KERN. Centrum voor psychotherapie en relatievorming

KLIK HIER VOOR EEN OVERZICHT VAN ALLE ARTIKELS OP DEZE WEBSITE

In het voetspoor van Nagy

VAN HEUSDEN Ammy

Uit : Schlüter D., red.
In het voetspoor van Ivan Nagy.
Amsterdam, V.O. Cahier, 1990, p. 9-16.

Nagy heeft in 1973 in een veelomvattend werk met de titel ‘Invisible loyalties’ zijn therapeutische benaderingswijze uiteengezet, in ons land bekend geworden onder ‘dialectische intergeneratietherapie’. In zijn pogen om zo min mogelijk reductie toe te passen bij het beschrijven van menselijke relaties heeft hij onder meer geput uit psychodynamische, psychologische en filosofische bronnen. Nagy en zijn co-therapeute Geraldine Spark hebben veel praktisch ervaringen beschreven om de theoretische concepten te illustreren. Desondanks is het een moeilijk leesbaar boek gebleken, dat niet voor velen toegankelijk is, laat staan toepasbaar in de praktijk.

Sinds het verschijnen van ‘Invisible loyalties’ heeft Nagy zijn denken verder ontwikkeld en meer toegankelijk gemaakt voor het praktisch handelen.
De bedoeling van dit artikel is om de aanknopingspunten voor de praktijk te belichten vanuit enkele begrippen die in het huidige werk van Nagy centraal staan. Mede door de titel van het bovengenoemde boek is veel nadruk komen te op loyaliteit, maar eigenlijk is rechtvaardigheid nog een belangrijker basisbegrip. Nagy ontwikkelde daaruit zijn begrippen ‘betrouwbaarheid’ en ‘verdiend vertrouwen’ die nu de hoeksteen vormen van zijn therapieën. Begrippen als rechtvaardigheid, betrouwbaarheid, exploitatie etc. hebben in de psychologie weinig aandacht gehad. Zij behoren tot het taalgebied van de relationele ethiek. Hoewel ieder van ons aan kan voelen dat zij van fundamentele waarde zijn in het menselijk verkeer worden zij met argwaan bekeken als een psychotherapeut ze in de mond neemt. Zij krijgen vaak de bijsmaak van traditionele zedenprekerij. Ook roept Nagy met termen als ‘grootboek’ en ‘balans van verdiensten en schulden’ associaties op met dor boekhouden.
Een taal voor relationele fenomenen moet eigenlijk nog ontwikkeld worden en de lezer van dit artikel wordt uitgenodigd zijn oude associaties thuis te laten om daardoor te ontdekken dat er toch mogelijk nieuwe wijn in de oude vaten zit.

De term die Nagy nu voor zijn werk gebruikt is ‘contextuele therapie’. Een keuze die mij ondoelmatig voorkomt, omdat het woord context in zoveel betekenissen wordt gebruikt waardoor het begrip m.i. nietszeggend is geworden. Wat bedoeld Nagy nu met deze aanduiding ? ‘Contextual Therapy’ is voortgekomen uit de praktijk van de individuele en klassieke (transactionele en systeemgerichte) gezinstherapie.
Het basisprincipe is dat de voornaamste dynamische kracht van relaties de betrouwbaarheid is, die stamt uit het wederzijds in acht nemen van de belangen van alle gezinsleden.

Het contract van de ‘Contextual Therapy’ is voortdurend gericht op het gelijktijdig en veelzijdig aandacht schenken aan alle personen, die beïnvloed worden door de therapeutische interventie. De term ‘context’ is gekozen om de sterke verbondenheid aan te geven van een persoon met zijn of haar belangrijke relaties. Het bevat vier belangrijke dimensies : de feitelijke, de psychologisch, de transactionele en de ethische. Dit artikel beperkt zich tot de ethische dimensie.

Nagy beschouwt de ouder-kind relaties als de fundamentele bouwstenen voor onze beschaving. Het appèl op betrouwbaar gedrag wordt nergens zo fundamenteel gevoeld als in de zorg voor een hulpeloos pasgeboren kind. Uit de ontwikkelingspsychologie is duidelijk bekend hoe door het ouderschap de invloed van de ene generatie op de andere wordt overgedragen. Vernieuwend is hoe Nagy het appèl op de betrouwbaarheid van deze relatie als therapeutische hefboom hanteert.

