KERN. Centrum voor psychotherapie en relatievorming

KLIK HIER VOOR EEN OVERZICHT VAN ALLE ARTIKELS OP DEZE WEBSITE

DE THERAPEUT

Prof. Dr. Mia Leijssen

Hoe meer de therapeut de angst van het niet weten kan verdragen, hoe minder behoefte hij heeft een orthodoxe school te omarmen. De creatieve aanhangers van welke orthodoxe school dan ook ontgroeien er uiteindelijk altijd aan. (Yalom 1989)

Prof. Dr. M. Leijssen is psychotherapeut en staflid van de afdeling Clientgericht-experiëntiele psychotherapie. Zij doceert tevens beroepsethiek aan de Katholieke Universiteit Leuven.

Deze tekst verscheen eerder als een hoofdstuk in
Trijsbrug, W., Calijn, S., Lietaer, G., Columbien, E., (Red.),
Handboek Integratieve Psychotherapie.
Maarssen, Elsevier/De Tijdstroom, 1998.

Inleiding

Uit onderzoeksoverzichten blijkt herhaaldelijk dat de persoonlijke eigenschappen van therapeuten beslissender zijn voor de therapieresultaten dan de technieken die zij gebruiken of de therapie-oriëntatie waartoe zij behoren (Crits-Christoph & Mintz 1991; Goldfried e.a. 1990; Luborsky e.a. 1986).
Sommige therapeuten zijn succesvol bij elke therapeutische benadering, terwijl anderen steeds negatieve resultaten behalen ongeacht de technieken die ze toepassen (Orlinsky & Howard 1980; Lambert 1989). Dit roept de intrigerende vraag op wat succesvolle therapeuten verpersoonlijken. Op welke wijze onderscheiden zij zich van minder succesvolle collega's? Inzicht in de persoonsgebonden kenmerken zou van belang kunnen zijn voor de selectie en training van therapeuten en zou de discipline als geheel effectiever kunnen maken.

De aandacht voor de persoon van de therapeut is een recente ontwikkeling. Tot de jaren tachtig heerste hieromtrent een meer defensief, negatief getint klimaat. Voor het doorbreken van het taboe rond de persoon van de therapeut acht Corveleyn de volgende drie factoren verantwoordelijk (Corveleyn 1996).
1. De bevinding in veel effectonderzoek dat de zogenaamde aspecifieke factoren meer bepalend zijn voor het welslagen van een therapie dan de specifieke theorie- en techniekgebonden factoren.
2. De substantiële verandering die zich in de hoofdstroming van het psychoanalytisch denken heeft voorgedaan in de benadering van de zogenaamde tegenoverdracht: door de emotionele reactie van de therapeut niet langer te zien als mogelijk gevaar voor de therapie, maar als een draagvlak van de relatie dat de therapie bevordert en dat als hulpmiddel dient voor procesbevorderende interventies.
3. Ten slotte is er in de context van - al dan niet seksueel - misbruik en van ontoelaatbare praktijken meer openheid ontstaan om therapeuten informatie, begeleiding en preventieve hulp te bieden in verband met emotionele problemen in de therapierelatie.

Onderzoekers hebben getracht de eigenschappen te identificeren van therapeuten die verantwoordelijk zijn voor de variatie in therapieresultaten. Hierna wordt eerst een samenvatting gegeven van de belangrijkste onderzoeksbevindingen omtrent de kenmerken van de therapeut die bijdragen aan het al dan niet doeltreffend werken in therapie. Ervaren onderzoekers wijzen erop dat het niet eenvoudig is de werkzame therapeutvariabelen te specificeren, vooral omdat deze voortdurend interageren met therapeutische oriëntaties, interventies en cliëntkenmerken (Beutler, Machado & Allstetter Neufeidt 1994). Ook slagen empirische benaderingen er niet altijd in om juist datgene in beeld te brengen wat het meest menselijk is, omdat die complexiteit zich minder laat vatten in eenvoudige, rechtlijnige, meetbare variabelen.
Klinisch-kwalitatieve studies komen vaak meer tegemoet aan de behoeften van psychotherapeuten om voor de praktijk bruikbare informatie te verkrijgen. We zullen dan ook aan het 'stevige geraamte' van het onderzoek meer 'vlees en bloed' geven door ruim aandacht te schenken aan de bevindingen die voortgesproten zijn uit klinische observatie en reflectie.

1 Onderzoeksbevindingen

Bij onderzoek naar persoonsgebonden factoren stuit men eerst en vooral op de moeilijkheid om zuivere metingen te kunnen doen; er is steeds een overlapping van meerdere dimensies in het spel en objectieve metingen zijn vaak niet bij machte om de complexiteit van interessante subjectieve factoren te vatten. Heel wat onderzoekers hebben op dit veelbelovende terrein de frustratie opgelopen dat wat klinisch relevant lijkt, onderzoeksmatig moeilijk hard te maken is. Desondanks brengen diverse onderzoeksresultaten relevante aspecten in de aandacht.

Bij de ordening van diverse therapeutvariabelen onderscheiden we eerst enkele objectieve kenmerken, zoals leeftijd, geslacht, bevolkingsgroep en professionele achtergrond. Daarna richten wij ons op meer subjectieve kenmerken, zoals persoonlijke eigenschappen en attitudes, psychisch functioneren, levensstijl en waarden. De overzichtsartikelen van Beutler, Machado & Allstetter Neufeidt (1994) en Orlinsky, Crawe & Parks (1994) hebben ons hierbij deels geïnspireerd.

1.1 Objectieve kenmerken

De leeftijd van de therapeut lijkt op zichzelf niet bepalend te zijn voor de doeltreffendheid van de therapie en speelt ook geen rol in voortijdige beëindiging van therapie. Wel blijkt dat therapeuten die meer dan tien jaarjonger zijn dan hun cliënten, slechtere resultaten behalen dan therapeuten die even oud of ouder zijn dan hun klanten (Beck 1988). Met betrekking tot het belang van het geslacht van de therapeut is veel onderzoek verricht, omdat populaire klinische literatuur suggereert dat sekseverschillen een belangrijke rol zouden spelen. Nochtans toont geen enkele studie aan dat mannelijke therapeuten nadelig inwerken op de ontwikkeling van vrouwelijke cliënten, of dat vrouwelijke therapeuten significant betere resultaten halen dan mannelijke; zie Beutler e.a. (1994) voor een overzicht van deze studies.

Een opvallend onderzoeksgegeven is dat mannelijke therapeuten vaker getraind zijn in en ook een grotere voorkeur hebben voor directieve en controlerende procedures dan vrouwelijke therapeuten (Wogan & Norcross 1985; Nelson & Holloway 1990; Lytton & Romney 1991). Deze bevinding weerspiegelt iets van het socialiseringsproces waarin mannen zich meer geroepen kunnen voelen om macht uit te oefenen. In de context van sekseverschillen blijken de waardenopvattingen van therapeut en cliënt doorslaggevender te zijn dan het geslacht op zich.
Datzelfde geldt voor de verschillen in ras of socioculturele achtergrond. Gecontroleerde studies bevestigen niet dat etnische gelijkenis tussen therapeut en cliënt noodzakelijk is voor goede therapie. De onderzoekers stellen dat wellicht een selectie plaatsvindt: etnische minderheden richten zich niet gemakkelijk tot de hulpverlening die is georganiseerd vanuit een andere bevolkingsgroep en de cliënten die zich goed voelen bij een therapeut van een ander ras zijn vaak juist mensen die zich andere waarden hebben toegeëigend dan gebruikelijk in hun oorspronkelijke bevolkingsgroep. Naturalistische studies suggereren wel dat het voortijdig verlaten van therapie door kleurlingen vaker voorkomt bij blanke therapeuten; zie Beutler e.a. (1994) voor een overzicht van deze studies.

De professionele achtergrond van de therapeut bevat diverse met elkaar verstrengelde variabelen, waardoor de onderzoeksbevindingen elkaar soms tegenspreken. Men veronderstelt dat het niveau van opleiding en de ervaring van de therapeut een positieve invloed hebben op zijn professionele bekwaamheid, maar onderzoeksmatig is dat moeilijk aan te tonen (Beutler e.a. 1994). Sommige onderzoeken komen zelfs tot de onthutsende conclusie dat onervaren of niet-professionele hulpverleners even goede en soms zelfs betere resultaten behalen dan ervaren en geschoolde therapeuten (Hattie, Sharpley & Rogers 1984; Dumont 1991).

Op grond daarvan dringt de conclusie zich op dat het aantal jaren ervaring of een professionele training nog niets zegt over de werkelijke bekwaamheid van de therapeut. Een ruime ervaring kan tot gevolg hebben dat er automatismen of gewoontepatronen ontstaan, waardoor belangrijke kwaliteiten verloren gaan. Men kan er ook uit afleiden dat bij niet-geschoolde hulpverleners essentiële persoonlijke relationele kwaliteiten aanwezig kunnen zijn, waarvoor traditionele therapie-opleidingen in hun selectie en vorming te weinig aandacht hebben of dat de traditionele opleidingen misschien zelfs een remmende en ontmoedigende uitwerking hebben op een natuurlijke wijze van optreden. Wel konden Blatt e.a. (1996) aantonen dat de succesvolle therapeuten van depressieve patiënten vaker psychologen zijn dan psychiaters. De minst effectieve therapeuten uit hun onderzoeksgroep waren meer gericht op medisch-biologische interventies en verwachtten minder van psychologische tussenkomsten.

1.2 Subjectieve kenmerken

1.2.1 Persoonlijke eigenschappen
Onderzoeken bevestigen herhaaldelijk de opvallende bevinding dat succesvolle therapeuten te onderscheiden zijn van minder succesvolle op basis van de attitude van onvoorwaardelijk positieve aanvaarding. Steeds weer blijkt dat succesvolle therapie wordt gefaciliteerd door een warme, ondersteunende, niet-veroordelende persoonlijkheid (Beutler e.a. 1994). De noodzaak van deze basishouding werd voornamelijk beklemtoond en uitgewerkt door Rogers (1957), maar inmiddels wordt ook in andere therapie-oriëntaties dan de cliëntgerichte het belang van deze attitude onderkend.
Najavits en Strupp (1994) vergeleken effectieve met niet-effectieve psychodynamische therapeuten en stelden vast dat effectieve therapeuten zich vriendelijk, bevestigend, begrijpend, beschermend en hartelijk gedragen. Terwijl bij de niet-effectieve therapeuten meer negatieve gedragingen voorkomen als: betuttelen, beschuldigen, negeren, aanvallen en verwerpen van cliënten.
Ook in gedragstherapie vindt men dat therapeuten die van hun cliënten een positief oordeel krijgen voor warmte, respect, interesse en bemoediging, betere resultaten hebben dan hun collega's die niet zulke goede beoordelingen krijgen op die relationele kwaliteiten (Williams & Chambless 1990). Er werd zelfs aangetoond (Karon 1995) dat studenten die zeer goed presteren op het gebied van theorie of wetenschappelijk onderzoek, slechte clinici zijn wanneer zij tekort schieten in relationele vaardigheden.
De relationele grondhoudingen die door Rogers (1957) werden beschreven als noodzakelijke kwaliteiten die de therapeut dient te realiseren voor effectieve therapie, worden inmiddels meer gezien in hun interactie met cliëntvariabelen. Ze worden vooral beschouwd als eigenschappen van de relatie of de werkalliantie in plaats van als eigenschappen van de therapeut als persoon (Gurman 1977). Om overlapping met het hoofdstuk over de werkalliantie te voorkomen, beperken we ons tot de conclusie van Patterson (1984) in zijn overzicht van diverse studies:

'Er zijn weinig factoren in de psychologie die zo sterk bewezen zijn als de noodzakelijkheid van de therapeutische condities, zijnde: empathie, respect, warmte en echtheid.'

Meerdere studies brengen aan het licht dat succesvolle therapeuten beter omgaan met emotionele uitingen van cliënten: zij tolereren extremere gevoelens van cliënten en durven hen te confronteren met de affectieve impact van situaties. Wanneer therapeuten een afstandelijke houding aannemen bij gevoelsuitingen van cliënten blijkt dat ten nadele te gaan van het proces en ook raakt de groei van cliënten geblokkeerd bij therapeuten die vijandige reacties van cliënten niet kunnen accepteren (Berenson e.a. 1968; Bandura e.a. 1968; Greenberg & Dompierre 1981). Technieken die bedoeld zijn om affect te faciliteren, worden verschillend aangewend naargelang de therapeut zich meer of minder comfortabel voelt met gevoelsmatige uitingen bij zichzelf en anderen. Zoals voor zoveel andere kenmerken van de persoon van de therapeut geven ook hier de non-verbale boodschappen scherper weer wat de therapeut werkelijk hoopt of verwacht te bereiken dan de verbale inhoud van zijn interventies.

