|
Linguïstiek: een beknopt
overzicht
Het Waals ontstond tussen de 8ste en de 12de eeuw uit de
overblijfselen van de Latijnse taal die naar onze streken gebracht was
door soldaten, handelaars en ‘kolonisten’ uit Rome. Het maakt deel
uit van de Romaanse taalfamilie en van de Gallo-Romeinse subgroep (ook
‘oïl’ subgroep genoemd), waarvan het meest bekende lid het
Frans is.
Het Waals is nauw verwant met het Frans, maar mag niet gezien
worden als een dialect van het Frans, hoewel het vaak zo beschouwd
wordt. De relatie zou te vergelijken zijn met die tussen Schots en
Engels in Groot-Brittannië, of Asturianu en Castellano in Spanje,
of Letzebuerguesch en Duits in Luxemburg. Er zijn - tenminste - drie
taalniveaus in Wallonië: Standaardfrans, Waals in zijn
verschillende dialecten en onze locale versie van het Frans (i.e. een
dialect van het Frans) die in meerdere of in mindere mate door het
Waals beïnvloed is.
Het Waals is waarschijnlijk de ‘oïl’ taal die het best
heeft kunnen overleven in de schaduw van het Frans.
Hier volgen enkele kenmerken van de taal met enkele toevallig
gekozen voorbeelden
Fonetiek en fonologie
- Het Latijnse [ka] en [g + e, i, a] zijn affricaten geworden,
gespeld als ‘tch’ (uitgesproken als de beginklank van
tsjilpen) en ‘dj’ (uitgesproken als de beginklank van
joystick): bv. vatche (koe), djambe (been).
- De Latijnse s is behouden: spene (doorn), fistu
(bundeltje stro), biesse (stom, dom).
- Stemhebbende medeklinkers op het einde van een woord worden
altijd stemloos: rodje (rood) wordt exact hetzelfde
uitgesproken als rotche (rock). (Hetzelfde gebeurt in het
Nederlands: bv. lag en lach klinken precies
hetzelfde).
- Nasale klinkers kunnen gevolgd worden door nasale medeklinkers,
zoals in djonne (jong), crinme (room), branmint
(veel), etc.
- De lengte van klinkers heeft een fonemische
betekenis. Verschillende lengte leidt tot betekenisonderscheid in
bv. cu (ezel) en cût (gekookt), i l' hosse
(hij wiegt haar) en i l' hôsse (hij doet het
toenemen), messe (mis) and mêsse (meester),
enz.
Morfologie
- De adjectieven in de vrouwelijke meervoudsvorm voor het
substantief krijgen een onbeklemtoonde uitgang “-ès”
(behalve in het dialect van de Ardennen): vergelijk li djäne
foye (het gele blad) en les djänès foyes (de
gele bladeren).
- Er is geen genusonderscheid bij de bepaalde lidwoorden en de
bezittelijke voornaamwoorden (behalve in het dialect van de Ardennen):
vergelijk het Waalse li vweture (de auto, vrouwelijk) en li
cir (de hemel, mannelijk) met het Franse la voiture maar
le ciel; het Waals heeft si cwär (zijn/haar
lichaam, mannelijk) en si fignesse (zijn/haar raam, vrouwelijk)
terwijl men in het Frans zegt: son corps maar sa
fenêtre.
Lexicon
- Het Waals heeft nog enkele Latijnse woorden die uit de
naburige Romaanse talen verdwenen zijn, bv. vergelijk het Waalse
dispierter ((ontwaken) met het Castilliaanse despertar
(zelfde betekenis).
- Maar het meest opvallende kenmerk is het aantal leenwoorden uit
Germaanse talen (Nederlandse en Duitse dialecten): vergelijk het
Waalse flåw met het Nederlandse flauw. Andere veel
voorkomende leenwoorden, zoals er nog honderden genoemd kunnen worden,
zijn: dringuele (drinkgeld, fooi), crole (krol; krul),
spiter (spatten, zelfde stam als het Engelse to spit of het
Duitse spützen), li sprewe (spreeuw), etc.
Syntax
- Het adjectief wordt vaak voor het substantief geplaatst:
vergelijk het Waalse on fwärt ome (een sterke man) met het
Franse un homme fort; ene blanke måjhon (een wit huis)
met het Franse une maison blanche.
