ISTWERE

Al difén des anêyes 1890, les viyaedjes di Mwinni, Vilé eyet l' Såt ont dmandé oficirmint al Société nationale des chemins de fer vicinaux (SNCV, Soce nacionåle des tchmins d' fiêr vijhinås), ki n' egzistêye pus enute, do fé ene ligne 19 km longue, avou del vwè d' on mete, inte les veyes di Rotchfoirt eyet Bearin, ki sont ambedeus su des lignes do "grand" tchmin d' fiêr eyet raloyeyes a des pus grandès veyes. Come d' acostumance, on pårtaedjreut les costindjes do pordjet etur li SNCV, li province eyet les viyaedjes zels minmes.

Li ligne diveut siervi po les martchandijhes coinreces (apreume do bwès, des petråles eyet des ôtes produts des cinses, do såvlon des såvnires, des cayos eyet des pires) eyet po les voyaedjeus. Les mayeurs volént ossi ecoraedjî les tourisses a vni dispinser ene miete leu cwårs dins leu bea payis.

L' ovraedje a ataké l' an 1895 et il a stî achevé l' an 1899. Ça n' a nén stî tot seu et ça a costé bon-z et tchir, ca dins tot l' payis, ci n' est k' tienes et tiérs, discôpés pa des rixhots ki corèt tot å fond di stroets vås. Il a mete sacwants ptits ponts so sacwantès aiwes et minme trawer on ptit tunél a Mwinni. Gn a ossu on pus longou pontea so l' aiwe di Lesse inte Mwinni eyet Rotchfoirt, a droete mwin del plaece k' on voet so li ptit trin.

L' an 1908, on batixha ene pus coûte brantche inte Mwinni eyet Bouxhonveye, po siervi po ene såvnire. Si vos waitîz l' plan, c' est l' vwè ki dischind après nonne a pårti del vwè do fond. I gn aveut ene cour ås martchandijhes al plaece eyu çki les deus lignes si rescontrèt.

A pårti di 1939, les vapeurs, ki divnént ene miete viye...

ont stî acpagntêye pa des beas noveas otorays, k' ont d' alieur fini pa prinde leu plaece.

E l' iviêr 44, c' e-st a Mwinni ki les sôdårs almand ont fini pa-z esse arestés po do bon, tins del batreye des Årdenes. Li pontea so l' aiwe di Lesse fourit distrût tins d' ene atake d' aviyons. Après l' guére, come li ligne n' aveut måy rapoirté bråmint des liårds, il a stî decidé kel pontea ni sereut nén rfait eyet kel ligne inte Mwinni et Rotchfoirt sereut serêye. Ça fait k' Mwinni divna on terminus, insi, li coron del ligne k' arivéve di Bearin. Do côp, les mineus d' tram n' avént pus si åjhey po fé leu bezogne, ca gn aveut nén beacôp del plaece, inte li dierinne aweye di Mwinni eyet l' aiwe di Lesse: djusse di cwè mete èn otoray eyet on wagon, c' est tot. Li vwè po rmete li tram di l' ôte costé do wagon esteut foirt coûte eto: nén moyén d' î lodjî on wagon avou l' tram. Come di djusse, ni li SNCV ni les viyaedjes n' ont volou payî po candjî les vwès del sitåcion. Di tote façon, ç' åreut yeu stî deur, ca elle est metowe inte li Masblete (li rixhot ki court å mitan do ptit trin), li Rotche del Vå (eyu çk i gn a l' tunél), l' aiwe di Lesse (ki court sol droete do ptit trin; on-z è voet on ptit boket pa dvant, a droete, å pî del fabrike) eyet les cortis des forbotîs, ki n' volént nén etinde cåzer d' esprôpriyåcion.

Mågré tot, li ligne Bearin-Mwinni a continouwé a vicoter, ca l' SNCV s' aveut leyî adire påzès mayeurs k' i gn aveut co des martchandijhes assez po n' nén clore li ligne. I gn aveut apreume troes pratikes a Mwinni: les cinsîs po les biesses et les petråles (so sacwantès imådjes, on voet l' cinsî Colot ki mine Blankete a li ståcion... d' alieur, vo l' la, tén, ki gripe e wagon, dandjureu po s' dierin voyaedje. Adiè Blankete), les bwejhlîs po leu bwès eyet l' fabrike di monumints d' cimintire da Piret. Dins les anêyes 1950, li fabrike n' aléve dedja pus k' so ene djambe. Ene sacwè d' drole, c' est kel pére Piret (li ci k' aveut metu l' fabrike èn alaedje) aveut fait bati on boket d' vwè a 1437 mm, ca on conselier provinciål aveut leyî etinde k' il esteut kestion do raloyî Mwinni a Rotchfoirt avou on grand tchmin d' fiêr. Mins il a yeu ene broke: li ptit boket d' vwè n' a måy siervou. Dins les anêyes 1950, c' e-st so tot les tchets do vijhnåve ki dmorént dins l' batumint.