Vanuit onderzoek naar sociale beïnvloedingsfactoren vindt men dat de therapeut de verandering bij de cliënt faciliteert door zich te presenteren als aantrekkelijk, vertrouwenwekkend en bekwaam. Wanneer men de therapeut beleeft als aantrekkelijk en bekwaam, acht men het meer de moeite waard om te luisteren naar wat deze te zeggen heeft. Voortijdige afsluiting van therapie komt veel meer voor bij therapeuten die tekortschieten op deze kenmerken (Frank & Frank 1991; Strong 1968; McNeil e.a. 1987). Deze eigenschappen worden versterkt door training en het verkrijgen van goede resultaten. De therapeut wordt voornamelijk betrouwbaar gevonden op basis van zijn non-verbaal gedrag en zelfonthullende uitspraken. Heppner & Clairbon (1989) besluiten in hun onderzoeksoverzicht dat de non-verbale responsen van therapeuten voor cliënten overtuigender zijn dan het verbale gedrag of de inhoud van wat de therapeut zegt. Een bevinding die doet denken aan Yaloms (1989) uitspraak: 'Het gaat om de therapeutische daad, niet om het therapeutische woord'.

Betreffende therapeutische stijl onderscheiden Spurling en Dryden (1989) een positivistische visie, waarin de therapeut optreedt als regulator en mensen worden gezien als object waarvan de bron van verandering extern is. Verandering wordt hier bewerkt door externe controle en manipulatie van externe contingenties. Daarnaast is er een teleologische visie, waarin de therapeut optreedt als facilitator. Hierbij beschouwt men mensen als subjectieve wezens bij wie verandering samengaat met ontwikkeling en verandering in innerlijke processen, cognitieve schemata en inzicht. Problemen ontstaan voornamelijk wanneer therapeuten te zeer vasthouden aan een bepaalde stijl ten gevolge van rigide persoonlijke opvattingen. Hoe onveiliger de therapeut zich voelt, hoe waarschijnlijker het wordt dat hij zich verschuilt achter een techniek; die wordt dan dogmatisch toegepast, ook als dat niet in het belang van de cliënt is.

Onderzoek heeft zich tevens toegespitst op specifieke persoonlijkheidskenmerken. Aangetoond is dat veldonafhankeljke of dominante mensen vaak goede therapeuten zijn (McWhirter & Frey 1987; Tracy 1985; Zimpfer & Waltman 1982), terwijl dogmatische en sterk controlerende therapeuten minder positieve resultaten hebben (Henry, Schacht & Strupp 1990). Eigenschappen als ruimdenkendheid of flexibliteit blijken soms positief en soms niet te correleren met goed functioneren als therapeut. Waar men zou verwachten dat goede therapeuten een specifieke cognitieve stijl aanwenden, suggereert onderzoek dat vooruitgang bij de cliënt voornamelijk plaatsvindt wanneer er overeenkomsten zijn in stijl en wijze van perceptie bij cliënt en therapeut; zie het overzicht in Beutler e.a. (1994).

1.2.2 Psychisch functioneren
De publieke opinie lijkt ervan uit te gaan dat therapeutenzelf 'raar' of 'gek' moeten zijn om zich tot dit beroep aangetrokken te voelen, maar onderzoek (Lambert & Bergin 1983; Beutler e.a. 1986) laat zien dat betere therapeuten worden gekenmerkt door psychische gezondheid. De vaardigheden en de deskundigheid waarover een therapeut beschikt kunnen plots wegvallen wanneer bij de therapeut een probleemgebied wordt geraakt of een conflict geactualiseerd. De therapeut reageert bij voorkeur zo dat het eigen evenwicht niet in gevaar komt. Emotioneel verwarde of gestoorde therapeuten belemmeren de vooruitgang van cliënten of brengen ze schade toe.
Wiggings en Giles (1984) toonden bijvoorbeeld aan dat adolescenten hun zelfvertrouwen verliezen bij therapeuten met een laag zelfgevoel. Therapeuten met een subjectief gevoel van welbevinden stralen meer zelfvertrouwen uit, wat samengaat met meer vorderingen bij de cliënten (Williams & Chambless 1990). Toch constateerden Greenspan & Kulish (1985) dat stresserende gebeurtenissen in het leven van de therapeut geen verband vertonen met therapieresulaten. Ook burnout blijkt zich niet te weerspiegelen in de prestaties (Beck 1988).
Zelfs 'neuroticisme' vertoont geen significante relaties met de kwaliteit van het therapeutische werk (Lafferty e.a. 1989). Deze resultaten verschillen van de subjectieve beleving van therapeuten: Guy e.a. (1988) rapporteren dat 37% van de door hen ondervraagde therapeuten aangeven dat de kwaliteit van hun werk achteruit gaat bij persoonlijke stress. Onderzoek van Williams & Chambless (1990) brengt aan het licht dat effectieve therapeuten significant meer zelfkritiek hebben en zich vlugger afvragen of ze vergissingen begaan hebben of tekortschieten in hun werk.

De algemene opvatting dat therapeuten hun beroep kiezen omdat zijzelf als kind emotionele pijn hebben gekend of opgroeiden in problematische gezinsomstandigheden, wordt bevestigd door onderzoek. Fussell en Bonney (1990) vergeleken 42 therapeuten met 38 fysici en vonden dat therapeuten significant meer dan fysici hun gezin van herkomst als ongezond typeerden, er sterke ambiguïteit mee ervaarden, zichzelf meer in de rol van de ouder dan van het kind situeerden, zich als zorgdragers voor het gezin beleefden en de eigen kindertijd negatiever evalueerden. Dezelfde studie brengt aan het licht dat de therapeuten weliswaar een problematische kindertijd kenden, maar niet in zodanige mate dat hun interesse in mensen erdoor werd geschaad. Integendeel, hun empathisch vermogen in de pijn van mensen, hun nieuwsgierigheid naar het functioneren van mensen en hun tolerantie voor ambiguïteit is erdoor toegenomen en er is een voorkeur ontstaan voor het copingmechanisme van zorgdragen voor anderen.

Het onderzoek van Sussman (1992; 1995; en in Corveleyn 1996) brengt gelijksoortige fenomenen aan het licht. Eén van de sterkste determinanten van de psychotherapie-beroepskeuze zou de (onbewuste) wens zijn om eigen emotionele problemen op te lossen. In de voorgeschiedenis van therapeuten is er opvallend veel sprake van emotionele stresstoestanden in hun gezin van oorsprong, waardoor zij van jongsaf aan getraind zijn in het ondergaan van en omgaan met emotioneel moeilijke levensomstandigheden. Twee dominante patronen staan op de voorgrond:
- de toekomstige therapeut had de rol van verzorger die het gewoon is gaan vinden om het op te nemen voor noodlijdenden;
- hij speelde de rol van go-between tussen emotioneel onstabiele ouders en de andere kinderen.

Dat leidt ertoe dat therapeuten onvoldoende aandacht besteden aan eigen noden, de eigen agressie onderdrukken, zich onvoldoende afschermen tegen te hoge eisen of grensoverschrijdend gedrag van hun patiënten. De overdreven ijver die sommigen aan de dag leggen om hun cliënten te 'redden' zou verband houden met onbewuste schuldgevoelens in verband met reële of imaginaire schade die zij aan geliefden zouden toegebracht hebben of nog toebrengen. Men brengt dan in de beroepsuitoefening enorme offers om dit gevoel te verzachten.

Anderen bestrijden voornamelijk de angst voor de psychische stoornis die ze in hun gezin van oorsprong hebben meegemaakt door zich met de problemen van anderen bezig te houden. Echter, indien voldoende aandacht wordt besteed aan deze moeilijkheden, zo wijst het onderzoek uit, bevordert dit zelfs de bekwaamheden van de psychotherapeuten.
Wetend dat de psychische gezondheid van de therapeut zo'n doorslaggevende factor is, opteren sommige opleidingen voor leertherapie als verplicht onderdeel van de vorming. Een onderzoek bij 750 therapeuten brengt aan het licht dat vrijwel alle psychoanalytici een langdurige leertherapie hebben ondergaan, terwijl slechts de helft van de gedragstherapeuten in therapie is geweest; en dit meestal voor kortere tijd dan hun collega's uit andere oriëntaties (Guy e.a. 1988).
Spurling en Dryden (1989) die de ervaringen van tien therapeuten uit verschillende oriëntaties bundelden, rapporteren dat negen van hen de eigen therapie hebben beleefd als een krachtige en constructieve bron van leren. Wat therapeuten vooral hebben geleerd in hun therapie betreft het interpersoonlijke: warmte, empathie, geduld, respect, overdracht en tegenoverdrachtgevoelens leren onderkennen en ten goede gebruiken. Ook geven ze aan dat hun emotioneel en mentaal functioneren erdoor verbeterde, dat ze tot meer begrip kwamen van persoonlijke drijfveren en interpersoonlijke voorkeuren, dat conflictonderwerpen duidelijker werden, dat ze gevoeliger werden voor noden van cliënten en dat de stress van het beroep verminderde. Uit vragenlijstonderzoek (Bucldey e.a. 1981; Prochaska & Norcross 1983) blijkt dat het zelfvertrouwen van therapeuten toeneemt door hun persoonlijke therapie en dat ze het gevoel hebben daardoor beter te functioneren in hun werk.

Nochtans kan vanuit onderzoek niet worden aangetoond dat de effectiviteit van therapeuten toeneemt als gevolg van persoonlijke therapie. Dat is wellicht te begrijpen door de diversiteit in motieven waarmee therapeuten in therapie gaan, men:
- ziet het als een verplicht onderdeel van de opleiding;
- vermoedt dat vroegere trauma s doorwerken;
- verkeert in moeilijkheden;
- kiest ervoor als preventieve maatregel;
- doet graag aan zelfintrospectie;
- heeft veel zelfkritiek, enzovoort.

Bij Kottier (1986) lezen we in dit verband een ontluisterende bekentenis van een oude psychoanalyticus:
'Mijn grootste zelfbedrog bestaat erin te beweren dat ik ben geanalyseerd. Ook al was ik zeven jaar in psychoanalyse, ik was een onmogelijke patiënt. Zelfs met de grootste verbeelding kan men niet zeggen dat het een succes was, omdat ik weigerde om de belangrijke thema's uit mijn leven te laten analyseren. Ik zeg natuurlijk tegen iedereen dat ik in therapie ben geweest, maar het is niet echt waar. Ik heb op dat vlak nog veel werk te doen.'

1.2.3 Levensstijl en waarden
Vaak wordt gevreesd dat wanneer de levensstijl van de therapeut erg verschilt van die van de cliënt, dit nadelig zou zijn voor de cliënt; deze bekommernis leeft sterk in feministische kringen en in de homobeweging. Waar sommige studies (Brooks 1981; Cantor 1991) aantonen dat traditionele therapeuten - bedoeld wordt dan heteroseksuele mannen - geen goede resultaten halen bij sommige cliënten, laten andere onderzoeken (Banikiotes & Merluzzi 1981; Petry & Thomas 1986) zien dat het relevanter is of de therapeut al dan niet een traditionele visie heeft op de rol van vrouwen en mannen in de samenleving.
Ongelijkheid in seksuele geaardheid en/of daarmee gepaard gaande rolperceptie is volgens sommige onderzoekers (Cline 1984) minder bepalend voor succesvolle therapieresultaten dan de verschillen in sociaal-economische achtergrond tussen therapeuten en cliënten. Therapeuten die zelf uit de lagere sociale klassen stammen, zouden een betere afstemming kunnen vinden op afwijkend gedrag van cliënten uit lagere klassen dan therapeuten die afkomstig zijn uit de middenklasse of hogere klasse.

Cliënten herzien in therapie vaak de houdingen waarmee ze in het leven staan. Ze onderzoeken hun waardensysteem en ze streven naar een nieuwe levensstijl. De therapeut faciliteert in dit proces en is niet iemand die vanuit eigen waarden belerend met de cliënt omgaat (Sternberger 1997). De belangrijkste conclusie uit de diverse onderzoeken (voor een overzicht zie Beutler e.a. 1994) is dat therapeuten vooral bijdragen aan de groei van de cliënt als ze het eigen persoonlijke waardensysteem kunnen loslaten en kunnen communiceren binnen het waardensysteem van de cliënt.
Therapeuten hebben hun hoogst persoonlijke waarden die ze verondersteld worden niet te laten doorspelen in hun beroepsuitoefening, en een waardensysteem dat inherent is aan hun therapie-oriëntatie; vaak een voortzetting of versterking van reeds in de persoon aanwezige affiniteiten. Veel onderzoekers merken terecht op dat persoonlijke en professionele waarden in de praktijk zodanig zijn verweven, dat het onderscheid nauwelijks houdbaar is. Het is niet gemakkelijk te zeggen wat er eerst was: het theoretisch of het persoonlijk uitgangspunt. Zo hebben bijvoorbeeld Bolter, Levenson en Alvarez (1990) aangetoond dat therapeuten die op theoretische basis stellen dat langdurende therapie te verkiezen is boven kortdurende therapie, in hun persoonlijke levensstijl en waardenopvattingen eveneens een voorkeur hebben voor het 'tijdloze'; zij leggen de klemtoon meer op statische, onveranderbare aspecten in de persoonlijkheid. Therapeuten met voorkeur voor kortdurende therapie daarentegen geloven in het algemeen meer in de ontwikkeling en de vriendelijkheid van mensen.