Ons huidige kerngezin wordt zeker in de laatste tijd vaak kritisch bekeken. Met de economische functie die verloren ging kwam ook een einde aan het functionele groot familiaal verband. Binnen de kleine eenheid van het tweegeneratiegezin wordt de emotionele betrokkenheid vaak als inperkend en stagnerend gevoeld.
Iedere gezinstherapeut heeft daarvan voorbeelden te over gezien in zijn praktijk. Toch blijft er naar mijn mening voldoende ruimte voor de gedachte dat het gezin de grootst mogelijk individuele ontplooiing binnen de context van de meest emotionele verbondenheid kan bieden.

Om een gezin tot een groei en ontwikkeling bevorderend instituut te maken in plaats van inperkend en stagnerend is het wederzijds in acht nemen van elkaars belangen en het scheppen van betrouwbare relaties van fundamenteel belang. Maar het is een grote opgave voor elk gezin om een faire balans tussen geven en nemen, tussen aanspraak maken op en zich verantwoordelijk voelen voor te vinden. De belangen van nauw op elkaar betrokken personen vallen soms samen maar zijn heel vaak juist tegengesteld.
Wanneer men niet alleen zijn eigen maar ook de belangen van de ander in het oog houdt en daardoor zorgt voor een evenwicht in de belangen kan iemand daarmee vertrouwen verdienen.

In Nagy’s visie is het verdienste die telt. Van daaruit heeft men het recht om aanspraak te maken op de erkenning van de ander. Deze gedachte staat dus in scherp kontrast met de veelverbreide zienswijze dat je meer kunt krijgen door de ander iets te ontnemen. Nagy betoogt dat het integendeel juist de tegenstelling opheft tussen winst voor jezelf en rekening houden met andermans belang. Ook al is de ander niet in staat of bereid terug te geven dan nog blijft de verdienste gelden. Met andere woorden dat wat je investeert levert iets op, ongeacht wat je ervoor terug krijgt. Nagy vat dit gerechtigd zijn om aanspraak te maken samen in het woord ‘entitlement’. Het is een moeilijk vertaalbaar begrip. Ik gebruik hier afwisselend natuurlijk recht, verworven recht, gerechtigd zijn tot en het volste recht.

Relaties zijn dus kansen om te geven, niet alleen om te ontvangen. Dit komt het duidelijkst tot uiting in de asymmetrische relaties zoals tussen een ouder en het nog hulpeloze kleine kind of tussen een inmiddels volwassen geworden kind en zijn hulpbehoevende ouder. Tussen partners in een gelijkwaardige relatie gaat het meer om een balans die fair is wat betreft geven en nemen. Als de balans te zeer uit het evenwicht raakt kunnen partners besluiten hun relatie te verbreken en uit elkaar gaan.
Maar het kenmerkende van de relaties tussen ouders en kinderen is dat deze existentieel onverbrekelijk zijn. Het afsnijden van relaties tussen ouders en kinderen brengt onherroepelijk verlies van verworven recht mee. Je kunt denken, dat het een oplossing is om elkaar nooit meer te zien omdat de pijnlijke confrontatie dan uitblijft in een relatie die steeds weer teleurstelt. Maar er wordt een hoge prijs voor betaald omdat er dan aan weerskanten geen gelegenheid is om aanspraak op elkaar te maken door het tonen van zorg.

Wel is het belangrijk om hierbij aan te tekenen dat het soms noodzakelijk is om heel pijnlijke en moeilijke relaties tijdelijk te onderbreken in de zin van een moratorium, waarbij de nadruk op het tijdelijke ligt. Nagy benadrukt hoezeer het verwerven van dit recht een winst voor jezelf betekent, een bevrijdende werking heeft om de eigen potenties te ontwikkelen, van het leven te genieten. Het is zijn ervaring dat het bijvoorbeeld psychosomatische verschijnselen doet verdwijnen. Het kleine kind dat aanspraak mag maken op de zorgende aandacht van de ander heeft geen psychologisch maar existentieel natuurlijk recht. Als het liefdevolle aandacht krijgt ontwikkelt zich het vermogen om het recht nu zelf te verwerven. In zo’n relatie ontstaat die positieve spiraal van geven en krijgen en daar weer nieuw initiatief in te nemen.
Het geeft de vrijheid om het steeds weer te proberen met nieuw vertrouwen door de verworven verdienste.

