
Het Hollandsche vorstenhuis bestelde hem een “Slag van
Nieuwpoort” waarin de portretten voorkomen van Maurits,
Lodewijk en Frederik Nassau; van aartshertog Albert, den gemaal
van Isabella van Spanje, eindelijk het portret van den
admiraal van Aragon.
Dit schilderij, even prachtig als het vorige, bezorgt hem 't
ridderkruis van de Nederlandsche Leeuworde en geeft aanleiding
tot het melden van een zeer geestig woord ―door koning Willem
I alsdan uitgesproken― “Ik decoreer wel graag op het
slagveld,” zeide hij, en bevestigde het kruis aan de lijst.Van alle kanten ook kwamen er nu bestellingen toegestroomd. De koning en koningin van Wurtemberg, de groothertogin Olga wenschen werken van den grooten schilder te bezitten.
In 1855 wordt De Keyser bestuurder der Antwerpsche Academie in
plaatsvervanging van Wappers, en stelde er zijne uitgebreide
kennis ten dienste zijner leerlingen.
Onmogelijk al... zelfs al de voornaamste werken van Nicasius De
Keyser op te noemen.
Van 1830 tot 1887, het jaar van zijn afsterven, is de
voortbrengst onophoudend en beloopt tot 350 doeken, een groot
aantal aquarellen en teekeningen.
Eene tentoonstelling, niets dan van portretten en koppen door De
Keyser geschilderd zou ook hoogst interessant, als eene
kunstveropenbaring, werken.
Wij wijzen hier op het mooie
Christushoofd, hier afgebeeld.
Maar noemen wij nog enkele zijner beste schilderijen.
“Het bezoek van Dante bij Giotti” is eene zeer
doorwerkte samenstelling waarvan de beteekenisvolle lijnen,
typen en gelaatsuitdrukkingen bijzonder de bewondering
opwekken.
Ons Museum bezit van den schilder het schilderij “Bravo Torero!”. Het vertoont ons de tribune eener Spaansche arena,
waarop de toeschouwers, op 'n oogenblik van groote spanning, een
stierengevecht gadeslaan dat waarschijnlijk daar beneden op het
circusveld plaats grijpt. De Spaansche typen zijn zeer mooi
weergegeven en het heele schilderij is een juweel van
stoffenrijkdom en schittering van gouden zuiderlicht.
“Keizer Karel te Tunis” is eene van die tafereelen in
het bezit van het Antwerpsch museum, door dewelke de schilder op
de groote daden onzer voorvaders wijst. Een aantal christene
slaven liggen hier geketend en steken vol dankbaarheid de handen
uit naar den jongen keizer, die met een gevolg van officieren
binnentreedt en met een gebaar van bescherming hunne hoop te
gemoet komt. Het licht schijnt hier opzettelijk min of meer
getemperd te zijn.
“De processie van Goeden Vrijdag te Sevilla” is
eveneens een zeer groot doek uit het Antwerpsch museum.
Het tooneel leent zich bijzonder goed tot eene romantieke
uitdrukking van stijl en trekt onze aandacht door de
belangrijkheid van de voorstelling.
In al deze prachtige geordonneerde samenstellingen, met hunne
kalme en onderscheiden bewegingen van mannen- vrouwen en
kinderfiguren, wordt ons schildersoog telkens gestreeld door de
gratie en soms breedheid van uitvoering.
In 1887 woonde De Keyser met zijne dochter Mejuffer Maria De Keyser, eveneens een schilderes van talent, nabij de
Antwerpsche Warande1.
De oud geworden romantieke kunstenaar, was
toen de mooie grijsaard, dien wij kennen uit het zelfportret in
het Antwerpsch museum; en men kon hem, bij gunstig weer, bijna
dagelijks zien wandelen langs de lommerige dreven der Warande.
Tot op 't laatst van zijn leven mocht de schilder het penseel
voeren. Een zijner laatste werken is “De Geschiedenis der School van Antwerpen”, eene
verheerlijking onzer kunstenaars van voorheen, waarvan wij hier
een der twee groote zijstukken van het geheel afbeelden.
Dit decoratief geheel is misschien wel het verdienstelijkste
gewrocht van den kunstenaar.
Iedereen heeft zeker wel eens bewonderd hoe fraai en doelmatig
deze schilderijen de voorzaal of trapzaal van het genoemde
museum versieren.
Het zou te veel uitbreiding vragen hier al de eigenschappen van
samenstelling en teekenen aan te halen.
Het is een prachtig plaatselijk werk, waarvoor, in het bijzonder
elk oprecht Antwerpenaar, den meester eerbied en dankbaarheid
verschuldigd is.
Een der schoonste straten van Antwerpen draagt thans den naam
van het eenmaal eenvoudige polderkind: “De Keyser lei”.
Door de zorgen en de liefdadigheid van mejuffer De Keyser, is de
vaderlijke hoeve te Santvliet veranderd in een toevluchtsoord
voor herstellende kinderen, “Het Asiel De Keyser”,
waardoor den naam van den roemrijken Vlaamschen kunstenaar eens
te meer zal vereeuwigd blijven!