Globaal genomen blijken therapeuten op het vlak van waarden sterk te verschillen van de gemiddelde burger. Ze zijn permissiever inzake seksualiteit, ze hechten meer belang aan de uiting van gevoelens, persoonlijke groei en autonomie, ze kennen minder autoriteit toe aan gezagsdragers en ze geloven minder in het bestaan van een God (Khan & Cross 1983; Jensen & Bergin 1988; Shafranske & Malony 1990). Therapeuten die warm lopen voor intellectuele bezigheden en hard werken, zouden effectiever zijn dan collega's die relatief weinig waarde hechten aan sociale en economische status (Lafferty ca. 1989; Conway 1988). Verder heeft het onderzoek zich niet zozeer gericht op het identificeren van waarden van de therapeut die samengaan met succes in therapie, als wel op de overeenkomst in waarden tussen therapeut en cliënt. Diverse studies wijzen erop dat de cliënt bij een succesvolle therapie meer en meer de waarden van de therapeut is gaan delen. Maar dit verband wordt niet altijd gevonden. Zo hoeven bijvoorbeeld verschillen tussen therapeut en cliënt inzake religieuze overtuigingen de therapie niet nadelig te beïnvloeden.
Onderzoeken naar waarden en levensstijl blijken echter erg tijdsgevoelig te zijn en onderhevig aan politieke vooroordelen, vandaar dat voorzichtigheid bij deze interpretaties steeds is geboden (Sexton & Whiston 1991).

1.3 Besluit onderzoeksbevindingen
Op basis van de onderzoeksgegevens zou men een succesvolle therapeut kunnen typeren als een persoon die:
- zowel verbaal als non-verbaal warm ondersteunend en hartelijk aanwezig kan zijn;
- niet klaar staat met oordelen maar zich kan afstemmen op en kan communiceren binnen een andere leefwereld dan de zijne;
- zich persoonlijk kan uiten;
- helder en eenduidig is in zijn handelingen;
- extreme gevoelens kan tolereren;
- in staat is de aandacht te richten op knelpunten;
- het eigen waardensysteem kan loslaten.

De tegenpool, de therapeut die het proces niet bevordert, gedraagt zich afstandelijk, heeft moeite met emotionele expressies, is dogmatisch, sterk controlerend, vooringenomen, betuttelend, beschuldigend, aanvallend en verwerpend.
In dit verband is het verontrustend dat sommige therapie-opleidingen zich sterk toespitsen op theorie en techniek, en daarbij uit het oog verliezen dat daarmee natuurlijke en persoonlijke uitingsvormen worden vervangen door afstandelijkheid, overdreven controle en dogmatische betweterigheid. Evenzeer problematisch is het als trainingen uitsluitend verbaal zijn gericht en geen aandacht hebben voor de zo belangrijke non-verbale communicatie. In dat geval kunnen therapeuten hun gevoeligheid op dit punt niet ontwikkelen en worden zij zich niet bewust van hun lichaamstaal. Psychisch gezond functioneren behoort bij een goed werkende therapeut. Wanneer hij zijn eventueel problematische achtergronden en latere stresserende levensgebeurtenissen voldoende heeft verwerkt, kan dat zijn bekwaamheid ten goede komen. Efficiënte therapeuten blijken mensen te zijn met voldoende zelfvertrouwen, maar ze zijn wel zelfkritisch.

2. Klinisch-theoretische bevindingen Thema's die komen 'bovendrijven' uit de onderzoeksbevindingen zullen we hier verder belichten vanuit de klinische ervaring en de daaruit voortspruitende theorievorming. Persoonsgebonden kwaliteiten die niet uit onderzoek naar voren komen, maar wel klinisch relevant zijn, krijgen eveneens onze aandacht. Bij de synthese die we bieden, wordt geen volledigheid nagestreefd. Vrijwel alle autoriteiten in het vak onderstrepen het belang van de persoon van de therapeut. Het zou een onmogelijke opdracht zijn om ze allemaal te citeren. Op het gevaar af normatief te zijn of onbereikbare idealen voor te houden, spreekt de ene zich al meer dan de andere uit over de eigenschappen van dit speciale specimen. Het is hierbij belangrijk - en geruststellend - om te beseffen dat veel therapeuten juist in hun werk het beste van zichzelf naar boven halen.

'Alle effectieve therapeuten vinden intuïtief een manier om op de sterke kanten van hun karakter beroep te doen: Freuds zelfanalytische vaardigheid, Rogers' echtheid, Ellis' vermogen tot rationeel denken, Perls' speelsheid ... maakten de kern uit van hun respectievelijke theorie. Ook clinici vertalen hun innerlijke zelf in een persoonlijke stijl van hulpverlening' (Kottler 1986).

Volgens Whitaker (1982) komt het meest produktieve klinische werk tot stand wanneer de therapeut spontaan en vindingrijk zichzelf als persoon uitdrukt. Daaruit vloeit voort dat er geen profiel kan worden geschetst van 'de goede therapeut'; er zijn veel variaties mogelijk. Desondanks is het geen overbodige luxe om hoge eisen te stellen aan dit 'persoonlijke instrument' en een aantal noodzakelijke kenmerken te benadrukken.
Omdat cliënten het vaakst verwijzen naar een kille, afstandelijke therapeut als oorzaak van een schadelijke therapie (Grunebaum 1986) richten wij ons eerst en vooral op die houdingsvariabelen waarmee goede therapeuten zich onderscheiden van hun minder effectieve soortgenoten en de persooonsgebonden vaardigheden waarmee ze het therapeutisch proces faciliteren. Daarna geven we aandacht aan de zelfkennis en de zelfzorg die onontbeerlijk zijn voor de therapeut.

2.1 Houdingen en vaardigheden
2.1.1 Echtheid
Vanuit de klinische ervaring is men het erover eens dat de betere therapeut geen geremde persoon is, maar iemand die zich levendig uitdrukt en een gedoseerde openheid heeft omtrent eigen levenservaringen en persoonlijke gevoelsreacties in de interactie met de cliënt. De discipline die nodig is om de echtheid van de therapeut tot een therapeutische hefboom te maken, werken we in deze context, niet uit; zie hiervoor bijvoorbeeld Lietaer (1991), Van Kessel en Van der Linden (1991) en Leijssen (1995).
Een vitale, creatieve persoon brengt energie in zijn werk en zijn enthousiasme beïnvloedt de cliënt in positieve zin. Het succes van nieuwe therapie-methodes is volgens Cuvelier (1996) dan ook te danken aan deze persoonlijke factor; namelijk dat de innoverende therapeut geestdrift uitstraalt. Wat iemands persoonlijke uitstraling precies inhoudt, is moeilijk te definiëren, maar de meeste cliënten refereren aan het aanstekelijke van een levenslustige en enthousiaste persoon, in tegenstelling tot een doffe en futloze verschijning (Leijssen 1995,1996). Dat dynamische is geen opgewonden, drukke toestand; er is een tegenwicht in een rustige, eenvoudige aanwezigheid zonder vertoon. Personen die zich eenzijdig op een extreme pool situeren - bijvoorbeeld te rustig, extravagant, overactief, te krachtig of te weinig uit de verf komend - zijn niet de beste therapeuten, evenmin als zij die wisselen van het ene uiterste naar het andere. Zij worden als onecht ervaren en wekken geen vertrouwen bij cliënten. Wat wel vertrouwen geeft, is een dynamisch evenwicht binnen polaire aspecten zoals: spontaneïteit naast zelfdiscipline, ernst naast speelsheid, openheid naast terughoudendheid, creativiteit naast voorspelbaarheid.

Tal van auteurs benadrukken de waarde van zelfonthulling:
'Veel cliënten zijn zeer opgelucht wanneer ze horen dat hun therapeut gelijkaardige problemen kent. Door een menselijk model te tonen met overeenkomstige onvolmaaktheden, helpt de therapeut de cliënt om zich minder overweldigd te voelen en meer optimistisch dat beterschap mogelijk is. Door openheid te modelleren, zelfs kwetsbaarheid en het delen van intense gevoelens, nodigt de therapeut de cliënt uit tot hetzelfde' (Kottler 1986).

'Nog nooit is een analytisch proces verstoord door openhartigheid over mezelf. Integendeel, het wordt erdoor versterkt' (Yalom 1997).

Bloomfield (1989) gaat zelfs zo ver te stellen dat de meest dramatische doorbraken bij cliënten vaak volgen op de uitdrukking van gevoelens bij de therapeut.
Cliënten willen graag 'iets menselijks' zien in hun therapeut. Op vragenlijsten die na afloop van een sessie worden afgenomen (Leijssen 1995, 1996) antwoorden cliënten dat ze de non-verbale uitdrukking van geraakt-zijn van de therapeut, zoals een glimlach of een ondersteunende aanraking, sterk waarderen. Daarnaast vermelden ze herhaaldelijk de momenten van zelfonthulling van de therapeut als 'bijzonder helpend'.

Zo vond een cliënt met ernstig dwangmatig gedrag na de wiegendood van haar baby, het meest helpende moment uit haar therapie de mededeling van de therapeut dat zij vijf jaar na een auto-ongeluk van haar broer nog vaak veel verdriet en kwaadheid kon voelen over dat verlies. Een andere cliënt kon pas ingrijpende veranderingen in haar leven aanbrengen nadat zij van de therapeut vernomen had dat haar kinderen nooit een 'gestreken zakdoek' meekregen.

Hierbij geldt wel een waarschuwing:
'Excessieve zelfonthulling kan een teken zijn van onbehagen bij de therapeut over de ongelijkheid van de relatie.
Als zelfonthulling niet gematigd is, vervagen de grenzen tussen het persoonlijke en het professionele, en de cliënt gaat de therapeut minder competent en minder empathisch vinden (...) Waakzame aandacht is noodzakelijk om het narcistisch struikelen te vermijden wanneer de grens van het persoonlijk-professionele wordt overschreden. We zijn meest helpend door enkel dat van ons te laten zien wat onze cliënten helpt om zichzelf klaarder te zien' (Kottier 1986).

De efficiënte therapeut is selectief in zijn transparantie en reikt slechts datgene aan waarmee de cliënt een volgende stap kan zetten. Cliënten voelen zich terecht overrompeld wanneer de therapeut veel of heftige persoonlijke gevoelens uitdrukt. Dergelijke overdreven zelfonthulling verwijst naar blinde vlekken of onverwerkte thema's bij de therapeut en is schadelijk voor het therapeutisch proces van de cliënt.
Echtheid kan ertoe leiden dat de therapeut dingen dient te zeggen die niemand durft te zeggen tegen de cliënt. De therapeut trekt op die manier soms de kwaadheid van de cliënt naar zich toe of loopt het risico betrokken te raken in conflicten.

'Onder een goede therapeut moet niet iemand worden verstaan die lief en zacht is. Integendeel, een goede therapeut heeft de ondankbare taak de cliënt te confronteren met zijn pijn, niet overigens als doel op zich, maar als onvermijdelijke voorwaarde voor genezing' (Van Kalmthout 1991).

Om confrontatie en conflict aan te gaan is moed nodig. Therapeuten die vooral op veilig spelen, vermijden dergelijke drastische waarheidsmomenten en belemmeren de groei van cliënten. Een confronterende therapeut zou niet iemand mogen zijn die eigen agressie of frustratie loslaat op cliënten of zijn behoefte aan opwinding botviert in gewaagde interventies. De therapeut die oprecht zoekt zijn cliënten te helpen, is iemand die met zorg de waarheid naar boven laat komen, in plaats van mee te doen aan het wegmoffelen van dingen die moeilijk liggen of ongelegen komen. Volgens Hanna en Ottens (1997) heeft de therapeut wijsheid nodig om correct in te schatten wanneer steun en wanneer frustratie op hun plaats zijn. Men kan ook stellen dat bij een goed functionerende therapeut echtheid vanzelfsprekend verweven is en steeds opereert in interactie met andere eigenschappen, die we vervolgens op de voorgrond brengen.

2.1.2 Empathie
In het beroep van therapeut moet men goed kunnen luisteren, wat inhoudt dat men bereid is het eigen perspectief opzij te zetten en zich af te stemmen op de context van de ander (Bohart & Greenberg 1997). Luisteren is eigenlijk hoogst ongewoon in de normale samenleving. Het impliceert immers een precies opnemen van wat de ander zegt, doet en beleeft, om vervolgens de ervaring zoals die voor de ander is, onvoorwaardelijk te erkennen en te bevestigen, zonder goed- of afkeuring. Dit actieve proces is wezenlijk verschillend van wat in het dagelijks leven 'luisteren' wordt genoemd. De discipline van actief luisteren wordt alleen opgebracht door therapeuten die met een zekere nederigheid het eigen gelijk tussen haakjes kunnen plaatsen en vertrouwen dat er zich vanuit een proces waarover zij niet de controle uitoefenen, een zinvol gebeuren kan ontwikkelen.