In schril kontrast hiermee staat de ontwikkeling van het ‘gerechtigd zijn tot destructie’. Wanneer de ouders hun kind een tekort aan vertrouwen geven doordat zij het als een last beleven en het geen erkenning geven voor wat het voor hen doet kunnen zij het kind belasten met een niet aflatend gevoel van in de schuld staan. Het feit, dat men het volste recht heeft hoeft dus niet vanzelfsprekend te leiden tot het besef van gerechtigd zijn. Ethisch gezien heeft het kind meer dan het volste rechte. Als het kind ervaart dat het niets oplevert om vertrouwen te geven en zelf betrouwbaar te zijn wordt wantrouwend handelen het verworven recht van het kind. Het wordt iemand die ethisch gerechtigd is om kwaad te doen. Hij of zij krijgt het volste recht op destructie en het kan later leiden tot opvallend gebrek aan berouw over destructief gedrag als huwelijkspartner of als ouder of in sociaal opzicht als delinquent.

Het tragische is dat het kind te gevolge van het niet-erkend zijn in zijn volste recht op den duur ‘entitlement’ gaat verliezen omdat het nu op zijn beurt unfair is tegenover onschuldige anderen.
Het gaat de kans missen om in een context te leven waarin het aanspraak op erkenning kan verdienen. Wat betekent dit alles nu voor de praktijk ? Welke mogelijkheden en moeilijkheden zijn er voor de gezinstherapeut die Nagy’s zienswijze in zijn praktisch handelen laat doorklinken ?
In de eerste plaats moet hij over de overtuiging beschikken dat de relationele ethiek voor de tussenmenselijke verhoudingen van existentiële betekenis is en dus ook een hoofddimensie vormt voor psychotherapie. De praktische toepassing vraagt natuurlijk meer dan dat.
Het beginsel van de veelzijdige partijdigheid is voor de basishouding van de therapeut van eminent belang. Het houdt in dat de therapeut altijd ook de belangen van de ander in het oog houdt, een gegeven beziet vanuit ieders standpunt en dat de hele cliëntengroep weet dat hij achter ieder van hen staat. Het proces waarbij de therapeut zich volledig verdiept in de zienswijze van de één om daarna de ander de volle aandacht te schenken kan soms ook bij de gezinsleden het besef wakker roepen van een meerzijdig perspectief. De veelzijdige betrokkenheid omvat ook de (nog) niet aanwezigen, met name de voorgaande generatie. Een zelf tekort gekomen ouder die vanuit dit beleefde tekort moeilijkheden krijgt met de eigen kinderen wordt niet geholpen door het spuien van wrok tegenover haar of zijn ouders. Tijdelijk kan dit nodig zijn, maar de therapeut die oog heeft voor het loyaliteitskonflikt dat daardoor opgeroepen wordt, geeft veel meer kansen op herstel van vertrouwen dat de therapeut die meent dat het terecht is dat met de ouders afschrijft.
Bij het verzamelen van gegevens uit de voorgeschiedenis krijgen die aspecten die in de toekomst kunnen bijdragen tot de opbouw van een relatie meer nadruk dan de verstorende, m.a.w. de nadruk ligt niet op de pathologie, maar op het opsporen van de vertrouwensbronnen. Wel is er veel aandacht voor doorlopende en gebroken lijnen in de familiegeschiedenis. Hoe hebben lotgevallen als vroegtijdige dood, ernstige ziekte, scheiding, adoptie enz. bijgedragen aan de balans tussen verplichting en aanspraak ?

Hier volgen twee voorbeelden uit de praktijk ter illustratie. Het opmaken van de balans richt de aandacht van de therapeut op een bepaalde manier : Wanneer een supervisant mij vertelt dat moeder opgroeide als enig kind, alleen met haar moeder want haar vader was als psychiatrische patiënt steeds afwezig, dan richt mijn aandacht zich ogenblikkelijk op de vraag wat dit gegeven betekent voor de kansen binnen haar huwelijks- en gezinsleven. De kans dat de ouder die alleen is een overmatig appèl op het enige kind doet waardoor een evenwichtige balans van geven en nemen tussen ouder en kind verstoord wordt, lijkt hier erg groot en zal nader onderzocht worden. Kreeg zij erkenning voor wat zij voor haar moeder deed of wilde deze steeds meer ? Parentificeerde de moeder haar dochter door in haar eenzaamheid geborgenheid bij haar dochter te zoeken alsof die reeds een volwassene was ? Wat was haar moeders reactie toen zij ging trouwen ? Was er ruimte om een goede keus te doen of werd elke verbintenis met een ander als disloyaal beleefd ? Wat betekenen haar kinderen voor haar moeder ? En minstens evenveel vragen zijn te stellen over de balans van geven en nemen tussen haar en haar vader.

