Linwistike: on côp d'ouy al vole Li walon a "discloyou" etur li 8e eyet li 12e sieke, a pårti des rmanants do latén, apoirté dins nosse payis påzès martchands, sôdårs eyet colons romins. Di ces trevints la, les djins do payis lomént leu lingaedje "roman". C' est dins les anneyes 1500 et des ki nosse lingaedje est lomé walon. Nosse lingaedje e-st on mimbe del famile des lingaedjes romans, eyet do sorgroupe des lingaedjes galoromans ou "d'oyi". Dins ci sorgroupe la, li mî cnoxhou des lingaedjes est li francès, come di djusse. Li walon e-st on près parint do francès - mins i nel fåt nén prinde po on pårler do francès, come on fwait co sovint. Li loyén inte li francès eyet li walon avize parey ki li loyén inte, metans, li scots eyet l'anglès e l' Ecosse, l' asturyin eyet li castiyan e l' Espagne, ou co li lucsimbordjoes eyet l'almand e Lucsimbork. I gn a pol moens troes liveas dins li cåzaedje el Walonreye: li francès standård, li walon (a môde di pårlers), eyet li francès d' après nos ôtes (ça vout dire on pårler do francès), ki si rsint co bråmint do walon. Li walon e-st onk des lingaedjes d' oyi k' a sorviké li mî dins l' ombreye do francès. Vola sacwantès afwaires - mexhnêyes d' abôrd a l'astcheyance - po dner ene idêye di çou ki c' est do walon: Fonetike eyet fonolodjeye Li latén "k + a" ou "g + a, e, i" a prodût les tchafiants foninmes sicrîts "tch" eyet "dj": vatche, djambe. Li s latén a sorviké: spene, fistu, biesse. Les deurès cossounes å coron des mots sont tofer adoûceyes : rodje si prononce come rotche. I pout gn aveur des cossounes del narene tot d' shûte après des voyales del narene, come dins: djonne, crinme, branmint. Li longueu des voyales a ene valixhance fonolodjike: cu ni vout nén dire li minme ki cût; i l' hosse n'est nen li minme ki i l' hôsse; messe (aler a messe) n'a nén li minme sins ki maisse (on maisse di scole). Morfolodjeye Les adjectifs femrins pluriel metus pa dvant li nom purdet ene cawete -ès (a pus ki dins les pårlers del basse Ardene): vos diriz li djaene foye mins les djaenès foyes. On n' fwait pont di diferince di djinre dins les artikes eyet les apartineus (a pus ki dins les pårlers del basse Ardene): li cir (omrin) eyet li vweture (femrin); si coir (omrin) eyet si fignesse (femrin). Lexike I gn a è walon sacwants restants do latén k'on n' ritrove waire dins des ôtes lingaedjes romans: metans li walon dispierter, ever li castiyan despertar (ki vout dire li minme). Mins çu k'e-st apreume veyåve è walon, c'est li bansleye d'epronts åzès lingaedjes djermanikes ou tixhons lingaedjes (les pårlers flaminds eyet almands da nos vejhins): c'e-st åjhey do rmete li walon flåw å neerlandès d'enute flauw; tûzans eto a dringuele (neerlandès drinkgeld), crole, sipiter (minme bodje ki l'anglès to spit ou l'almand spützen), li sprewe (ene sôrte di mouchon; tûzez å neerlandès spreeuw). Emantchaedje del fråze C'est mo sovint ki l'adjectif et li participe erirece walons si stitchet divant leu nom: on foirt ome (li francès direut un homme fort), ene blanke måjhon (li francès direut une maison blanche). On sint co en epront å djermanike dins ene ratoûrneure come: Cwè ce ki c'est di ça po ene fleur?, ki ravize come deus gotes d'aiwe l'almand Was ist das für eine Blume? Sociolinwistike: on côp d'ouy al vole Li walon a li minme planete ki tot plin des ôtes "rovyis lingaedjes" (ou "formougnis", "moens eployis", "di payis", et vos nd åroz) ki viket dins l'ombreye d'on "big brother" linwistike. Li propôrcion des cåzeus n'a waire candji, des cints ans å lon: mågré ki les djins des pus hôts liveas del sôcieté si metint, pitchote a midjote, å francès, d'abôrd tos les Walons ni si siervint ki do walon dins leu vicaedje di tos les djoûs. Mins li nombe di cåzeus a baxhi tot d'on côp inte les anneyes 1930 eyet 1960. Oûy, mågré k'i gn a co pont yeu di rcweraedje sociolinwistike a grande schåle (i gn a yeu å livea locå, coinrece), on pout conter k'i gn åreut ene afwaire di 35 a 45 % des djins ki djåzet walon so les 3 200 000 djins del Walon'reye. Dins les pus djonnes (20 a 30 ans), les anketes mostrèt k' i gn åreut ene dîjhinne di porcints di bilingues actifs eyet 40 a 60 å cint di bilingues passifs. I gn a bråmint pus ki ça ki compurdet co comufåt. Des djins ki lejhet ben eyet ki scrijhet ben, i gn a foû waire, pusk'on n'aprind nén li walon è scole, såf dins des scoles dal chije. Les omes sont pus sovint bilingues ki les femreyes; i gn a di pus di bilingues avå les campagnes k' ezès veyes. I gn a pupont ou foirt waire di djins ki n' savet dvizer ki li walon. Mins i gn a co di pus d'ene pougneye ki li walon est leu prumi lingaedje, apreume dins les viyès djins. Li nombe di cåzeus a baxhi ewaereymint, eyet d'on ôte costé les foncsions k'on s' sieve do walon ont rastroeti eto: li francijhaedje a cminci dins les pus hôts liveas del sôcieté. Les bordjoes ont-st ataké a abandner li walon dins les anneyes 1700 eyet 1800 et des. Adon, li restant des djins ont veyu k'i gn aveut pont d'avni ôte påt ki dins li francès, li seul lingaedje eployi dins les scoles walones. Les parints ont-st ataké a aclever leus efants è francès ou, mwints côps, dins ene sôrte di francès maxhi di walon. Asteure, on voet ki li walon avent å coron del fåsse voye: des djins k'i gn a volet ki li walon ni duvreut pus esse k'ene erlike do vî tins, on lingaedje literere ou, å mî, "li lingaedje do cour", mins nén des dvizes di tos les djoûs. Minme s'i gn a, dedja dispû lontins, on groupe di filologues presses a mete li walon è valeur (apreume li literature eyet li diyalectolodjeye), c'est seulmint dispû sacwantès anneyes k'on movmint walon disfind l'ideye k'on s' pout co siervi do walon, tot simplumint, dins si veye di tos les djoûs; s'apinse ci movmint la, nosse lingaedje a co on role a djower dins li sôcieté walone di dmwin. Trop waire trop tård? Li ci ki vikrè vierè! I gn a pont di lingaedje estandard dins li cåzaedje. Dispû kekès anneyes, des djins sayet do mete so pid on scrit lingaedje estandard (li "rfondu walon") ki tot l' monde såreut prononci a s' môde. C'est çoula ki vos lejhoz pol moumint. Li rcon'xhance oficiele a vnu è1990, avou on decret del Comunåté francesse del Beljike (ça vout dire li Walon'reye eyet les cåzeus do francès di Brussele), ki ricnoxhe k'i gn a, el Comunåté, des "langues régionales endogènes" (sins dire leu nom); s'apinse ci decret la, i fåt studyi ces lingaedjes la eyet ecoraedji les djins a s'è siervi. On "Conseil des langues régionales" a sti metu so pid, mins disk'asteure, i gn a nén grand tchwè ki s'a passé: li plaece do walon al telé discrexhe sins lachi, li walon n' sait co passer les uxhs des scoles, les noms di plaeces è walon ni sont nén ricnoxhus, et vos nd åroz. å djoû d'oûy (moes di djulet 1998), li Beljike n'a nen co siné li Convincion europeyinne so les lingaedjes minoriteres, vôteye på Consey di l'Europe è 1991. Diyalectolodjeye: on côp d'ouy al vole Des rcweraedjes diyalectolodjikes, on nd a fwait des bansleyes après nos-ôtes dispû d'abôrd cints ans. Po dire li vraiy, on-z a pinsé lontins ki c'esteut li seule