'In de woorden van een incestoverlevende: "Goede therapeuten waren degenen die werkelijk geloof hechtten aan mijn ervaringen en me hielpen om greep te krijgen op mijn gedrag in plaats van te proberen greep te krijgen op mij." Hulpverleners die gewend zijn aan een medisch behandelingsmodel hebben er vaak moeite mee dit fundamentele principe te begrijpen en in de praktijk te brengen' (Herman 1993).

Niets is zo krachtig en bevestigend als een zuivere weergave van wat de cliënt hortend en stotend tot uitdrukking heeft gebracht. Sommige therapeuten zoeken het te ver en denken slimmer dan de cliënt te moeten zijn door iets anders aan te dragen, niet beseffend hoe ze daarmee de cliënt beroven van de macht om de richting van het therapeutische proces te bepalen. Ook realiseren sommige therapeuten zich niet wat een moeilijke klus het is om precies te verstaan en zorgvuldig erkenning te geven aan wat de cliënt uitdrukt. Bij empathietrainingen blijkt herhaaldelijk dat therapeuten slechts gedeeltelijk horen of andere accenten leggen of de specifieke lading veranderen. Hierin komt pas verbetering na intensief oefenen en feedback van een ervaren 'medeluisteraar'.
Empathisch zijn impliceert ook: aanwezig blijven bij heftige gevoelens, verwarring tolereren, ambiguïteit aanvaarden, lijden en onzekerheid verdragen, 'niet-weten' toelaten. Gold (1995) signaleert dat deze eigenschappen in onze cultuur niet wenselijk worden gevonden:

'Heden is snelheid populair, maar dat is in zekere zin een soort sociale en psychologische pathologie. Haast leidt tot premature afsluiting, tot zich installeren in de expert-rol en tot het pretenderen van een weten dat geen echte kennis is van de persoon die onze patiënt is. Dat snelle weten is een statisch, theoretisch weten en hierop vertrouwen is hoogmoedig, het getuigt van onvoldoende geïnformeerd zijn.'

Vanuit een geduldig vertrouwen kan de therapeut de cliënt bijstaan in het vormen van zijn eigen puzzel. Er blijft dan ruimte voor een dialoog waarin het nog niet gewetene zich geleidelijk kan verduidelijken; de horizon van het begrijpen kan zo verbreden (Epstein 1995). Pijn, heftige gevoelens en verwarrende ervaringen horen bij de psychotherapie zoals bloed bij de geneeskunde hoort; wie er niet tegen kan, kiest beter een ander vak. Sommige auteurs beklemtonen de capaciteit van de therapeut tot mededogen: 'Mededogen is een innerlijk ervaren solidariteit met allen die lijden. Het weten dat alle leven lijdt onder de pijn van de vergankeljkheid en onder de wanhopige poging daaraan te ontsnappen' (Stufkens 1997).

Luistervaardigheid vraagt ook doorzicht of het vermogen om de omgeving intuïtief te begrijpen en nauwkeurig te interpreteren (Hanna en Ottens 1997). Bij Gendlin (1996) ligt deze wijze van kennen vervat in de felt sense: een lichamelijk gevoelde beleving van een situatie, waarbij het lichaam impliciet de betekenis van het geheel vat. In deze bijdrage gaan we niet in op de specifieke lichamelijke belevingswijze die voorwaarde is om empathisch te kunnen resoneren met de cliënt; zie hiervoor Vanaerschot (1995) en Depestele (1995). We beperken ons tot de kenmerken van de therapeut die nodig zijn om dit mogelijk te maken. Het vraagt van de therapeut de capaciteit om gewaarwordingen in zijn lichaam te registreren, daar niet geheel mee samen te vallen maar er enige afstand van te nemen, om vervolgens dat impliciet gevoelde in een gepaste symbolisering uit te drukken.

Het empathisch werk is een levendig proces waarin de therapeut een beroep doet op een langdurige geconcentreerde aandacht en een goed geheugen om de verschillende elementen die de cliënt aandraagt bij te houden. Daarnaast moet hij het vermogen hebben om op een zinnige manier samen te brengen wat de cliënt verbrokkeld heeft aangedragen. Behalve dat een goede therapeut over een behoorlijke intelligentie dient te beschikken, is scherpzinnigheid een onontbeerlijke kwaliteit. De therapeut moet zijn 'zintuigen scherpen' zodra de cliënt binnenkomt (Wollants 1994). Iemand die scherp van zinnen is, kan een onbevooroordeelde waarneming verbinden met kennis, ervaring en inzicht in patronen, en kan dit gevat uitdrukken.
Om aansluiting te maken met wat het lichaam onverwoord meedraagt, moet de therapeut niet alleen goed kunnen waarnemen en invoelen, maar hij heeft een rijke woordenschat en een behoorlijke taalvaardigheid nodig. Wat niet onder woorden wordt gebracht of geen naam krijgt, heeft als het ware geen bestaansrecht en kan niet in zijn betekenis overdacht en verwerkt worden.

Zo bestaat er bijvoorbeeld in onze taal geen woord voor een vrouw wier kind is gestorven; terwijl er wel woorden zijn als 'echtgenote, weduwe, moeder, wees'. Een cliënte die in deze situatie verkeerde, beleefde de afwezigheid van die benoeming als een teken dat de samenleving niet wil geconfronteerd worden met die pijnlijke ervaring.

Sommige ervaringen laten zich moeilijk vatten en verwoorden, maar kunnen wel uitgedrukt worden met behulp van metaforen of beelden. Deze meer poëtische taal is soms beter geschikt om de complexiteit van iets weer te geven dan de logisch-lineaire taal. Een metafoor kan voor de intuïtief functionerende geest een inzicht brengen dat anders niet bewust te vatten is. Veel grote kunstenaars in de psychotherapie hebben de gevoeligheid voor dit beeldend vermogen sterk ontwikkeld en getuigen van een onuitputtelijke voorraad anekdotes of verhalen waarmee ze menselijke ervaringen evocerend onder woorden brengen.
De Jungiaanse analytica Bolen (1986) wendt bijvoorbeeld de rijke schat aan archetypische beelden uit de Griekse mythologie aan om diverse aspecten van de persoonlijkheid te begrijpen en cliënten te helpen zich bewust te worden van innerlijke patronen en krachten die in hen werken. Doordat mythen, sprookjes en legenden gaan over onderwerpen die tot de collectieve erfenis van de mensheid behoren, roepen ze sterke gevoelens van herkenning op bij mensen, activeren ze de verbeelding en geven ze aan de menselijke worsteling een extra dimensie waaraan bijzondere moed ontleend kan worden. Die 'taal van de ziel' wordt ook gesproken in dromen en humor.

'Humor is een uiting van geestkracht en kameraadschap midden in een afdaling naar de onderwereld, het is een manier van commentaar leveren op de werkelijkheid, om onzekere tijden vol gevaar en pijn door te komen. Al kunnen grappen oneerbiedig klinken en ver afstaan van oude mythen en verhalen, toch hebben mythe en humor veel met elkaar gemeen wat betreft de wijze waarop ze ons door een periode in de onderwereld helpen. Beide voeden de geest en zijn uitingen van het onoverwinnelijke element in ons. Humor en mythe plaatsen ons lijden in perspectief en maken pijn gemakkelijker te dragen. Elk functioneert ook als een voetnoot bij de gebeurtenis, om aan te geven dat daar meer achter schuilgaat dan op het eerste gezicht blijkt' (Boten 1997).

Ook Frankl (1978) beschreef humor in Auschwitz en Dachau als één van de wapenen van de ziel in de strijd om zelfbehoud.
Lazarus (1996) onderstreept eveneens het belang van humor. Hij vindt dat therapeuten onconventioneel moeten durven reageren. Een klinisch vignet kan dit illustreren.
Een keurige dame maakt bij de aanvang van haar therapie een kritische opmerking over de bloembedden in de tuin van Lazarus: 'Waarom liggen die twee zerken daar?' Waarop Lazarus repliceert: 'Ik heb er net één van mijn klinische mislukkingen begraven en indien het zo zou zijn dat u niet meewerkt in de behandeling, dan is de andere grafzerk voor u bestemd' (Lazarus 1993).
Lazarus pleit ervoor cliënten uit te dagen in hun problematisch gedrag, maar hij is respectvol ten aanzien van de persoon door nooit iemand in zijn waardigheid aan te vallen. Hij is van mening dat een effectieve clinicus vanuit empathie en echtheid een breed gamma van technieken en relationele stijlen kan aanwenden. Hij beweert dat therapeuten die zich nauwgezet vasthouden aan de voorschriften niet de beste clinici zijn.

'Alle regels kennen uitzonderingen en het is eigen aan de effectieve clinicus om te onderkennen wanneer directief of ondersteunend te zijn, koud of warm, formeel of informeel, stevig of teder' (Lazarus 1996).

Hij noemt de therapeut in deze functie een 'authentieke kameleon'. De vele kunstmatige inperkingen waarop therapeuten zich beroepen, zijn volgens Lazarus op sommige momenten ontherapeutisch.
Begrijpen en opvangen van cliënten is nooit puur te realiseren met technische vaardigheden. Het vermogen om uitdrukking te geven aan zowel subtiele als overweldigende belevingen en rustig en krachtig aanwezig te zijn in crisissituaties, is diep geworteld in de persoonlijkheid. Het gaat terug op een levenslang opgebouwd basisvertrouwen, waarbij de therapeut ervaren heeft dat men ondanks alles een weg vindt en dat moeilijke omstandigheden constructief aangewend kunnen worden.

2.1.3 Professionele betrokkenheid
Therapeuten bevinden zich voortdurend in het spanningsveld tussen spontaniteit en beheersing. Er is grote nabijheid en intimiteit in de therapiekamer, maar een professionele afstand is noodzakelijk. Zowel een defensief getinte afstandelijk-professionele houding als een overmaat aan sympathie zijn therapeutvariabelen waarmee cliënten slecht zijn gediend. Natuurlijk doen cliënten een appél op de therapeut en lokken zij minder of meer afstand uit, maar de extreme posities op die dimensie zijn voornamelijk het gevolg van een problematiek bij de therapeut: angst voor nabijheid of grote behoefte aan samenzijn.

De wil om een vertrouwensrelatie met de cliënt op te bouwen berust niet op een sentimenteel verlangen naar verbondenheid bij de therapeut. Het is een rationele, cognitieve, zelfs ascetische werkinstelling, waarbij persoonlijke gevoelsmatige voorkeuren niet aan de orde zijn. De liefdevolle toewijding van de therapeut is geen zweverige, hoogdravende levenshouding; het is integendeel goed met de voeten op de grond staan - ook letterlijk - en waakzaam en aandachtig op het werk gericht zijn in het verlangen het beste van zichzelf te geven. Die attitude tilt iemand uit boven de angstige zelfbekommernis en helpt hem het morele standpunt in te nemen van solidariteit met de hulpbehoevende (Ayya Khema 1994).

Therapie impliceert een ongelijke relatie, waarin de therapeut de hoogste status en de meeste macht heeft en de cliënt in de afhankelijke positie zit en kwetsbaar is voor uitbuiting. De instelling van de therapeut dient wezenlijk doordrongen te zijn van verantwoordelijkheid, betrouwbaarheid en belangeloos engagement. De cliënt moet erop kunnen rekenen dat de therapeut in staat is een duidelijke en veilige relatie aan te bieden. Van de therapeut wordt verondersteld dat hij het behandelingscontract - heldere afspraken over frequentie, duur en betaling van zittingen en eenduidige grondregels over wat wel en niet tot de therapeutische relatie behoort - expliciet uitlegt aan de cliënt en de naleving ervan nauwlettend bewaakt. Vaste grenzen en ondubbelzinnige afspraken zorgen immers voor een 'veilige arena' waarin hartstochtelijke gevoelens van liefde, angst, woede en teleurstelling plaats kunnen hebben zonder dat de therapeutische relatie eraan kapot gaat. Altijd weer kunnen terugvallen op een zekere voorspelbaarheid van de structuur en de onaantastbaarheid van de grondprincipes zijn aspecten van de containmentfunctie die de therapeut moet bieden. Dat neemt niet weg dat de therapeut een zekere flexibiliteit aan de dag legt om te onderhandelen in twijfelzone's, of kleine verschuivingen kan toestaan in crisismomenten. Maar ook - en vooral - dan dient de therapeut de achterliggende motieven voor de bewegende regels te expliciteren en moeten de afwijkingen zorgvuldig overdacht worden in hun betekenis.