Terwijl ik probeer een beeld te krijgen van de verstoringen die zijn opgetreden luister ik tegelijkertijd naar de mogelijkheden tot herstel van vertrouwen. Omdat teleurstelling en rancune vaak de overhand hebben, vraagt het veel van de verbeeldingskracht en het geduld van de therapeut om de goede vragen te stellen en oog te blijven houden voor de kleinste aanwijzingen in de richting van vertrouwen.

Een beginnende relatietherapeut raakte erg ontmoedigd door een zich steeds herhalende welles-nietes gesprek tussen een echtpaar over de vraag van wel of niet een tweede kind. Elke poging om hen er toe te brengen zich ook in het standpunt van de ander te verdiepen strandde in een zinloze machtsstrijd tussen hen beiden. Toen de aandacht verlegd werd naar een enkele zin als : “Je kunt een kind niet terugsturen” kwam het levenslot van de man die met het oog op de gezondheidstoestand van zijn vrouw geen tweede kind aandurfde in focus. “Ik bestond niet, ik ben pas gaan bestaan toen mijn pleegouders zich over mij ontfermden.
Zij hebben mij nooit verteld dat ik een vondeling was en toen ik het hoorde op mijn 18e jaar was dat een grote klap voor mij. Bij mijn eerste huwelijk wilden mijn echte ouders niet voor mij tekenen, ik werd verstoten toen ik daar voor het eerst aan de deur kwam.” De angst om een kind op de wereld te zetten zonder de garantie dat er goed voor gezorgd kan worden, werd in dit licht wel zeer begrijpelijk en er moest heel wat werk verzet worden voordat de vraag naar wel of niet een kind weer opgenomen kon worden. Aandacht voor het loyaliteitskonflikt van de man naar zijn pleegouders maakte het mogelijk dat de man zijn diep gekoesterde wens om meer van zijn afkomst te weten gestalte durfde geven door er eindelijk met zijn pleegouders over te praten. Het verrassende gegeven dat hij niet zo maar weggegooid was maar dat er wel degelijk een doos met kleertjes bij was en een brief met een verzoek voor een goede verzorging maakte dat hij toch op weg durfde te gaan naar herstel van contact met zijn eigen moeder. Het laat zich raden dat er een heel andere en bredere basis ontstond voor de onderhandelingen over een nieuw kindje door het proces dat op gang was gekomen in de levensgeschiedenis van de man, een proces waarvoor de vrouw heel open bleek te staan.

Het zou een zeer vertekend beeld geven als ik met dit laatste voorbeeld de illusie gewekt zou hebben dat het bij veel cliënten zo snel zou gaan. Het tegendeel is vaak waar. Veel cliënten voelen pijlsnel aan waar het in essentie om gaat maar de weg naar de actie is soms lang en wordt herhaaldelijk onderbroken. De angst voor een hernieuwde afwijzing is vaak een sterke rem op het verlangen om het verbroken contact te herstellen of, als er nog wel contact is, het meer diepgang te geven. Hoe vaak wordt er energie gestoken in een gefixeerde toestand door te blijven denken ‘je zou eigenlijk willen of moeten’ maar het komt er niet van, een zich herhalend gedachtenpatroon dat door de actie zelf onderbroken kan worden.
Het is van het grootste belang en vraagt soms veel voorbereiding dat een volwassen cliënt niet meer vanuit zijn kinderpositie het contact met zijn ouders aangaat. In die voorbereidende fase moet soms veel agressie naar de ouders worden geuit. Uitgaande van de stelling dat woede en haat altijd secundair zijn aan het verlangen naar hernieuwd vertrouwen kan geleidelijk aan het zoeklicht meer gericht worden op de levensgeschiedenis van de eigen ouders. Vaak weten cliënten daar bitter weinig van. Het zo verachte gedrag wordt daardoor soms veel begrijpelijker en aanvaardbaarder. Praktische zaken als de plaats waar het contact plaats zal vinden, dat het vaak veel beter is om met één ouder tegelijk te spreken, zodat men niet in de oude driehoeksverhouding verzeilt, dat men alleen moet gaan en niet de partner of de kinderen als schild mee moet nemen, horen ook allemaal in de voorbereiding thuis.