- Ontleend aan de Germaanse talen is de constructie
Qwé-ç ki c’est di ça po ene fleur? Woord
voor woord te vergelijk met het Duitse ‘Was ist das für
eine Blume?’. Ook in het Nederlands zegt men ‘Wat is dat voor
een bloem?’ (naast: ‘Wat voor een bloem is dat?).
Sociolinguïstiek: een beknopt
overzicht
Het Waals is één van de vele ‘vergeten talen’ (of
‘regionale’, ‘minder gebruikte’, ‘bedreigde’
‘minderheidstalen’,...), die leven in de schaduw van een
linguïstische grote broer. Het aantal sprekers van het Waals is
tamelijk stabiel gebleven tot het begin van deze eeuw: ondanks een
langzaam afname, vooral in de hogere sociale klassen, gebruikte het
grootste deel van de bevolking enkel Waals in het dagelijks
leven. Maar het aantal sprekers verminderde aanzienlijk tussen 1930 en
1960. Vandaag, hoewel er geen grootschalige sociolinguïstische
enquêtes gehouden worden (enkel een aantal locale onderzoeken),
kan het aantal regelmatige, actieve sprekers geschat worden op 35-40%
van een totale bevolking van 3.200.000. 10 % van de jongeren (20-30)
zeggen dat ze actieve sprekers zijn, end 40-60 % dat ze een passieve
kennis hebben. Het percentage ligt hoger als we diegenen meerekenen
die de taal enkel begrijpen. Het aantal mensen dat Waals kan lezen en
schrijven is weliswaar heel erg laag (Waals wordt niet onderwezen,
tenzij in enkele vrijwillige en zeer succesvolle avondcursussen). Er
zijn geen of heel weinig eentalige sprekers, alhoewel er nog steeds
een handvol zijn voor wie het de meest gebruikte taal is, vooral onder
de ouderen..
Het aantal sprekers is verminderd en zo ook het functionele en het
sociale bereik van de taal: de verfransing begon in de hogere sociale
klassen. De burgerij begon ook Frans te gebruiken in de 18de-19de
eeuw. Dan zag de rest van de bevolking dat er geen sociale toekomst
was buiten het Frans, de enige taal in de Waalse scholen. Alle ouders
begonnen hun kinderen in het Frans op te voeden (of vaak een
dialectvorm van het Frans, in mindere of meerdere mate beïnvloed
door het Waals). Nu wordt de functionaliteit stilaan tot het uiterste
minimum herleid, met sommigen die beweren dat het Waals enkel maar
moet gerespecteerd worden als een overblijfsel van het verleden, een
literaire taal of in het beste geval ‘de taal van het hart’, maar
niet voor dagelijks gebruik.
Hoewel er lange tijd een groep filologen geweest is die het Waals
wilden propageren (d.w.z. de literatuur en de studie van de
dialecten), is er pas recent een beweging op gang gekomen ten voordele
van de Waalse taal, die gewoonweg het gebruik ervan wil stimuleren en
die volhoudt dat er voor het Waals nog steeds een rol weggelegd is in
de hedendaagse Waalse samenleving. Te weinig te laat? We zullen zien!
Er is geen gesproken standaardtaal. De inspanningen om een
geschreven standaardtaal te ontwerpen zijn vrij recent (voor wie wil
zien hoe die eruit ziet, deze pagina is ook beschikbaar in het
Standaardwaals: klik hier).
Officiële aandacht kwam er in 1990, met het goedkeuren van een
decreet dat het bestaan erkent van ‘regionale talen’ (niet nader
genoemd) in de Franse Gemeenschap (d.w.z. Wallonië en het
Franstalige gedeelte van Brussel) van de Belgische federale staat. Het
decreet stelt dat deze talen bestudeerd moeten worden en hun gebruik
aangemoedigd. Een speciale commissie voor ‘regionale talen’ werd in
het leven geroepen bij het Ministerie van Cultuur, maar tot dusver is
er nog niet veel gebeurd: de tijd die beschikbaar is voor het Waals op
televisie is verder ingekrompen, er wordt niets gedaan in de scholen,
wat betreft plaatsnamen, enz.
Tot vandaag (augustus 1996) heeft België het Europees Handvest
over de regionale of minderheidstalen, aangenomen door de Raad van
Europa in juni 1991, nog niet ondertekend.
Dialectologie: een beknopt
overzicht
Dialectologische studies hebben bijna honderd jaar lang een grote
bloei gekend. In feite werd dialectologie lange tijd beschouwd als de
enige manier om de taal te bestuderen.