Door deze zorg, overdenking, structurering, beheersing en begrenzing onderscheidt therapie zich van een liefdesrelatie, een ouder-kindrelatie, een vriendschap of een andere relatie waarin mensen op elkaar betrokken zijn. De laatste jaren komen er meer en meer getuigenissen over de nadelige gevolgen van te intieme, persoonlijke relaties tussen therapeut en cliënt, vooral in de context van seksueel misbruik. Sommige mensen denken dat ze in de ogen van anderen alleen waarde hebben als seksueel object. Anderen willen hun genegenheid voornamelijk met hun genitaliën tonen en verwarren intimiteit met seksualiteit.
'Enkele patiënten zullen zelfs een seksuele relatie eisen, omdat het voor hen het enige overtuigende bewijs is dat de therapeut om hen geeft. Toch zijn ook deze patiënten doodsbang voor het in therapie recreëren van de seksuele relatie; het sterkt hen alleen maar in de overtuiging dat alle intermenselijke relaties gecorrumpeerd zijn' (Herman 1993).
Seksueel misbruik speelt zich hoofdzakelijk - voor ruim 90% - af tussen mannelijke therapeuten en vrouwelijke cliënten. Uit demografische analyses blijkt dat de leeftijd van deze therapeuten schommelt tussen 38 en 52 jaar en dat ze 12 tot 16 jaar ouder zijn dan de cliënten. Opmerkelijk is dat deze therapeuten vaak een belangrijke positie in hun beroepsgroep bekleden (Pope 1993; Aghassy & Noot 1990; Sonne & Pope 1991). Pope en Bouhoutsos (1986) vermelden dat het merendeel van de therapeuten die seksueel contact met cliënten aangaan, behoeftig en eenzaam zijn, met emotionele problemen kampen en professioneel geïsoleerder werken. De sterkste predictor voor risicotherapeut is eerder misbruik: de kans dat therapeuten seksueel contact hebben met hun cliënten is het grootst bij die therapeuten die reeds in het verleden seksueel contact hadden in de therapeut-cliëntrelatie (Bates & Brodsky 1989).
Naast het feit dat deze therapeuten soms ook op andere vlakken - bijvoorbeeld qua alcoholgebruik - gebrek aan zelfbeheersing vertonen, geloven ze dat ze bekwamer zijn dan anderen, dat ze onorthodoxe methodes kunnen hanteren waarvoor minder goede therapeuten niet competent zijn, dat ze patiënten kunnen helpen die niemand anders kan helpen en dat ze een unieke eigenschap bezitten waarmee ze aan de noden van patiënten tegemoet kunnen komen. Cliënten omschrijven deze therapeuten ook vaak als charismatische persoonlijkheden (Jehu e.a. 1994).

Het zich beperken tot de professionele relatie waarin de interactie tussen therapeut en cliënt zich afspeelt, betekent niet alleen dat seksuele betrekkingen hierin niet thuishoren, het betekent evenzeer dat de therapeut moet weerstaan aan tal van andere verleidingen waaraan hij wordt blootgesteld en het houdt in dat alle andere vormen van sociale relaties worden uitgesloten. Respect voor de ethische en deontologische principes van de therapeutische relatie vloeit niet vanzelfsprekend voort uit het kennen van de beroepscode. Alleen wanneer morele integriteit deel uitmaakt van de persoonlijkheid van de therapeut biedt dat een werkelijke garantie dat zijn gedrag is geworteld in een ethische grondhouding en dat de principes zowel soepel als vasthoudend kunnen worden toegepast.

2.2 Zelfkennis en zelfzorg

2.2.1 Therapeut worden
Aangezien een therapeut zich voortdurend beweegt op het persoonlijke en interpersoonlijke terrein, is een persoonlijk weten - dat anders is dan een theoretisch weten - zeer belangrijk. Spurling en Dryden (1989) - die de ervaringen van tien bekende therapeuten hebben gebundeld en uitgediept - signaleren dat veel therapeuten ontgoocheld zijn over de academische psychologie, waarin mensen worden opgedeeld in stukjes die nog weinig te maken hebben met het typisch menselijke. Leven en informele training heeft deze therapeuten meer beïnvloed dan hun formele opleiding en ze zien de eigen ervaring steeds als een betere leerschool dan didactisch onderwijs. Uit getuigenissen van therapeuten blijkt dat men dit beroep eerder beleeft als iets waartoe men wordt 'geroepen' dan als een 'gekozen' beroep. BarLevav (1996) beweert dat deze beroepskeuze door de tijd heen totstandkomt. Iemands leven lijkt ertoe te leiden dat men therapeut wordt. Daarbij wordt een onderliggend patroon versterkt door de ontmoeting met een inspirerende therapeut in wiens voetspoor men voor een bepaalde oriëntatie kiest.

Vrijwel alle mij bekende biografieën van therapeuten spreken van een gevoel van eenzaamheid, wat vaak leidt tot het verlangen naar nabijheid en tot een behoefte om de menselijke natuur te begrijpen (zie bijvoorbeeld Rogers 1980). Uit de isolatie lijkt voort te vloeien dat men in staat is tot het observeren van anderen; relaties met anderen worden object van onderzoek en nieuwsgierigheid. De behoefte om andere mensen en hun leefwereld beter te begrijpen is sterker aanwezig bij diegene die direct of indirect heeft geleden door toedoen van anderen. Men wil de verborgen ordeningsprincipes in het gedrag van mensen kunnen vatten.
Haimowitz (1996) bijvoorbeeld verbindt de ontwikkeling van haar empathie met haar problematische jeugd: wanneer ze frustraties opliep, trachtte ze eigen pijn en woede in bedwang te houden door te proberen anderen te begrijpen. Thorne (1989) vermeldt hoe de oorlogstijd hem als kind zeer vroeg leerde leven met diepe emoties van angst, liefde, hoop en wanhoop en hoe hij hierbij getuige was van extreme moed en kwetsbaarheid. Lijden en ongeluk worden door therapeuten opgevat als iets dat betekenis moet hebben. Om echter het eigen lijden tot een bron van sterkte en van begrip voor anderen te laten worden, mag de therapeut niet te zeer gewond zijn en dient heling te hebben plaatsgevonden.
Geboeid zijn door menselijke lotgevallen en de intriges die zich tussen mensen kunnen ontspinnen, uit zich bij de meeste therapeuten ook reeds van kindsbeen af in hun grote interesse voor literatuur en verhalen. Voor veel therapeuten is de beoefende therapie een voortzetting van hun persoonlijkheid en een uitdrukking van de waarden waarvan hun leven doordrongen was, of een afzetten tegen een cultuur waaronder ze geleden hebben.
Polster (1996) bijvoorbeeld verbindt zijn neiging om bezig te zijn met vragen naar zin en waarden met zijn religieuze opvoeding, waarin onderzoek naar de essentie van het leven centraal stond. London (1985) onderkent dat zijn zogenaamde 'morele neutraliteit' evenzeer een moreel standpunt inhoudt dat een legitimatie moet zijn voor het verkiezen van vrijheid, democratie, onafhankelijkheid en zelfverantwoordelijkheid, als reactie op autoritaire opvoedingssystemen.
Verder vermelden bijna alle auteurs in hun autobiografie dat er reeds vroeg in hun kindertijd een gevoel was van speciaal zijn, doordat familieleden of vrienden uitzonderlijke talenten bij hen onderkenden en daar beroep op deden, wat het gevoel van een vroege lotsbestemming versterkte. Meerdere therapeuten (bijvoorbeeld Roth 1996; Rhead 1996) verwijzen expliciet naar hun positie als redder van anderen. Uit het merendeel van de biografieën blijkt echter niet dat therapeuten opgroeiden in gestoorde families. Wel wordt de affiniteit met het archetype van de gewonde heler door veel therapeuten onderkend. De mythe van Asklepios - de archetypische heler - wordt door Tick (1996) zelfs aangegrepen om essentiële kenmerken van een therapeut op te roepen. De therapeut dient de wonden uit zijn verleden te kennen en te verzorgen, de vrouwelijke en de mannelijke pool in zichzelf te integreren, zich te verhouden met creatieve en destructieve krachten, zowel instinctieve als geestelijke kennis te kunnen benutten en zijn beperkingen te aanvaarden.

2.2.2 Therapeut zijn
Het hebben van een theorie over therapie en persoonlijkheidsverandering zou volgens McConnaughy (1987) slechts relevant zijn in zoverre het enthousiasme van de therapeut voor een bepaalde theorie hem in de praktijk effectiever maakt. Men kan echter ook stellen dat therapeuten theorieën nodig hebben om de soms overweldigende en tegenstrijdige ervaringen die ze in het contact met patiënten opdoen, in te kaderen en te bevatten. Wanneer er geen theorieën zouden zijn om deze belevingen plaats te geven, zou dit werk al snel boven iemands hoofd groeien en tot emotionele uitputting leiden. Het kunnen omgaan met persoonsgebonden materie leert de therapeut niet zozeer langs theoretische kennis als wel langs doorleefd inzicht, waarbij persoonlijke psychotherapie een centrale rol speelt:

'Dit wil in de eerste plaats zeggen dat de therapeut zijn eigen conflicten, zijn motivaties, zijn karaktereigenaardigheden, zijn intenties, grondig moet leren kennen om daarmee verbonden risicosituaties te voorkomen. (...) De persoonlijke psychotherapie dient ook om zich weerbaar te maken tegen zeer grote stress die bepaalde psychotherapiesituaties of probleemgroepen teweegbrengen' (Corveleyn 1996).

Het terrein van 'het zelf' is voor de therapeut een alternatief voor theoretische kennis: de ontwikkeling van zelfreflectie behoort tot het noodzakelijke arsenaal van elke therapeut. Zowel een stevig zelf als een goed uitgebouwd observerend zelf zijn vereist om zich te kunnen verhouden tot zichzelf als subject en object. Het geeft de therapeut de ruimte om te zien hoe hij functioneert en hoe hij door anderen wordt beleefd. Het stelt hem in staat over zichzelf te denken als een objectfiguur in de wereld van anderen. Zelfreflectie gaat voor diverse auteurs samen met zichzelf emotionele regressie toestaan en het risico lopen om onbewust materiaal toe te laten (Silverman 1985).
Het is onvermijdelijk dat de therapeut in de therapeutische relatie in contact komt met een breed gamma van gevoelens en dat hij bij tijd en wijle overweldigd wordt door emoties. Dit verschijnsel - dat de psychoanalytici tegenoverdracht noemen - is des te ingrijpender naarmate men met meer gestoorde of gekwetste patiënten werkt. In het beroep van therapeut is het niet mogelijk problematische levenservaringen te begraven. Eigen kwetsuren en gevoeligheden worden onherroepelijk naar boven gehaald en gaan - beseft of onbeseft - levendig interageren met de thema's die de cliënt binnenbrengt in de therapeutische relatie. In zijn rol als getuige kan de therapeut in mindere mate dezelfde gevoelens als zijn cliënten beleven en last krijgen van diverse symptomen. Herman (1993) beschrijft de emotionele reacties van therapeuten in de context van het werken met traumatische gebeurtenissen; deze vormen van 'traumatische tegenoverdracht' of 'plaatsvervangende traumatisering' zijn voor de meeste therapeuten zo herkenbaar dat wij ze als leidraad gebruiken om iets van de psychische gesteldheid van de therapeut in kaart te brengen.

De betrokkenheid van de therapeut levert een zeker gevaar op voor zijn eigen psychische gezondheid. Het voortdurend aanhoren van problemen en verhalen over slechte relaties geeft een sterker besef van de kwetsbaarheid van de mens. Bovendien kan het ertoe leiden dat de therapeut pessimistisch, cynisch en wantrouwig wordt tegenover mensen in het algemeen; hulpeloosheid ervaart en zich incompetent en machteloos voelt. Wanneer een therapie tijdelijk in een impasse raakt, kan de therapeut zijn zelfvertrouwen verliezen en ook het vertrouwen kwijtraken in de doeltreffendheid van zijn benadering.

Bij een patiënte met een posttraumatisch stresssyndroom dat gepaard ging met dwangmatige symptomen, twijfelde de therapeut dermate aan zijn meest wezenlijke vaardigheid van luisteren, dat hij zich beperkte tot het geven van praktische adviezen, In zijn supervisie ontdekte hij hoe overweldigd hij was door een gevoel van hulpeloosheid. Tijdens de volgende zitting vroeg hij zijn patiënte of zij ooit aan iemand alles verteld had wat haar overkomen was. Daarop zei de patiënte dat niemand haar verhaal wil horen en dat iedereen vindt dat zij zich eroverheen moet zetten en normaal moet doen. Ze had ook het gevoel dat de therapeut niet wilde luisteren. Tijdens de daaropvolgende zittingen deed ze haar verhaal en geleidelijk namen de symptomen af (Herman 1993).