Wanneer iemand na jarenlang verbroken contact met het gezin van herkomst kans ziet om een eerste contact te leggen kan dit de verrassende ervaring opleveren van werkelijk op eigen benen staan. Het verbroken contact heeft de betekenis gehad van uitgesloten te zijn, van afhankelijkheid van de grillen van de ouders met wie nu eenmaal geen garen meer is te spinnen. Mét het verwerpen van die onmogelijke ouders verwerpt men een deel van de eigen wortels en dus een deel van zichzelf. Het zelf initiatief nemen vanuit een positie van leiderschap is dan zo’n fundamentele ervaring dat iemand ineens zijn volwassenheid beseft. En vaak blijken de ouders veel meer bereid dan men ooit had gedacht al komt het omgekeerde ook voor.
Maar ook dan brengt naar mijn ervaring het proberen meer rust dan het vruchteloos wrokken. Het zelf contact tot stand brengen zonder de actieve tussenkomst van de therapeut kan dus bijzonder waardevol zijn. Maar ook het meebrengen van familieleden naar de therapie heeft een eigen betekenis. Ouders hebben vaak het gevoel dat zij het verkeerd gedaan hebben en voelen zich bedreigd door die onbekende man of vrouw, die met hun zoon of dochter over hen praat. Het principe van de veelzijdige partijdigheid kan op de beste manier worden gedemonstreerd als de therapeut het meegebrachte familielid beschouwt als een belangrijke cliënt in wiens levensloop hij zich graag wil verdiepen. De therapeut is er beslist niet alleen om de dialoog tussen de familieleden op gang te helpen brengen. Hij begeeft zich wel degelijk ook in de dialoog met hen, die tot dusverre nog niet in de zitting aanwezig waren. Op deze wijze komen vaak ook voor de oorspronkelijke cliënt levensdimensies aan bod van familieleden, die nog onbekend waren.

Voor de therapeut levert een gesprek met een voor hem nog ongekend familielid vaak een verrassend beeld op dat zo anders is dan de afschildering van de persoon, waarop hij eerst moest varen. Desondanks kan het gebeuren, wanneer de ontmoeting tussen de ouders en het (inmiddels volwassen) kind of tussen broer en zuster plaats vindt in de therapiekamer, dat je soms als therapeut achterblijft met het gevoel van ‘was dat nou alles?’. Vaak is aan zo’n gesprek als steeds weerkerend thema voorafgegaan : hoe kan ik mijn vader/moeder/broer/zuster vragen om mee te komen, hoe vind ik de moed en de woorden ? Het ‘resultaat’ lijkt in verhouding tot de lange voorbereiding daartoe dan mager maar blijkt na afloop veel te hebben opgeleverd. Soms vormt het ook de aanzet tot een lang voortgezet gesprek buiten de therapiekamer. Het meebrengen van een ouder naar de therapie kan een valkuil worden als de therapeut niet beseft dat de cliënt de inzet van de ouder beleeft als het eindelijk in vervulling gaan van onvervulde wensen. In feite blijft de cliënt dan het hunkerende kind. Het wel of niet meebrengen van familieleden naar de zitting blijft dus een zaak van zorgvuldig afwegen en afstemmen op de situatie.
Juist omdat het vaak om ouder wordende ouders gaat is het van belang om te bespreken hoe in de levenslijnen van ouders en kinderen het aanspraak kunnen maken op zorg en het geven van zorg elkaar kruisen naar mate het kind opgroeit en de levenslijn van de ouder daalt.

De moeder uit een gezin, dat ik in behandeling had, sprak vaak met bitterheid over haar jeugd. Haar moeder was overleden, haar vader ongeneeslijk ziek. De hem toegemeten tijd was niet meer zo lang. Juist dit gegeven werd de aanzet om haar vader regelmatig alleen te gaan bezoeken, hem te laten voelen dat zij alleen voor hem kwam. Op de basis van dit verdiept contact konden ook tot nu onopgehelderde familiegeheimen besproken worden, die haar lang hadden dwars gezeten. Zij had het gevoel iets afgemaakt te hebben voordat haar vader overleed. Er trad een opvallende verbetering op in haar persoonlijk functioneren in haar huidige gezin.

Uit dit kleine voorbeeld is misschien maar nauwelijks te achterhalen hoeveel inspanning en moed het van een cliënt vraagt om ondanks jarenlange gelatenheid activiteit te gaan ontwikkelen om aan een relatie weer nieuwe gezichtspunten toe te voegen. En evenmin hoeveel vasthoudendheid het vraagt van de therapeut om de aarzeling te helpen overwinnen. Naarmate de ervaring leert dat bij de grootste breuken ook de grootste bronnen kunnen liggen wordt deze vasthoudendheid steeds meer gerechtvaardigd.