KERN. Centrum voor psychotherapie en relatievorming

KLIK HIER VOOR EEN OVERZICHT VAN ALLE ARTIKELS OP DEZE WEBSITE

Incest: Mythe en Realiteit
Een Psychodynamische Exploratie

Dr. Jef Dehing

Dit artikel werd gepubliceerd in:
Thys, M. en R. Vermote (red.),
Trauma en taboe. Psychoanalytische beschouwingen over incest.
Garant, Leuven-Apeldoorn, 1995.

Verder staan in het boek nog bijdragen van
Lut De Rijdt (‘Incest: giftig infuus van leven en dood. De adolescentaire periode’),
Jacqueline Godfrind (‘De traumatische verleiding denken’),
Michel Thys (‘De fascinatie voor incest’) en
Annelies Van Hees (‘Incest in de letterkunde’).

Inleiding

“Incest” is een paradoxaal begrip. Zoals “bloedschande” verwijst het naar “geslachtelijk verkeer tussen naaste bloedverwanten, die geen huwelijk kunnen aangaan” (van Dale, 1984). Het Latijnse “incestus” betekent on-rein, on-kuis. Incest veronderstelt dus een familiale band enerzijds, een verbod anderzijds, een “taboe”. Verbodsbepalingen betreffende seksuele omgang tussen bloedverwanten vinden we in alle menselijke culturen; de toegelaten graad van verwantschap kan hierbij wel verschillen, maar het incest-taboe zelf is universeel.

Zo’n uitdrukkelijke interdictie doet veronderstellen dat de bekoring wel groot moet zijn. Overigens roept dergelijk streng taboe onwillekeurig de gedachte op aan de transgressie ervan: de vrucht is zoveel aantrekkelijker als ze verboden is! Oedipus is wel een schoolvoorbeeld van zo’n transgressie; zoals we het Scheppingsverhaal al lang op voorhand kunnen raden dat Adam en Eva niet zullen weerstaan aan de verleiding van de Boom van de Kermis van Goed en Kwaad, zoals bet in het sprookje van Blauwbaard obligaat lijkt dat zijn zevende vrouw de verboden kamer zal betreden, zo kunnen we in de Oedipus-mythe al van bij het begin vermoeden dat bet vreselijke orakel zich zal voltrekken. De transgressie lijkt dus inherent aan het taboe. Dit roept natuurlijk de vraag op naar de zin van deze dynamiek.

Geconfronteerd met incest in de realiteit stellen we echter vast dat deze meestal niet gepleegd wordt door het kleine jongetje, al is het soms heel duidelijk dat het wat graag zijn vader zou uitschakelen om zijn moeder voor zich alleen te hebben. Deze imaginaire, zelden gerealiseerde incest-fantasie staat in scherp contrast met de reële incest: negen keer op tien wordt seksueel misbruik in familie-verband gepleegd door volwassen mannen op jonge kinderen, overwegend meisjes. In deze studie wil ik eerst onderzoeken wat Sophocles, Freud en Jung over incest vertelden; bij de laatste twee zullen we hierbij op merkwaardige verrassingen stoten. We zullen dan ook hun beider theorieën aan een kritisch onderzoek onderwerpen. Daarna zal ik pogen een psycho-analytisch model te vinden dat enigszins toelaat de incest-dynamiek beter te begrijpen, vooral dan voor het slachtoffer ervan. Tenslotte wil ik enkele vragen formuleren als stof voor verdere reflexie.

Het Oedipus-complex

“Vanaf het ogenblik dat Freud het Oedipus-complex ontdekte werd het beschouwd als het centrale conflict in de menselijke psyche ... de centrale cluster van conflicterende impulsen, fantasieën, angsten en defensie-mechanismen. Daarom is het het centrum van het psychoanalytisch werk geworden.” (Segal, 1989) De klassieke psychoanalyse beschouwt het Oedipus-complex nog steeds als de hoeksteen van zijn metapsychologische constructie: zowel de geestelijke gezondheid als de neurotische en zelfs psychotische afwijkingen worden ermee in verband gebracht. En steeds gaat men er van uit dat géén reële incest plaatsvond (Cambien, 1993).

Oedipus zélf overtreedt àlle verbodsbepalingen van het naar hem genoemde complex. Dit brengt voor hem en zijn omgeving onnoemelijk veel lijden mee, maar de bewuste aanvaarding van deze pijn maakt hem tot een held. Te Colonus vindt hij tenslotte gastvrijheid en rust, in een heilig oord gewijd aan de Eumeniden. Zijn twee dochters begeleiden de blinde grijsaard die over zichzelf getuigt (Sophocles, 407 v.C.):

Al wat ik zeggen zal is scherp gezien. (74)

en Daar gaat mijn trieste leven
om zijn eindpaal -
gewin voor wie mij in hun land onthalen
maar vloek voor wie mij uit het hunne dreven. (91-93)

... ik die
van alle mensen ’t zwaarst geleden heb. (105-106)

De vadermoord en de bloedschande noemt hij

... daden toch
die ’k meer geleden heb dan zelf begaan. (266-267)
al wat ik, ach, moest dragen zonder schuld want zo wilden ’t de goden ... (964-965)

Nu trachten Polynices, zijn oudste zoon die uit Thebe verjaagd werd, en Creon, die er samen met Eteocles verder regeert, te bekomen dat Oedipus hun, volgens het jongste orakelwoord, de overwinning schenkt door zijn aanwezigheid. Ironische ommekeer: jaren voordien veroorzaakte zijn presentie pest en onvruchtbaarheid.