Om zich te verdedigen tegen het ondraaglijke gevoel van hulpeloosheid probeert de therapeut soms de rol van redder aan te nemen. In deze situatie komt de therapeut te weinig voor zichzelf op en gaat hij eigen gerechtvaardigde belangen veronachtzamen: hij laat de zittingen bijvoorbeeld te lang duren, staat veelvuldige contacten toe, laat zich niet of te weinig betalen. In een houding van zelfoverschatting kan hij over de schreef gaan en dingen doen die niet thuishoren in een therapeutische relatie. Hier liggen ook narcistische valstrikken en kan de therapeut die meent alles te kunnen genezen, zijn toevlucht nemen tot magische en destructieve praktijken (Maltsberger en Buie 1974). Reddersfantasieën of almachtsgevoelens van therapeuten kunnen volgens PowelI (1995) soms nog wel leiden tot volharding waar anderen het al lang hebben opgegeven, maar ze belemmeren toch hoofdzakelijk een objectieve kijk op beperkingen en ze verhinderen het tijdig onderkennen van grenzen.

Wanneer de therapeut wordt besmet door verdriet en wanhoopsgevoelens van de cliënt, kan hij soms zelf een rouwproces doormaken. Mollica (1988) merkt op dat deze 'begrafenisstemming' nog het best met humor is te verhelpen. Dit is iets wat veel hulpverleners intuïtief aanvoelen. Wellicht wordt er daarom zoveel gelachen op afdelingen waar men permanent met de dood wordt geconfronteerd.
De therapeut kan zich ook identificeren met de woede van de cliënt. Hij ervaart dan boosheid, frustratie, prikkelbaarheid tot heilige verontwaardiging, die zich eveneens tegen de samenleving kan richten. De therapeut die zich bewust is van de intense woede van de patiënt kan bovendien angstig worden. Contact met getraumatiseerde patiënten kan de therapeut ook dwingen zich rekenschap te geven van het kwade in zichzelf en eigen wraakzuchtige of sadistische gevoelens onder ogen te zien. Zijn identiteit als zorgzaam en meevoelend medemens kan daarmee op losse schroeven komen te staan en het geïdealiseerde beeld van zichzelf en de samenleving of de wereld wordt hierdoor aangevreten.

De therapeut kan ook een voyeuristische opwinding ervaren en seksueel worden geprikkeld. De geseksualiseerde tegenoverdracht zou meer voorkomen bij mannelijke therapeuten met vrouwelijke patiënten die hebben blootgestaan aan seksueel geweld (Shrum 1989). Nochtans is de aanwakkering van seksuele gevoelens bij vrouwelijke therapeuten niet ongewoon; cliënten kunnen immers een aanstekelijke seksuele uitstraling/uitdaging hebben waarmee een therapeute zich kan identificeren of waardoor zij zich verleid kan voelen. Snelle wisselingen in geestestoestanden van patiënten kunnen bij de therapeut een gevoel van innerlijke verwarring en onwezenlijkheid veroorzaken, wat soms tot angstige spanning leidt. De therapeut kan zich op den duur slachtoffer voelen en erover klagen dat hij zich gemanipuleerd, uitgebuit of benadeeld voelt.
Kernberg (1984) verheldert hoe snelle, verwarrende fluctuaties in de tegenoverdracht van de therapeut een afspiegeling zijn van fluctuaties in de overdracht van de patiënt. Deze interpretatie houdt een erkenning in van de onzichtbare krachten die de therapeutische relatie kunnen verstoren. Wanneer dit niet wordt begrepen, kan de therapeut geheel van slag raken en niet langer in staat zijn om de werkrelatie overeind te houden.

Om de vele vormen van tegenoverdracht juist te verstaan in hun complexiteit en subtiliteit, is een duurzaam ondersteuningsysteem voor de therapeut onontbeerlijk. Overleg en intervisie met collega's is noodzakelijk om blinde vlekken bij de therapeut te helpen onderkennen en een vangnet te bieden voor de gevoelens die zich bij de therapeut opstapelen. Het moet de therapeut ook behoeden voor een geïsoleerde positie in het werk, waardoor hij kwetsbaarder wordt voor grensoverschrijdingen en ondeontologisch handelen.
Het is gelukkig niet allemaal kommer en kwel voor de therapeut. De meeste therapeuten appreciëren de stimulans tot ontwikkeling en zelfbewustzijn die uitgaat van het steeds andere levens bestuderen en zij ervaren veel voldoening aan het zien evolueren van mensen. Corveleyn (1996) heeft oog voor intrinsieke en extrinsieke vormen van professionele bevrediging zoals: het gevoel nuttig werk te leveren, het genoegen om ingewikkelde conflictsituaties te bemeesteren, getuige zijn van menselijke groei, wederkerige zelfbevestiging, voortdurend menselijk contact en ontsnapping aan eenzaamheid.
Daarnaast ziet hij ook neurotisch getinte gratificaties en minder fraaie bevredigingen waaronder: onopgeloste autoriteitsproblemen en almachtsfantasieën die worden uitgeleefd in het werk. Er dient volgens hem een midden gevonden te worden tussen twee vormen van overdrijving. Aan de ene kant therapeuten die hun patiënten te veel nodig hebben voor hun eigen zelfactualisatie; zij exploiteren hun patiënten doordat zij geneigd zijn hen te afhankelijk te maken. Aan de andere kant therapeuten die hun patiënten te weinig nodig hebben; zij zullen onvoldoende motivatie hebben om echt te investeren in hun werk.

2.2.3 Therapeut blijven
Het belangrijkste instrument van de therapeut is zijn eigen persoon. Daardoor is het gevaar voor persoonlijke beschadiging voor niemand denkbeeldig; therapeuten zijn niet immuun voor de invloed van langdurige blootstelling aan menselijke wanhoop, lijden en conflicten. Vooral therapeuten die voor hun behoefte aan waardering afhankelijk zijn van het werk, lopen een verhoogd risico op burnout. Signalen dat een therapeut overbelast en uit het evenwicht is, zijn (Karp 1989):
- verminderde concentratie;
- ondermijnd zelfvertrouwen;
- verstoord slaappatroon;
- sufheid en uitputting;
- problemen van patiënten boeien niet meer;
- er lijken overal problemen te zijn;
- behoeften van familie of vrienden zijn te veel;
- men kan niet voldoende meeleven.

Burnout is niet zomaar een toestand van vermoeidheid; het gaat om frustratie als gevolg van toewijding aan iets wat niet de verwachte bevrediging heeft geschonken. Het heeft te maken met tekortschieten in persoonlijke doelstellingen, desillusies bij hooggestemde idealen, verlies van geloof in zichzelf en de onderneming. In dat opzicht verschilt burnout ook van stress (Trijsburg 1997).
Alle therapeuten in het boek van Spurling en Dryden (1989) rapporteren grote stress gedurende de laatste drie jaar, naast stress ten gevolge van ziekte en gezinsproblemen. Vanwege het potentieel uitputtende van het beroep wordt vaak aangeraden niet voltijds aan psychotherapie te doen en een balans te vinden met andere activiteiten.
In plaats van zich te onttrekken aan de uitdagingen van het leven door zich verwoed op het werk te storten, zou een therapeut zich er niet voor moeten schamen om - al dan niet opnieuw - in therapie te gaan. Freud (1937/1964) gaf de aanbeveling dat elke analyticus ten minste om de vijf jaar in therapie zou gaan. Yalom (1997) neemt een ruimere marge door om de tien jaar een onderhoudsanalyse aan te bevelen. Hoe dan ook, in dit veeleisende beroep is de zelfzorg een nooit eindigende taak voor een therapeut. Corveleyn (1996) acht het ook raadzaam de nodige zorg te besteden op een tweede front: remedies van niet-professionele aard.
'Omwille van de kwaliteit van zijn werk moet de psychotherapeut een evenwichtig opgebouwd leven leiden en voldoende energie blijven investeren in persoonlijke, familiale, amicale, maatschappelijke en culturele aspecten'.

De beslissing om therapeut te worden is een nooit eindigend engagement tot persoonlijke groei of om het met Yalom's (1997) uitdrukking te zeggen: verhoogd existentieel bewustzijn.
Het betekent dat men zich op een nieuwe manier bewust is van de waarde van het leven; dat prioriteiten worden herzien en dat men leert om wat onbelangrijk is ook als onbelangrijk af te doen. Men leert nee te zeggen tegen de dingen die men niet wil doen en zich te wijden aan die aspecten van het leven die er zin aan geven. Men leert ook putten uit eigen bronnen van creativiteit, het veranderen van de seizoenen te beleven en de schoonheid van de natuur. Men heeft een helder besef van de eigen eindigheid, waardoor men leeft in de tegenwoordige tijd, in plaats van het leven uit te stellen naar de toekomst.
Sommige therapeuten (bijvoorbeeld Wilber 1983; Ferruci 1991; Bolen 1994) wijzen erop hoe hun werk vaak een archetypische ervaring van zinvolheid inhoudt, die meer omvat dan wat het menselijk verstand kan verklaren. Ze ervaren dit als een in contact komen met het Zelf, het Hogere, de Geest, de Kern, de Ziel, het meest authentieke.

3. Besluit

Kenmerkend voor het werk van psychotherapeuten is dat zij voortdurend in contact komen met het psychisch lijden van mensen. Voor het goed kunnen omgaan met de psychisch gekwetste mens zijn persoonlijke eigenschappen bij de hulpverlener vaak belangrijker dan het methodisch-technisch interveniëren.
Het feit dat ongeschoolde hulpverleners soms beter werk leveren dan getrainde en ervaren psychotherapeuten, confronteert ons met het vermoeden dat hier persoonlijke kwaliteiten in het spel zijn, die door de gevestigde therapie-opleidingen onderschat worden. Dat gaat hand in hand met een overschatting van de specifieke theorie- en methodegebonden bijdrage waarin de verschillende therapie-oriëntaties zich onderscheiden. Nu ook uit onderzoek steeds duidelijker naar voren komt dat de zogenaamde aspecifieke factoren van invloed zijn op de effectiviteit van therapeuten, kan de professionele wereld niet meer anders dan het belang van de persoon van de therapeut erkennen.

Toch dringt dit gegeven slechts moeizaam door tot de verschillende therapie-oriëntaties. Men spiegelt zich aan het medisch model waarin voor elke klacht een specifieke behandeling wordt gezocht. Deze opvatting sluit ook het meest aan bij een tijdgeest die alle heil verwacht van methodisch-technische oplossingen (Van Kalmthout 1997).
Indien de psychotherapie zichzelf echter serieus wil nemen, zal men juist de persoonsgebonden factoren ten volle op de voorgrond dienen te plaatsen. De psychotherapie zou de term 'aspecifiek' - die overigens stamt uit de farmacologie waarin men ontdekte dat psychische factoren een rol spelen bij de werking van biochemische substanties - beter kunnen laten vallen (Van Kalmthout 1997). Men verbindt dit immers ten onrechte met iets dat niet serieus moet worden genomen, of dat 'iedereen wel in huis heeft'. Pas als men onderkent dat het hier gaat om de meest wezenlijke factoren die een therapeut dient te verpersoonlijken wil hij effectief zijn in zijn werk, zullen deze persoonlijke kwaliteiten de nodige aandacht krijgen.
Geen enkele therapeut ontkomt aan het gegeven dat zijn eigen persoon het belangrijkste instrument is waarmee hij de cliënt benadert. We zouden dan ook mogen veronderstellen dat elke therapie-oriëntatie bij selectie en vorming van therapeuten rekening houdt met persoonlijke eigenschappen en dat therapeuten worden aangemoedigd om hun 'eigen instrument' te verkennen en te verfijnen.

De therapeut gebruikt geen technieken; hij past zichzelf toe in en op de situatie, met alle professionele kennis en levenservaring die hij verworven en geïntegreerd heeft. Zodoende verrast hij voortdurend niet alleen de cliënt maar ook zichzelf (Perls 1992).

Om de eigenaardigheden van de eigen persoonlijkheid goed te leren kennen, is diepgaande zelfkennis nodig, zodat men tevens kan onderkennen dat het eigen instrument disfunctioneert; men kan er dan zorg voor dragen. De kwaliteiten die iemand heeft ontwikkeld in interactie met de gegevenheden van zijn persoonlijke levensgeschiedenis, zijn belangrijke 'bouwstenen' voor het werk als therapeut. Elke therapeut zou inzicht moeten hebben in zijn levensgeschiedenis, in de krachten die hem hebben gevormd en in de gevoeligheden die hij eraan overhoudt. Wat iemand in zijn leven is tegengekomen is minder belangrijk dan hoe hij ermee is omgegaan; mensen die veel hebben meegemaakt kunnen goede therapeuten worden wanneer ze problematische ervaringen voldoende hebben verwerkt.

Als men de onderzoeksresultaten ter harte neemt, zou de aandacht voor persoonsgebonden relationele kwaliteiten (zoals in deze bijdrage is beschreven) in elke opleiding vanzelfsprekend zijn. En men zou bij supervisie het accent niet zozeer leggen op het juist uitvoeren van een bepaalde techniek, als wel op de hindernissen in de persoon die hem doen ontsporen in de basishoudingen of die aanleiding zijn om zich te verschuilen in 'technische ingrepen'. Dat wil niet zeggen dat er in deze visie geen plaats is voor specifieke theorieën en technieken; ze hebben alleen niet de status die men er vanuit bepaalde schoolgebonden belangen en ideologieën aan toekent.