Hoewel ons taalgebied klein is (een vierkant van ongeveer 150
× 150 km) en niet het hele Waalse grondgebied omvat (zie kaart
hieronder), wordt het Waals gewoonlijk verdeeld in vier
dialectgroepen:
- een centrale, met de hoofdstad van Wallonië,
Nameur (Namur, Namen), en de steden Auve (Wavre, Waver)
en Dinant
- een oostelijke, met Lîdje (Liège, Luik),
Mâmdi (Malmedy), Vervî (Verviers), Hu
(Huy, Hoei) and Warème (Waremme)
- een westelijke, met Châlerwè (Charleroi),
Nivèle (Nivelles, Nijvel), Flipvile
(Philippeville)
- en een zuidelijke, i.e. de Ardennen met bv. de steden Bastogne
(Bastenaken), Mautche (Marche) en Lu Tchestê
(Neufchâteau).
Enkele typische voorbeelden van dialectverschillen zijn:
- Het voorkomen van het foneem [h] in de oostelijke dialecten:
pèhon (vis) tegenover pèchon elders (de
voorgestelde standaardspelling is pexhon voor beide).
-
Het Latijnse suffix -ellum werd -ê in de oostelijke
en zuidelijke dialecten en -ia in de centrale en westelijke dialecten:
batê tegenover batia (boot) (de voorgestelde standaardspelling
is batea voor beide).
-
De Latijnse o werd behouden in de centrale, oostelijke en zuidelijke
dialecten, terwijl die klank ou werd in de westelijke en een gedeelte
van de zuidelijke dialecten: rodje tegenover roudje (rood).
-
De morfologie van de werkwoorden. De uitgang van de onvoltooid verleden
tijd van het werkwoord viker (leven, ik leefde) kan zijn: dji
vik-éve (oostelijk), dji vik-eûve (centraal), dji
vik-o (zuidelijk), dji vik-eu (westelijk), enz.
-
Lexicale verschillen: een mooi voorbeeld is “vuil” dat gezegd wordt als
mannet (centraal en westelijk), måssî (oostelijk),
niche (zuidelijk) of yôrd (westelijk).
Wie Waalse teksten wil bekijken kan deze
pagina lezen in het Waals of het Onze Vader
in 4 verschillende dialectversies.
Waals wordt of werd ook gesproken in kleine deeltjes van Frankrijk
(departement van de Ardennen, bv. de stad Djivet), Luxemburg (waar het
recent verdwenen is) en de Verenigde Staten (streek van Green Bay,
Wisconsin, waar een compacte groep Walen zich vestigde in de 19de
eeuw).
Andere regionale talen die in bepaalde delen van Wallonië
gesproken worden zijn o.a. het Picardisch (Romaanse taal, westelijke
helft van de provincie Henegouwen), Lotharings ( Romaanse taal,
zuidelijke dorpen van de provincie Luxemburg), Champenois (Romaanse
taal, één dorp in het zuiden van de provincie Namen) en
Letzebuergesch (Germaanse taal, streek van Aarlen).
Al deze talen worden gesproken in de buurlanden: het grootste deel
van het Picardische en het Lotharingse taalgebied ligt in Frankrijk
(waar ze helemaal niet als talen erkend worden). Letzebuerguesch is de
officiële nationale taal van Luxemburg.
Filologie: een zeer beknopt
overzicht
De aard van de taal die in ons land geschreven werd in de Middeleeuwen
(naast het Latijn) is nog steeds controversieel: was het Frans dat
steeds minder kenmerken ging vertonen van het Waals (een specifieke
geschreven taal, die “scripta” genoemd werd) of was het Waals
dat steeds meer kenmerken ging overnemen van het Frans? Enkele dingen
weten we zeker: eerst en vooral is het vaak moeilijk te zeggen hoe de
geschreven taal van die tijd uitgesproken werd; ten tweede, deze taal
kan nergens anders in de wererld geschreven zijn aangezien ze een
behoorlijk aantal Waalse elementen bevat; en ten derde, doorheen de
eeuwen ging de schrijftaal steeds meer het Standaardfrans benaderen
(met slechts enkele gekende uitzonderingen).