manire di studyi nosse lingaedje... Mågré ki li payis k'on-z î cåze walon est foirt pitit (on cwåré d'a pô près cint cencante kilometes di costés) et ki n' rascouve nén tote li Walon'reye (loukiz nosse mape, chal dizo), on pårtit normålmint li walon è cwate pårlers: li ci do mitan, avou li capitåle del Walon'reye, Nameur (Namur), eyet Auve (Wavre) ato Dinant li ci di Lîdje (Liège), Mâmdî (Malmedy), Vervî (Verviers), Hu (Huy) et Wareme (Waremme) li ci di Châlerwè (Charleroi), Nivele (Nivelles), Flipvile (Philippeville) li ci del basse Ardene, avou Bastogne, Mautche (Marche), Lu Tchestê (Neufchâteau)... Vola sacwants egzimpes di diferinces k'on-z a ddja rmarké tertos: dins li walon di Lîdje, i gn a on foninme [h]: pèhon po pèchon ôte påt (li scrijhaedje atåvlé, è rfondu walon, est pexhon po les deus). li cawete latene -ellum a divnu -ê (Lîdje, basse Ardene) ou -ia (Nameur, Châlerwè): batia ou batê (li scrijhaedje atåvlé, è rfondu walon, est batea po les deus). li o a sorviké dins les pårlers di Lîdje, Nameur eyet del basse Ardene, sol tins k'i divneut ou dins li pårler di Châlerwè et on boket do pårler del basse Ardene: rodje eyet roudje. dins li morfolodjeye des verbes, li cawete di l'erirece 2 (imparfait) do verbe viker pout esse: dji vik-éve (Lîdje), vik-eûve (Nameur), vik-eu (Châlerwè), vik-o (basse Ardène)... dins li lexike, on bea egzimpe, c'est des mots k'ont li minme sins mins ki n' siervet tchaeke ki dins ene coine del Walon'reye, boutans: mannet (Nameur eyet Châlerwè), niche (basse Ardene), måssi (Lîdje) eyet yôrd (El Louviere). Si vos voloz lere des bokets dins les pårlers walons, nos vos propôzans li påter dins 4 pårlers. Li walon est djåzé eto — ou esteut djåzé — dins deus ptitès coines del France (nôrd do departumint des Ardenes et onk ou l'ôte viyaedje do departumint do Nôrd, å boird di Sambe), do Luximbork (mins les dierins cåzeus dvet esse moirts, asteure) et des Etats-Unis (payis di Green Bay, dins l'etat do Wisconsin, k'ene coloneye di Walons do Roman Payis î ont-st ebagué dins les anneyes 1800). I gn a des ôtes lingaedjes di payis cåzés dins sacwants bokets del Walon'reye: li picard (dins li mitan gôtche do Hainôt, a Mont, Toûrnai, At, Moucron...), li lorin (ou gômet, el Gôme), li tchampinwès (dins on viyaedje do sud del province di Nameur), eyet li letzebuergesch (dins li payis d'Arlon). Tos ces lingaedjes la sont djåzés eto dins les vejhins payis: li pus gros boket do dominne des lingaedjes picard eyet lorin e-st el France. Tant k'å luximbordjoes, il est li lingaedje nacionå do Grand Dutchi do Luximbork. Filolodjeye: on côp d'ouy al vole Ké lingaedje sicrijheut on el Walon'reye des trevints del Mweyene Adje? Esteut ce do walon todi dpus maxhi di francès, ou do francès todi moens maxhi di walon (on scrit lingaedje batijhi li scripta)? çu k'i gn a todi di seur, c'est po on prumi ki c'est malåjhey do savu comint ce ki li lingaedje di ces tins la esteut lî eyet rsinti. Deuzyinmmint, li scrit lingaedje di ces trevints la, on n' l'åreut sepu scrire ene sadju d'ôte k'avårci, ca i gn a dvins, pol moens, des bokets walons (branmint ou waire, mins i gn a). Troezyinmmint, li scrit lingaedje s'a raprepi todi pus foirt do francès standard (avou ene ou l'ôte disrileye). å cminçmint des anneyes 1700 et des, les djins si rindet conte k'i gn a di l'adire, inte li lingaedje k'i cåzet (li walon), eyet li lingaedje k'i scrijhet (li francès). C'est ça k'ene litérature walone a sepu skepyi. Li francès esteut et a dmoré djusk'a oûy li seul lingaedje k'on s'è sieve dins