Therapie-opleidingen verschaffen doorgaans een theoretisch kader en een reeks specifieke technieken waarmee therapeuten beter zijn uitgerust om ervaringen van cliënten te begrijpen en in goede banen te leiden. Theorieën en technieken kunnen therapeuten helpen om de aspecten waarin hun empathie tekortschiet, toch te zien en te bevatten. En ze kunnen wegen aanreiken om de grondhoudingen in de complexe interactie met diverse cliënten dusdanig te concretiseren dat er optimaal aansluiting kan worden gemaakt met een specifieke cliëntproblematiek. Wanneer technieken en theorieën echter ter vervanging van de relatie komen, worden het hindernissen.

Therapeuten moeten worden bijgestaan door supervisie en opleiding om hun sterke en zwakke kanten te leren kennen en zicht te krijgen op persoonlijke gevoeligheden en conflicten. De klemtoon moet liggen op het optimaliseren van iemands sterke kanten, naast de bewustwording van bronnen van kwetsbaarheid. Beginnende hulpverleners slingeren vaak tussen extreme gevoelens als 'niets te bieden hebben' en 'alles willen aankunnen'. Slechts geleidelijk groeit het bewustzijn van de eigen competentie, naast de acceptatie van de eigen beperkingen.
Om niet weg te zinken in gebrek aan zelfvertrouwen of te vluchten in optimistische grandiositeit, helpt het om te beseffen dat elke therapeut de mogelijkheid dient open te houden dat sommige cliënten niet positief reageren op zijn aanbod; hoe deskundig, creatief, technisch vaardig en empathisch de therapeut ook mag zijn.
Na getraind te zijn in een specifieke benadering, moeten therapeuten worden aangemoedigd om hun eigen stijl te ontwikkelen en te leren vertrouwen op hun intuïtie. Het is niet de bedoeling dat zij 'volgelingen' worden van een bepaalde therapeutische school; het is de bedoeling dat zij de moed vinden om hun eigen weg te gaan en hun persoonlijke waarheid te vinden. Er dient geleidelijk een integratie te ontstaan waarin de opgedane vakkennis verweven kan raken met de persoonlijke eigenaardigheden van therapeut en cliënt.

'De psychotherapeut die voor elke cliënt een gepersonaliseerde therapie ontwerpt, op diens maat gesneden, aan diens mogelijkheden aangepast, voelt zich als een kunstenaar die zich verwondert over wat er voor zijn ogen als kunstwerk geboren wordt... Bij kunst hoort vakkennis; de kunstenaar moet de beschikking hebben over een goed instrumentarium en de nodige know-how. En een vakkundig persoon kan anderzijds meer dan eens, tegen zijn principes in maar dankzij zijn intuïtieve soepelheid, een kunstwerk afleveren, gewaarmerkt door kwaliteit' (Cuvelier 1996).

Hoe goed een opleiding ook mag zijn geweest, de therapeut is daarmee nooit op alles voorbereid. In de latere carrière is het geen overbodige luxe om mogelijkheden voor leermomenten en steun onder collega's in stand te houden. Hiermee creëert men een kritisch en voedend forum waarin therapeuten worden behoed voor automatismen of gewoontepatronen die na jaren praktijk kunnen ontstaan. In interactie met collega's is er ook meer garantie dat men op de hoogte blijft van de evoluties in het vak en dat er een platform ontstaat voor het ontwikkelen van nieuwe ideeën.

Tal van levenssituaties bieden de gelegenheid om verdere groei en vorming van therapeuten te stimuleren en nieuwe toegangen tot de complexe menselijke ervaringswereld te openen. Een goed netwerk van vrienden en familie zorgt er niet alleen voor dat de therapeut minder kwetsbaar is voor grensoverschrijdingen in zijn werk, het kan ook helpen de almachtsgevoelens van de therapeut te verminderen. Hier heeft de therapeut tevens een plaats waar hij zichzelf kan (laten) verzorgen en zijn gezondheid van lichaam, geest en ziel kan behartigen.