Les minmès trams siervént po les martchandijhes eyet les djins. Come di djusse, li ståcion n' aveut pont d' batumint da ley, nén ddja ene hobete, rén k' ene plaece eyu çki l' tram s' arestéve po leyî monter les djins.

Tant k' al brantche k' end aléve après Bouxhonveye, elle a seré l' an 1954, cwand les prôpietaires del såvnire ont decidé d' eployî des camions po berweter leu såvlon.

EWOU ND ESTANS?

Mi ptit trin mostere li ståcion come elle esteut e 1955. On ptit boket del ligne après Bouxhonveye sieve co po tcherdjî å bwès et po les målåjheyès maneuves po moussî eyet moussî foû del vwè del fabrike da Piret. Normålmint, gn a on martchandijhe k' arive timpe å matén; les wagons sont metous eyu çk i fåt; adon, li tram prind les djins, s' i gn a, po-z eraler a Bearin. Ådjourdu, gn a k' on passaedjî: c' est l' Zabete, ki fait del cwefeuse a Bearin.

Li tram rivént d' Bearin al nute avou des djins. Adon, gn a del plaece, å coron del ligne, po rén k' ene tram eyet on wagon, tos les wagons dvèt esse raminés tot seus a Bearin. La co bén, i gn a ki cwate a Mwinni, d' abutude. Al copete do martchî, i n' sont måy raminés a Bearin tertos l' minme djoû.

L' an 1956, li ligne Bearin-Mwinni esteut serêye po les voyaedjeus. E 1959, vola-t-i nén kel Piret decide do fé bati ene novele fabrike a Rotchfoirt et do baguer. Ça n' a pus trinné: li SNCV a yeu rade fé do clore li ligne, trop tchire.

PO DIRE LI VRAIY

Li fond di l' istwere ki dji conte vaici pôreut esse vraiy et portant, li ligne Bearin-Rotchfoirt n' a måy egzisté. Les nos d' viyaedjes sont tipikes del Walonreye, i gn a des dozinnes ki s' lomèt insi, mins pont (a pus k' dji m' brouye) inte Bearin eyet Rotchfoirt.

MANEUVES

Dji djowe bråmint ås maneuves so mi ptit trin. I gn a ene vwè po toûrner åtoû des wagons eyet l' coron del ligne est catchî hute do décôr (coulisse). I gn a, dins les convwès, èn otoray eyet cwate a hût wagons: onk ou deus drovous pol bwès, on plat pol fabrike di monumints, onk ou deus serés pol cour ås martchandijhes (po dire li vraiy, dj' end a co costrût k' troes, onk di tchaeke sôrte). Les convwès sont faits a l' astcheyance (a pus k' l' otoray, k' est <í>pa dvant). Il arivèt d' Bearin (li tunél sol hintche) eyet l' djeu, c' est do mete les wagons a leu plaece.

PLAN, ÉNDJINS, BATUMINTS

Dj' a fait mi ptit trin tot rwaitant bråmint l' waibe so les "Microlayout" da Carl Arendt (difoûtrinne hårdêye). Li plan (c' e-st on poirtrait saetchî divant d' ateler) est dandjureu rcopyî so onk des ptits trins k' vos veyoz dins cisse waibe la, mins dji n' sai pus l' kék... Ça sereut co bén on maxhaedje di sacwantès idêyes pexheyes vaila. Mi ptit trin fait 75 so 32 cm, il est metou dins ene bibioteke. C' est do HOm (vwè d' on mete å 1/87e). Dj' a sayî fo fé viker li ptit viyaedje di Mwinni, el Walonreye.

Tos les batumints sont måjhnés avou des fonds d' ridants, tot waitant do dner ene idêye des måjhons d' brikes eyet d' pire k' on voet dins les viyaedjes walons, al dilongue des viyes trams.

Tot çou ki role est prodût pal måjhon walone Jocadis (difoûtrinne hårdêye).

PO M' ATÔCHÎ