les scrijhaedjes oficiels, formels, et compagniye. Dispû adon, li literature walone vike a môde di djin, avou des bons (li djermeye di scrijheus d'après li deuzyinme guere) eyet des måvas (li cminçmint des anneyes 1900) moumints. I fåt mete li powezeye sol pus hôt pid, po les foû belès oûves di nos scrijheus. Pol teyåte, ki vike eyet spiter apreume dispû li mitan des anneyes 1800, les ôteurs ont scrit di pus di 10 000 pices, bråmint des comedeyes. Li prôze a discloyu pus tård, dins ci sieke ci. I gn a co des bindes dessineyes, des tchansons, des ratoûrnaedjes è walon... A costé del literature, li prôze nén racontrece egzisteye dispû vola cints ans. Portant, c'est seulmint dispû sacwantès anneyes ki les rvuwes walones rifjhet ene plaece po des papis so li vicaedje des soces, li politikes, les noveles... Dins les lives riwaitis, droci pa dzo, li lejheu trovrè kekès ideyes po-z aprinde a mî cnoxhe nosse literature walone. Li culture walone d'enute Li literature, po cminci, est ben vicante: i gn a des noveas scrijheus k'aspitet a tins a eure dins les rvuwes walones, ki leyet tertotes pol moens ene pitite plaece al literature (i gn a ene pitite lisse di rvuwes pa dzo). I gn a pont di gazete è walon ki rexhe tos les djoûs ou totes les samwinnes. Li teyåte est co spitant: i gn a di pus di 200 troupes amateurs ki djowet, tchaeke anneye po hute di 200 000 riwaitants, dins bråmint des viyaedjes eyet des veyes del Walon'reye. Dins les medias, li walon a droet a ene pitite coine al televuzion (a pô près 2 eures tos les semdis di l'après-nonne) eyet al radio publikes (a pô près 3 eures tos les venrdis al nut). Mågré tot, li lingaedje est tofer man'ci, ataké (les budjets eyet li plaece discrexhet, metans...). Sacwantès radios priveyes, kekès gazetes eyet kekès rvuwes è francès fijhet ene plaece pol walon, seuye-t i a tins a eure, seuye-t i ene feye di tins-in-tins. On-z eploye li walon a messe eto, di tenawete (mariaedjes, messes especiåles...). Si, dins les anneyes 70, li tchanson walone esteut ritche eyet vicante, ele toûne ene miete a ren pol moumint. Cwè k'i gn a yåk di novea: 2 ou 3 bindes di rock tchantet è walon tos leus bokets ou sacwantes (Slugs, Compost Binde. Li tchanteu di blues Alfred a yeu bråmint do sucsès derinnmint. I gn a cåzu pont di walon dins les scoles: les maisses ni sont nen scolés po l'aprinde et i gn a waire d'usteyes pedagojikes. Come i gn a co pont di scrit lingaedje unifyi, c'est malåjhey po on maisse ki n' djåze nén li pårler del plaece k'i travaye, d'aprinde li walon a des efants ki provnet di tot costé et ki, todi pus sovint, ni savet djåzer ki li francès. Mågré tot, a plaeces, i gn a tot l' minme bråmint des ideyes k'aspitet: concours di recitaedje, cours, apurdaedje på djeu, påzès tchansons, et vos nd åroz. Li maisse soce po mete li walon lingaedje è valeur, c'est l'Union culturele walone, ki rachonne les 5 federåcions walones des 5 provinces walones, et di pus di 250 soces coinreces. C'est sovint des troupes di teyåte, mins on conte ossi 5 comités do "Walon è scole" (onk dins tchaeke province). Li maisse but di l'Union, asteure, c'est d'enonder les djins a si siervi do walon dins les prumirès foncsions del veye dins li sôcieté (dins les familes, par egzimpe), do disfinde eyet do miner li foû ritche rantoele des soces, eyet d'ecoraedji les medias, li monde des scoles eyet li monde politike a tni conte do walon. Douvent ce ki nos creyans a l’avni do walon Minme si sacwantès afwaires ki nos djhans vaici pa dzeu avizet on pô disbåtchantes, nos