In het begin van de 17de eeuw werden de mensen er zich van bewust
dat wat ze schreven ver verwijderd was van de spreektaal, wat het
ontstaan van Waalse literatuur mogelijk maakte (Frans was en bleef de
enige taal voor officieel formeel gebruik). Sindsdien heeft de
literatuur in het Waals zich zonder onderbreking verder ontwikkeld. Er
waren krachtige (bv. na de Tweede Wereldoorlog) en stille (bv. het
begin van deze eeuw) momenten. De poëzie verdient een bijzondere
vermelding omwille van haar kwaliteit. Het theater, dat vooral tot
bloei kwam vanaf de tweede helft van de 19de eeuw, wordt gekenmerkt
door de overvloed aan stukken (meer dan 10.000 stukken, meestal
komedies!). Proza heeft zich later ontwikkeld, vooral in de twintigste
eeuw. Andere genres zijn o.a. strips, liedjes, vertalingen, enz. Een
embryo van niet-fictioneel proza heeft zich de laatste honderd jaar
ontwikkeld. De laatste tijd is dat steeds meer aanwezig in Waalse
tijdschriften.
De <#bibliographie">bibliografie stelt tweetalige
anthologieën voor (Waals + Engels / Frans / Esperanto) voor wie
kennis wil maken met de Waalse literatuur.
Waalse cultuur vandaag
De literatuur is springlevend met nieuwe auteurs die regelmatig in
verscheidene tijdschriften verschijnen (bijna allemaal - tenminste
gedeeltelijk - literaire tijdschriften, zie lijst hieronder).
Het theater is nog steeds succesvol met meer dan 200 niet-professionele
gezelschappen in de steden en dorpen van Wallonië, die jaarlijks spelen
voor een publiek van meer dan 200.000 mensen.
In de media is het Waals aanwezig op de officiële televisie (ongeveer
2 uur op zaterdagmiddag) en op de officiële radio (ongeveer 3 uur
op vrijdagavond). Desalniettemin staat de taal voortdurend onder druk (inkrimping
van het budget en de zendtijd, enz.).
Verscheidene Franstalige commerciële radio’s en nationale kranten
en tijdschriften laten ruimte voor het Waals, regelmatig of slechts af
en toe.
Het Waals is sporadisch aanwezig in de kerk (huwelijken, speciale misvieringen...).
Na een boom in de jaren ‘70 is het Waalse lied nu uit de mode geraakt,
hoewel er een hernieuwde belangstelling is met enkele nieuwe rockgroepen
die in het Waals zingen.
Het Waals is bijna helemaal afwezig in de onderwijswereld: leerkrachten
worden niet opgeleid om de taal te onderwijzen, het educatief materiaal
is schaars en het ontbreken van een geschreven standaardtaal maakt het
des te moeilijker voor leerkrachten, die niet noodzakelijk het dialect
spreken van het gebied waar ze werken, om Waals te geven aan kinderen die
uit verschillende streken van Wallonië komen en die daarbij nog meer
en meer enkel Frans spreken.
De belangrijkste instelling voor de bevordering van het Waals is de
Union Culturelle Wallone (UCW), die bestaat uit vijf provinciale afdelingen
en meer dan 250 locale Waalse verenigingen, waarvan de meeste theatergezelschappen
zijn, maar ook bv. auteursverenigingen of de vijf provinciale commissies
“Walon è Scole” (Waals op School). De belangrijkste doelstellingen
van de UCW zijn het promoten van het gebruik van het Waals voor de basisfuncties
op de basisniveaus van het sociale leven (bv. in familiekring), terwijl
men er ook voor zorgt het uitgebreide netwerk van verenigingen (theater)
te verdedigen en te coördineren en de aanwezigheid van het Waals in
de media, de scholen, de wetten, enz. te ondersteunen.
Bibliografie
Algemeen overzicht:
- Limes I. Les langues régionales romanes en
Wallonie, Traditions et parlers populaires Wallonie-Bruxelles,
Bruxelles, 1992.
- Langues régionales de Wallonie, Coqs d'Awousse,
Charleroi, 1990
- Projet culturel global, te verkrijgen bij de UCW, 71 rue
Général de Gaulle, 4020 Lîdje (Liège)
Literature
- Anthologie de la littérature wallonne, Maurice
Piron, Liège, Mardaga, 1978 (er bestaat een recentere
uitgave)
- Limes II. Choix de textes en langues régionales romanes
de Wallonie, Traditions et parlers populaires Wallonie-Bruxelles,
Bruxelles, 1992.
- Scrîre. Panorama de la littérature en langues
régionales de Wallonie de 1970 à 1990 (Poésie et
prose), UCW édition, Liège, 1993.