Literatuur

Aghassy, G. & M. Noot (1990), Seksuele Contacten binnen psychotherapeutische hulpverleningsrelaties. Uitgave van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Vuga, Den Haag.
Ayya Khema (1994), Wees een eiland voor jezelf Altamira, Heemstede. Bandura, A., D.H. Lipsher & PE. Miller (1960), 'Psychotherapists approach-avoidance reaction to patients' expressions of hostility'. In: Journal of Consulting Psychology, 24, pp. 1-8.
Banikiotes, PG. & T.V. Merluzzi (1981), Impact of counselor gender and counselor sex role orientation on perceived counselor characteristics'. In: Jounnal of Counseling Psychology, 28, pp. 342-348.
Bar-Levav, R. (1996), 'Reflections on choosing psychotherapy as profession'. In: Voices, FalI, pp. 65-67.
Bates, CM. & A.M. Brodsky (1989), Sex in the therapy hour. A case of professional incest. Guilford Press, New York.
Beck, D.F. (1988), Counselor characteristics: how they affect outcomes. Family Service America, Milwaukee (WI).
Bennun, 1. & L. Schindler (1988), 'Therapist and patient factors in the behavioral treatment of phobic patients. In: British Journal of Clinicol Psychology, 27, pp. 145-150.
Berenson, B.G., K M Mitchell & J A Moravec (1968), Level of therapist functioning, patient depth of self-exploration and type of confrontation'. In: Journal of Counseling Psychology, 15, pp. 136-139.
Bergin, A.E. & S.L. Garfield (Eds.), (1994), Handbook of psychotherapy and behavior change. Wiley, New York.
Bergin, A.E. & J.P. Jensen (1989), 'Religiosity of psychotherapists: a national survey. In: Psychotherapy, 27, pp. 3-7.
Beutler, LE., M. Crago & T.G. Arizmendi (1986), 'Therapist variables in psychotherapy process and outeome'. In: S.L. Garfield & A.E. Bergin (Eds.), Handbook of psychotherapy and behavior chan ge. Wilcy, New York.
Beutter, L.E. e.a. (1991), 'Predictors of differential and self-directed psychotherapeutic procedures'. In: Journal of Consulting and Clinical Psychology, 59, pp. 333-340.
Beutler, LE., P.P. Machado & S. Alistetter Neufeidt (1994), 'Therapist variables'. In: A.E. Bergin & S.L. Garfield (Eds.), Handbook of psychotherapy and behavior change. Wiley, New York.
Blatt, S.J. e.a. (1996), 'Charactcristics of effective therapists. Further analyses of data from the National Institute of Mental Health Treatment of Depression Collaborative Research Program'. In: Journal of Consulting and Clinical Psvchology, 64, pp. 1276-1284.
Bloomfield, 1. (1989), 'Through therapy to self. In: L. Spurling & W. Dryden (Eds.), On becoming a psychotherapist.
Bohart, A. & L.S. Greenberg (Eds.), (1997), Empathy reconsidered: new directions in psychotherapy. A.P.A., Washington D.C.
Boten, J.S. (1986), Godinnen in elke vrouw. Een nieuwe psychologie van de vrouw. Lemniscaat, Rotterdam.
Boten, J.S. (1994), Op weg naar Avalon. Lemniscaat, Rotterdam.
Bolen, J.S. (1997), Tot op het bot. Levensbedreigende ziekte en persoonijke groei. Lemniscaat, Rotterdam.
Botter, K., H. Levenson & W. Alvarez (1990), Differrences in values between shortterm and tong-term therapists'. In: Professional Psychology, Research and Practice, 21, pp. 285-290.
Brooks, V.R. (1981), 'Sex and seksual orientation as variables in therapists' biases and therapy outcomes'. In: Clinical Social Work Journal, 9, pp. 198-210.
Buckicy, P., T.B. Karasu & E. Charles (1981), 'Psychotherapists view their personal therapy'. In: Psychotherapy. Theory, Research and Practice, 18, pp. 299-305.
Cantor, D.W. (1991), 'Women as therapists: what we already know'. In: D.W. Cantor (Ed.), Women as therapists: a multitheoretical casebook. Springer, New York.
Cline, V.B. (1984), 'The relationship between therapist behaviors and outeome for middle- and lower-class couples in marital therapy. In: Journal of Clinical Psychology, 40, pp. 691-704.
Conway, J.B. (1988), 'Differences among clinical psychologists: scientists, practitioners, and scientist-practitioners. In: Professional Psychology. Research and Practice, 19, pp. 642-655.
Corveleyn, J. (1996), 'Niemand is van hout. Over de psychische inwerking van de relatie met cliënten op de persoon van de clinicus. In: J. Vereycken, B. Cools, & M. van Gael (Red.), De psyche als zorg. Klinische psychologie in Vlaanderen. Pelckmans, Kapellen.
Crits-Christoph, P. & J. Mintz (1991). 'Implications of therapist effects for the design and analysis of comparative studies of psychotherapies'. In: Journal of Consulting and Clinical Psychology, 59. pp. 20-26.
Cuvelier, F. (1996), 'Hoe een klinisch psycholoog tot integratie komt'. In: J. Vereycken, B. Cools & M. van Gael (Red.), De psyche als zorg. Klinische psychologie in Vlaanderen. Pelckmans, Kapellen.
Depestele, F. (1995), 'Het lichaam vóór de gevoelde zin'. In: G. Lietaer & M. van Kalmthout (Red.), Praktijkboek gesprekstherapie. Psychopathologie en experiëntiële procesbevordering. De Tijdstroom, Utrecht.
Dumont, F. (1991), 'Expertise in psychotherapy: inherent liabilities of hecoming experienced'. In: Psychotherapy, 28, pp. 422-428.
Epstein, E. (1995), 'The narrative turn. Postmodern theory and systemic therapy'. In: Gestalt Theory. An International Multidiscoplinary Journal. jrg. 17, nr. 3, pp. 171-183.
Ferruci, P. (1991), Zeven wegen naar het zelf. De Toorts, Haarlem.
Frank, J.D. & J.B. Frank (1991), Persuasion and healing. The Johns Hopkins University Press, Baltimore.
Frankl, VE. (1978), De zin van het bestaan. Ad Donker, Rotterdam.
Freud, S. (1937/1964), 'Analysis terminable and interminable'. In: J. Strachey (Ed.), Complete psychological works of Sigmund Freud. Hogarth Press, Londen.
Fussell, F.W. & W.C. Bonney (1990). 'A comparative study of childhood experiences of psychotherapists and physicists: implications for clinical practice'. In: Psychotherapy, 27, pp. 505-512.
Gaston, L. & J.M. Ring (1992), 'Preliminary results on the inventory of therapeutic strategies. In: Journal of Psychotherapy Practice and Research, 1, pp. 1-13.
Gendlin, ET. (1996), Focusing-oriented psychotherapy: a manual of the experiential method. Guilford, New York.
Gold, J.R. (1995), 'Knowing and not knowing: commentary on the roots of psychotherapeutic failure'. In: Journal of Psychotherapy Integration, 5, pp. 167-170.
Goldfried, M.R., L.S. Greenberg & C. Marmar (1990), 'Individual psychotherapy: process and outcome. In: Annual Review of Psychology, 41, pp. 659-688.
Greenberg, L.S. & L.M. Dompierre (1981), 'Specific effects of Gestalt two-chair dialogue no intrapsychic conflict in counseling'. In: Journal of Counseling Psychology, 28, pp. 288-294.
Greenspan, M. & N.M. Kulish (1985), 'Factors in premature termination in long-term psychotherapy'. In: Psychotherapy, 22, pp. 75-82.
Grunebaum, H. (1986), 'Harmful psychotherapy experiences'. In: American Journal of Psychotherapy, 40, pp. 165-176.
Gurman, AS. (1977), 'Therapist and patient factors influencing the patient's perception of facilitative therapeutic conditions'. In: Psychiatry, 40, pp. 16-24.
Guy, J.D., M.J. Stark & P.L. Poelstra (1988), 'Personal therapy for psychotherapists before and after entering professional practice'. In: Professional Psychology. Research and Practice, 19, pp. 474-476: Haimowotz, N. (1996), 'Reflections on choosing psychotherapy as profession'. In: Voices, Fail, 72.
Hanna, F.J. & A.J. Ottens (1997), 'De rol van wijsheid in de psychotherapie'. In: Psychotherapie, 4, pp. 95-123.
Hattie, J.A., C.E. Sharp”ey & H.J. Rogers (1984), 'Comparative effectiveness of professional and paraprofessional helpers'. Psychological Bulletin, 95, pp. 534-541.
Henry, W.P., T.E. Schacht & H.H. Strupp (1990), Patient and therapist introject, interpersonal process, and differenrial psychotherapy outcome'. In: Journal af Consulting and Clinical Psychology, 58, pp. 768-774.
Heppner, P.P. & CD. Claibom (1989), 'Social influence research in counseling: a review and critique'. In: Journal of Counseling Psychology, 36, pp. 365-387.
Herman, J.L. (1993), Trauma en herstel. Wereldbibliotheek, Amsterdam. Jehu, D. (1994) Patients as victims: sexual abuse in psychotherapy and counseling. Wiley, Chichester.
Jensen, J.P. & A.E. Bergin (1988), 'Mental health values of professional therapists: a national interdisciplinary survey'. In: Professional Psychology. Research and Practice, 19, pp. 290-297.
Kalmthout, M. van (1991), Psychotherapie. Het bos en de bomen. De Tijdstroom, Utrecht
Kalmthout, M. van (1997), Persoonsgerichte psychotherapie. De Tijdstroom, Utrecht.
Karon, BP. (1995), 'Becorning a first-rate professional psychologist despite graduate education. In: Professianal Psychology. Research and Practice, 26, pp. 211-217.
Karp, M. (1989), 'Living versus survival: a psychotherapists journey. In: L. Spurling & W.Dryden (Eds.), On becoming a psychotherapist, pp. 87-100, Routledge, London.
Kaslow, F.W. (1996), 'Memorable lessons from a multifaceted career'. In Psychotherapy, 33, pp. 146-148.
Kemberg, 0. (1984), Severe personality disorders: Psychotherapeutic strategies. Yale University Press, New Haven.
Kessel, W. van & P. van der Linden (1991), De hier-en-nu relatie in clientgerichte therapie; het interactionele gezichtspunt. In: H. Swildens, 0. de Haas, G. Lietaer & R. Van Balen (Eds.), Leerboek gesprekstherapie. De cliëntgerichte benadering, pp. 223-250, De Tijdstroom, Utrecht.
Khan, JA. & D.G. Cross (1983), 'Mental health professional and cliënt values: similar or different?' In: Australian Journal of Sex, Marriage & Family, 4. pp. 71-78.
Kottier, JA. (1986), On being a therapist. Jossey-Bass, San Francisco.
Lafferty, P., LE. Beutler & M. Crago (1989), Differences between more and less effective psychotherapists: a study of select therapist variables. In: Journal af Consulting and Clinical Psychology. 57, pp. 76-80.
Lambert, M.J. & A.E. Bergin (1983), 'Therapist characteristics and their contrihution to psychotherapy outcome. In: C.E. Walker (Ed.), The handbook of clinical psychology. Vol. 1, pp. 205-241, Dow Jones-Irwin, Homewood, (11.).
Lambert, M.J. (1989), The individual therapist's contribution to psychotherapy process and outcome'. In: Clinical Psychology Review, 9, pp. 469-485.
Langton, S.R. & CH. Langton (1983), The answer within: a clinical framework of Ericksonian Hypnotherapy. Brunner/Mazel, New York.
Lazarus, A.A. (1993), 'Tailoring the therapeutic relationship, or being an authentic chameleon'. In: Psychotherapy, 30, pp. 404-407.
Lazarus, A.A. (1996), 'Some reflections after 40 years of trying to be an effective psychotherapist'. In: Psychotherapy, 33, pp. 142-145.
Leijssen, M. (1995), Gids voor gesprekstherapie. De Tijdstroom, Utrecht.
Leijssen, M. (1996), Focusingprocessen in cliëntgericht-experiëntiële psychotherapie. Ongepubliceerde doctoraaldissertatie, Katholieke Universiteit Leuven.
Lietaer, G. (1991), 'Authenticiteit en onvoorwaardelijke positieve gezindheid'. In: H. Swildens, 0. de Haas, G. Lietaer & R. Van Balen (Eds.), Leerboek gesprekstherapie. De cliëntgerichte benadering, pp. 27-64, De Tijdstroom, Utrecht.
London, P. (1985), The modes and morals of psychotherapy. Hemisphere, New York.
Luhorsky, L.P. e.a. (1986), 'Do therapists vary much in their success? Findings from four outeome studies'. In: American Journal of Ortho-psychiatry, 56, pp. 501-512.
Lytton, H. & D.M. Romney (1991), 'Parents' differential socialisation of boys and girls: a meta-analysis'. Psychological Bulletin, 109, pp. 267-296. Mahrer, AR. (1996), 'Lessons from 40 years of learning how to do psychotherapy'. In: Psychotherapy, 33, pp. 139-141.
Maitsberger, J.T. & D.H. Buie (1974), 'Countertransference hate in the treatment of suicidal patiënts'. In: Archives of general psychiatry, 30, pp. 625-633.
Marmor, J. (1976), 'Some psychodynamic aspects of the seduction of patients in psychotherapy'. In: The American Journal of Psychoanalysis, 36, pp. 319-323.
McConnaughy, E.A. (1987), 'The person of the therapist in psychotherapeutic practice'. Psychotherapv, 24, pp. 303-314.
McNeil, B.W., R.J. May & V.E. Lee (1987), 'Perceptions of counselor source characteristies by premature and successful terminators'. In: Journal of Counseling Psychology, 34, pp. 86-89.
MeWbirter, J.F. & R.E.C. Frey (1987), 'Group leader and member characteristics and attraction to initial and final group sessions and to the group and group leader'. In: Small Group Behavior, 18, pp. 533-547. Minuchin, S. & H.C. Fishman (1981), Family therapy techniques. Harvard University Press, Cambridge (Mass.).
Mollica, R. (1988), 'The trauma store: psychiatric care of refugee survivors of violence and torture'. In: Post-traumnaric therapy and victims of violence, pp. 295-314, Ochberg, New York.
Najavits, L.M. & H.H. Strupp (1994), 'Differences in the effectiveness of psychodynamic therapists: a process-outcome study. Psychotherapy, 31, pp. 114-123.
Nelson, M.L. & E.L. Holloway (1990), 'Relation of gender to power en involvement in supervision'. In: Journal of Counseling Psychology, 37, pp. 473-481.
A.M. Brodsky & R.T. Must in (Eds.) Women and psychotherapy, pp. 3-34, Guilford, New York.
Orliosky, DE., K. Grawe & B.K. Parks (1994), 'Process and outcome in psychotherapy. Noch einmal'. In: A.E. Bergin & S.L. Garfield (Eds.), Handbook of psychotherapy and behavior change, pp. 270-378, Wiley, New York. Patterson, C.H. (1984), 'Empathy, warmth, and genuineness in psychotherapy: a review of reviews'. In: Psychotherapy, 21, pp. 431-438.
Patterson, M.L. (1983), Nonverbal behavior: afunctional perspective. Springer Ver-lag, New York.
Perls, L. (1992), Living at the Boundary. Gestalt Joumal Press, Highiand.
Petry, R.A. & J.R. Thomas (1986), 'The effect of androgyny on the quality of psychotherapeutic relationships'. In: Psychotherapy, 23, pp. 249-251.
Polster, E. (1996), Reflections on choosing psychotherapy as profession'. In: Voices, Fali, pp. 74-75.
Pope, K.S. (1993), Licensing disciplinary actions for psychologists who have been seksually involved with a cliënt: some information about offenders'. In: Professional Psychology. Research and Practice, jrg. 24, nr. 3, pp. 374-377.
Pope, K.S. & J.C. Bouhoutsos (1986), Seksual intimacy between therapist and patients. Praeger, New York.
Powell, D.H. (1995), Lessons learned from therapeutic failure. In: Journal of Psychotherapy Integration, jrg. 5, nr. 2, pp. 175-182.
Prochaska, JO. & J.C. Norcross (1983), Contemporary psychotherapists: a national survey of charactcristics, practices, orientations, and attitudes. In: Psychotherapy. Theory, Research and Practice, 20, pp. 161-173.
Rhead, J.C. (1996), Reflections on choosing psychotherapy as profession'. In: Voices, Fail, pp. 75.
Rogers, C.R. (1957), 'The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change'. In: Journal of Consulting Psychology, 21, pp. 95-103. Rogers, C.R. (1980), A way of being. Houghton Mifflin, Boston.
Roth, H. (1996), Reflections on choosing psychotherapy as profession. In: Voices, Fali, pp. 75-76.
Rutter, P. (1989), Er zijn grenzen! Sex als machtsmisbruik van hulpverleners met hun vrouwelijke cliënten. Het Spectrum, Utrecht.
Sexton, T.L. & S.C. Whiston (1991), 'A review of the empirical basis for counseling: implications for practice and training'. In: Counselor Education and Supervision, 30, pp. 330-354.
Shafranske, E.P. & H.N. Malony (1990), 'Clinical psychologist's religious and spiritual orientations and their practice of psychotherapy'. In: Psychotherapy, 27, pp. 72-78.
Shaw, B.F. & K.S. Dobson (1988), Competency judgments in the training and evaluation of psychothcrapists'. In: Journal of Consulting and Clinical Psvchology, 56, pp. 666-672.
Shrum, R.S. (1989), The psychotherapy of adult women with incest histories: the rapists' affective responses. Unpublished doctoral dissertation, University of Massachusetts.
Silverman, M.A. (1985), 'Countertransference and the myth of the perfectly analyzed analyst'. In: Psychoanalytic Quarterly, 54, pp. 175-199. Sonne, J.S. & S.K. Pope (1991), Treating victims of therapist-patient seksual involvement'. Psychotherapy, 28, pp. 174-187.
Spurling, L. & W. Dryden (Eds.), (1989), On becoming a therapist. Routledge, London.
Sternberger G. (1997), 'Zum Werteproblem in der Psychotherapie'. In: Gestalt Theory. An International and Multidisciplinary Journal, 3, pp. 184-195. Sticker, G. (1995), 'The lessons of failure'. In: Journal of Psychotherapy Integration, jrg. 5, nr. 2, pp. 183-188.
Stiles, W.B., D.A., Shapiro & J. Firth-Cozens (1988), 'Verbal response mode use in contrasting psychotherapies: a within-subjects comparison'. In: Journal of Consulting and Clinical Psychology, 56, pp. 727-733.
Stolorow, R.D. & G.E. Atwood (1979), Faces in a cloud: subjectivity in personality theory. Jason Aronson, New York.
Strong, S.R. (1968), 'Counseling: a social influence process'. In: Journal of Counseling Psychology, 15, pp. 215-224.
Stufkens, H. (1997), Mededogen als menselijke bestemming. Ankh-Hermes, Deventer.
Sussman, M.B. (1992), A curious calling: unconscious motivations for practicing psychotherapy. Jason Aronson, Northvale (NJ).
Sussman, M.B. (Ed.), (1995), A perilous calling: the hazards of psychotherapy practice. Wiley, New York.
Thorne, B. (1989), 'The blessing and the curse of empathy. In: L. Spurling & W. Diyden (Eds.), On becoming a psychotherapist, pp. 53-68, Routledge, London.
Tiek, E. (1996), 'Asklepios: myth and meaning of the healer archetype'. In: Voices, Spring, pp. 67-73.
Tracey, T.J. (1985), 'Dominance and outcome: a sequential examination'. In: Journal of Counseling Psychology, 32, pp. 119-122.
Trijsburg, R.W. (1997), 'Recensie over W.N. Grosch & D.C. Olsen (1994), When helping starts to hurt, Norton, New York'. In: Tijdschrift voor Psychotherapie, jrg. 23, nr. 6, pp. 440-442.
Vanaerschot, G. (1995), 'Empathische resonantie als bron van belevingsbevorderend interveniëren'. In: G. Lietaer & M. van Kalmthout (Eds.), Praktijkboek gesprekstherapie. Psychopathologie en experiëntiële procesbevordering, pp. 51-68, De Tijdstroom, Utrecht.
Watkins, C.E. jr. (1990), 'The effects of counselor self-disclosure: a research review . In: Counseling Psychology, 18, pp. 477-500.
Whitaker, C.A. (1982), 'Hypnosis and family depth therapy'. In: J.L. Zeig (Ed.), Ericksonian approaches to hypnosis and psychotherapy. pp. 491-504, Brunner! Mazel, New York.
Wiggings, J.D. & T.A. Giles (1984), The relationship between counselors' and students' self-esteem as related to counseling outcomes'. In: The School Counselor, 32, pp. 18-22.
Wilber, K. (1983), Zonder grenzen. Kamak, Amsterdam.
Williams, KE. & D.L. Chambless (1990), The relationship between therapist characteristies and outeome of in vivo exposure treatment for agoraphobia'. In: Behavior Therapy, 21, pp. 111-116.
Wogan, M. & J.C. Norcross (1985), Dimensions of therapeutic skills and techniques: empirical identification, therapist correlates, and predictive utility'. In: Psychotherapy, 22, pp. 63-74.
Wollants, G. (1994), 'Gestaltgroepstherapie'. In: Tijdschrift voor Gestalttherapie, 1, pp. 5-25.
Wollants, G. (1997), 'Begeleiders-zakwoordenboek'. In: Facultatief, 100, pp. 2-4.
Yalom, ID. (1989), Scherprechter van de liefde. Tien ware verhalen uit een psychotherapeutische praktijk. Contact, Amsterdam.
Yalom, ID. (1997), De therapeut. Balans, Amsterdam.
Zimpfer, D. & D. Waitnian (1982), 'Correlates of effectiveness in group counseling' . In: Small Group Behavior, 3, pp. 275-290.