avans bråmint des råjhons do pinser ki nosse lingaedje djowe co, et djowrè co dimwin, on role dins nosse sôcieté. Les ponts ki sûvet (pa des côps, c’est des faits, et tel côp, c’est des defis) sont li pwin di tos les djoûs des renondeus do walon: Po on preume, li nombe di djins ki djåzet walon d’abitude n’est nen co la si ptit (sacwantès cintinnes di meye, pol moens): les cis ki dvizet walon polet co esse riwaitis ôtrumint ki come des Mårsyins (mågré ki les apurdices dijhet sovint ki n’ont nuk po pårler avou. Yene des arokes, c’est do fé li loyen inte deus djins ki djåzet tos les deus walon, mins ki nel savet nen, ou ki n’ waezet djåzer echonne!). On pout co (et c’est minme pus åjhey, avans ne l’ideye, ki vola dijh ans) viker è walon, avou des djins kel pårlet, avou des rvuwes kel sicrijhet, des teyåtes, des tchansons, etc. Mins, å mî, nos dmorans dins ene situwåcion di diglosseye: li walon ni sieve ki dins des cådes nén formels, li lingaedje ni sait moussi dins les scoles... Mågré tot, noste pitit objectif po tot d’ chûte, c’est do rmete so pid, eyet do refoirci ene diglosseye pus jeneralizeye, divant d’ nos ataker a des pus gros bokets... Deuzyinmmint, et mågré k’on-z-a dit pus hôt ki li propôrcion di djåzeus n’est nén ben cnoxhuwe cåze k’i gn a pont yeu di grands rcweraedjes sociolinwitiskes, des rcweraedjes k’i gn a mostret ki les ideyes dissu li walon candjet pår: adon ki li walon esteut rwaiti come yåk di negatif dins li vî tins, asteure, on l’ riwaite todi d’ pus come ene sacwè di pôzitif (apreume tot pinsant al culture et a l’idintité walones). C’est ça, dandjureu, ki gn a ostant do sucsès po les teyåtes (di pus di 200 000 riwaitants tchaeke anneye), les CD rocks è walon, eyet les scoles del chije tot avå li Walon’reye. Troezyinmmint, nos avans l’acertinance ki li walon ni pout ki continuwer a viker, k’il åye tot l’ minme li kene cogne k’on vout, paski li Walon’reye e-st on groupe sociå ben loyi ki fwait disclôre si prôpe lingaedje. On sene di çoula, c’est ki li lingaedje walon est ki candje reutabale (par egzimpe, les djonnes ricåzeus si siervet d’on walon pus près do francès rejionå mins ossi avou tot plin des puriveustés). A noste ideye, ça duvreut esse riwaiti come on sene ki li lingaedje vike, mågré les puriveus ki si dlamintet paski “leu” walon candje: si li lingaedje est ramidré pal novele djermeye, ça vout dire ki les pus djonnes el trovet ahessåve eyet vout l’ wårder por leye. Cwatrinmmint, i gn a ene foite tradicion (li lingaedje est foirt situdyi, li literature...) eyet ene foite rantoele di soces po sotni li movmint di renondaedje do walon: l’Union culturele walone, metans, a di pus di 200 soces come mimbes (c’est bråmint cwand on sondje ki nosse payis est si ptit). Les bouyes k’ele fwait sont ben rçûvuwes. Portant, li monde politike ou les medias ni sotnet nén foirt ses ideyes. Et, djusk’asteure, li djint n’avize nén co presse a sure on plan ben etcherpeté, ki viereut lon et ki sereut consyint, po renonder li lingaedje. Mins c’est clair ki totafwait bodje foirt rade... Lives riwaitis Prezintåcion do walon: Limes I. Les langues régionales romanes en Wallonie, Traditions et parlers populaires Wallonie-Bruxelles, Bruxelles, 1992. Langues régionales de Wallonie, Coqs d'Awousse, Charleroi, 1990 Projet culturel global, k'on pout obtini a l'UCW, 71 rowe Général de Gaulle, 4020 Lîdje (Liège) Literature Anthologie de la littérature wallonne, Maurice Piron, Liège, Mardaga, 1978 (a sti rpubliyeye dierinnmint) Limes II. Choix de textes en langues