- Met Engelse vertalingen: The colour of the weather. An
anthology of Walloon poetry edited and translated by Yann
Lovelock, The Menard Press, 1980.
- In The Pupil's Mirror, Modern Walloon Poetry from Belgium,
translated by Yann LOVELOCK. Iron Press books, 1997.
- Met Franse vertalingen: Poètes wallons
d'aujourd'hui, Maurice Piron, Gallimard, 1961.
- Met Esperanto vertalingen: Valonaj poetoj. Antologieto
/ Poètes wallons. Petite anthologie, Esperanto-grupo de
Gembloux, édition du Furet, s.d.
Woordenboeken
Er is geen algemeen woordenboek maar wel verscheidene goede regionale
woordenboeken:
- centrale dialecten: Lexique namurois, Lucien
Léonard, Société de Langue et de
Littérature wallonne, Liège, 1989.
- oostelijke dialecten: Dictionnaire liégeois, Jean
Haust, Vaillant-Carmane, Liège, 1933 (herdrukt sindsdien).
- westelijke dialecten: Dictionnaire de l'ouest-wallon,
Arille Carlier, Direction Willy Bal, Editions de l'Association royale
littéraire wallonne de Charleroi, t. 1 1985; t. 2, 1988; t. 3
1991.
- zuidelijke dialecten: Dictionnaire des parlers wallons du pays
de Bastogne, Michel Francard, DeBoeck Université &
Musée de la Parole au Pays de Bastogne, 1994
- Frans - Waals (oostelijk): Dictionnaire français -
liégeois, Vaillant-Carmane, Liège, 1948 (herdrukt
sindsdien).
- Frans -Waals (centraal, oostelijk, westelijk): Walo +, Mes
treûs mèye prumîs mots walons, Union culturelle
wallonne, 1992 (3,000 worden).
Tijdschriften
- El Bourdon. Charleroi, maandelijks. Literatuur (in
westelijk Waals) + informatie (in het Frans). Adres: vôye di
Nameur 200, B-6200 Tcheslet.
- Djåzans walon. Liège,
driemaandelijks. Informatie (in oostelijk Waals). Adres: rowe
Gén. de Gaulle 71, B-4020 Lîdje.
- Les Cahiers wallons. Namur, maandelijks. Literatuur (in
all dialecten, vooral de centrale). Adres: reuwe di l'Agace 77, B-5030
Djiblou.
- Novèles. Fosses, driemaandelijks. Literatuur en
informatie (in centraal Waals). Adres: reuwe do Grand-Bondiè,
B-5070 Fosses-la-Ville.
- Singuliers. Bastogne, driemaandelijks. Literatuur (in
zuidelijk Waals) en informatie (in het Frans). Adres: Rondu 9, B-6800
Rmagne.
- Couttcouloudjoû. Informatie (in zuidelijk
Waals). Adres: Lu Hète 21, B-6040 Lu Tchestê.
- Li Ranteule. Informatie (in Standaardwaals). Adres:
Åzès Gayoles 59/01/1, 6060 Djilî
- La Wallonne. Literatuur (in oostelijk Waals). Adres:
Tiér des Brouwîres 11 , B-4684 Hacou.
- Tapans 'ne dèvîse. Informatie (in het Frans
en westelijk Waals). Adres: rue d'Houdeng 12, B-7070 Au Rû.
- Li Chwè. Informatie (in centraal Waals). Adres:
reuwe des Grègnes 4, B-5100 Wépion.
- MicRomania. Literatuur in alle minder bekende Romaanse
talen met vertalingen in het Frans, Spaans of Italiaans. Adres:
vôye di Nameur 200, B-6200 Tcheslet.
- El Mouchon d'aunia. Literatuur (in westelijk Waals) :
J. Liebin, rûye Sart-Longchamps, 7100 El Louviére.
- Lu vî Sprâwe. Literatuur (Mâmdi /
Malmedy). Adres: 19, rowe del Borbote a 4960 Xhofrê
(Mâmdi).
- Agenda culturel wallon. Maandelijks. Alle interessante
evenementen (i.v.m. het Waals) over heel Wallonië (theater,
poppentheater, tentoonstellingen, cursussen...). Adres: rowe
Gén. de Gaulle 71, B-4020 Lîdje.
Lorint Hendschel
Last modified: Mon Jan 7 14:05:56 CET 2002
Fwait avou Emacs.
|
Cisse pådje
egzistêye è walon eto