régionales romanes de Wallonie, Traditions et parlers populaires Wallonie-Bruxelles, Bruxelles, 1992. Scrîre. Panorama de la littérature en langues régionales de Wallonie de 1970 à 1990 (Poésie et prose), UCW édition, Liège, 1993. Avou des ratoûrnaedjes èn anglès: The colour of the weather. An anthology of Walloon poetry edited and translated by Yann Lovelock, The Menard Press, 1980. In The Pupil's Mirror, Modern Walloon Poetry from Belgium, translated by Yann LOVELOCK. Iron Press books, 1997. Avou des ratoûrnaedjes è francès: Poètes wallons d'aujourd'hui, Maurice Piron, Gallimard, 1961. Avou des ratoûrnaedjes èn espéranto: Valonaj poetoj. Antologieto / Poètes wallons. Petite anthologie, Esperanto-grupo de Gembloux, édition du Furet, s.d. Dicsioneres I gn a pont di dicsionere djenerå, mins sacwants bons dicsioneres coinreces: Walon namurwès: Lexique namurois, Lucien Léonard, Société de Langue et de Littérature wallonne, Liège, 1989. Walon di Lîdje: Dictionnaire liégeois, Jean Haust, Vaillant-Carmane, Liège, 1933 (ripubliyî dispû adon). Walon di Châlerwè: Dictionnaire de l'ouest-wallon, Arille Carlier, Direction Willy Bal, Editions de l'Association royale littéraire wallonne de Charleroi, t. 1 1985; t. 2, 1988; t. 3 1991. Walon del basse Ardene: Dictionnaire des parlers wallons du pays de Bastogne, Michel Francard, DeBoeck Université & Musée de la Parole au Pays de Bastogne, 1994 Francès - walon (lîdjwès): Dictionnaire français - liégeois, Vaillant-Carmane, Liège, 1948 (ripubliyî dispû adon). Francès - walon (Nameur, Lîdje, Châlerwè): Walo +, Mes treûs mèye prumîs mots walons, Union culturelle wallonne, 1992 (3 000 mots). Sacwantès rvuwes Djåzans walon. Lîdje, tos les moes. Informåcion (walon di Lîdje). Adresse: rowe Gén. de Gaulle 71, B-4020 Lîdje El Bourdon. Châlerwè, tos les moes. Literature (walon di Châlerwè et avårla) + informåcion (è francès). Adresse: voye di Nameur 200, B-6200 Tcheslet Les Cahiers wallons. Nameur, tos les moes. Literature (tos les pårlers; surtout Nameur et avårla). Adresse: reuwe di l'Agace 77, B-5030 Djiblou. Novèles. Fosses, tos les troes moes. Litérature et informåcion (walon di Nameur). Adresse: reuwe do Grand-Bondiè, B-5070 Fosses-la-Ville. Singuliers. Bastogne, tos les troes moes. Literature (walon del basse årdene) eyet informåcion (è francès). Adresse: Rondu 9, B-6800 Rmagne. Couttcouloudjoû. Literature et informåcion (walon del basse årdene). Adresse: Lu Hete 21, B-6040 Lu Tchestê. Li Ranteule. Informåcion (rifondu walon). Adresse: Lu Hete 21, B-6040 Lu Tchestê. La Wallonne. Literature (walon di Lîdje et avårla). Adresse: Tier des Brouwires 11 , B-4684 Hacou. Tapans 'ne dèvîse. Informåcion (francès et walon del Louviere et avårla). Adresse: rue d'Houdeng 12, B-7070 Au Rû. Li Chwè. Informåcion (walon di Nameur). Adresse: reuwe des Gregnes 4, B-5100 Wépion. MicRomania. Literature dins tos les lingaedjes romans moens cnoxhus, avou des ratoûrnaedjes è francès, espagnol ou itålyin. Adresse: voye di Nameur 200, B-6200 Tcheslet. El Mouchon d'aunia. Literature (walon d'El Louviere et avårla) eyet folklôre. Adresse: J. Liebin, rûye Sart-Longchamps, 7100 El Louviere. Lu vî Sprâwe. Literature (walon di Mâmdi et avårla). Adresse: 19, rowe del Borbote, 4960 Xhofrê (Mâmdi). Agenda culturel wallon. Tos les moes. Tot çu ki s' passe di consecant (tant k'å walon) tot avå li Walon'reye (teyåte, marionetes, mosteures, cours...). Adresse: rowe Gén. de Gaulle 71, B-4020 Lîdje. Lorint Hendschel Last modified: Mon Jan 7 13:55:40 CET 2002 Fwait avou Emacs.