Oedipus weigert de strijdende broers ter hulp te komen, en sterft te Colonus. Al is zijn dood geen gewone dood:
Heeft hem een god gehaald ? Of ging toen mild
de donkre diepte van de aarde open ?
Want zonder zucht of ziekte is
hij heengegaan, - een wonder dat geen mens
ooit heeft beleefd. (1661-1664)

de onzichtbare vlakten vingen hem in een raadselachtig doodslot. (1681-1682)

Freud identificeerde zich graag met Oedipus. In 1906, bij zijn vijftigste verjaardag, schonken zijn Weense discipelen hem een medaille met op de beeldzijde zijn portret, en op de keerzijde Oedipus en de Sfinx, met een citaat uit Oedipus Koning (Sophocles, 430 v.C.):
OS TA KLEIN AINIGMA HIDEI KAI KRATIZTOZ HN ANHP (1525)
“die het beruchte raadsel oploste en een zeer machtig man was”.
Freud was door dit geschenk ten zeerste aangedaan: was hij niet - zoals Oedipus - de weetgierige onverschrokken held die het onbewuste zijn beruchte geheimen ontfutseld had?
Het is ontroerend om te zien hoe de 82-jarige Freud later, vergezeld door zijn dochter Anna, als balling in het groene Hampstead bij Londen zal arriveren. De analogie met Oedipus’ aankomst te Colonus is treffend.

Bij zijn introductie van het Oedipus-complex zal Freud zich echter beperken tot slechts enkele aspecten van de mythe: de beschrijving van de psychische ontwikkeling van de jongen steunt vooral op de verliefdheid op de moeder enerzijds, de jaloersheid op de vader anderzijds, en de noodzaak om dit conflictrijke gegeven te integreren. Zó nieuw was Freuds ontdekking ook weer niet; Jocaste formuleert het lapidair (Sophocles, 430 v.C.) :
Reeds velen waren in hun dromen
hun moeders echtgenoot. (981-2)

Het is ook zeer de vraag of deze hypothesen zomaar getransponeerd kunnen worden om de vrouwelijke psychologie te beschrijven; en ik ben er dan ook lang niet zeker van dat Jungs “Electra-complex” deze lacune opvult.

Veel auteurs, waaronder Jung, wezen op de talrijke elementen van de Oedipus-myte die door de klassieke psychoanalyse in de schaduw werden gelaten. Ik noem er enkele: * Labdacos, Oedipus’ grootvader, voerde al oorlog tegen de stad Athene; volgens Apollodoros kwam hij om zoals Pentheus, verscheurd door de Bacchanten omdat hij zich verzet had tegen de cultus van Dionysos;
* Laios, Oedipus’ vader, vond bij zijn ballingschap uit Thebe zijn toevlucht bij Pelops; hij wordt er verliefd op diens zoon Chrysippos en ontvoert hem. Volgens sommigen wordt hij beschouwd als de uitvinder van de tegennatuurlijke liefde. Wat er ook van zij, Pelops spreekt een vloek uit over Laios, en deze vloek zal de Labdaciden blijven vervolgen;
* een orakel voorspelt Laios dat zijn zoon hem zal doden en vreselijke rampen over het Thebaanse koningshuis ontketenen;
* Laios en Jocaste willen dit vervloekte kind ombrengen, maar de herder die hiermee belast wordt spaart de baby en legt hem te vondeling;
* Oedipus wordt “geadopteerd” door de kinderloze Polybos, die hem als zijn zoon opvoedt, tot Oedipus op zijn beurt het orakel raadpleegt en te horen krijgt dat hij zijn vader zal vermoorden, en huwen met zijn moeder;
* tijdens zijn vlucht ontmoet hij Laios; een banale ruzie over voorrang in het verkeer ontaardt tot een gewelddadige slachtpartij, waarbij Oedipus Laios en vier van diens vijf dienaren doodt;
* dan volgt de ontmoeting met de Sfinx, die ieder voorbijganger die het raadsel niet kan oplossen verslindt. Oedipus, “een zeer machtig man” lost het enigma op (het juiste antwoord was: “de mens”), en bevrijdt Thebe van het vreselijke monster;
* deze krachttoer verleent hem het privilegie om met de koningin, zijn moeder, te trouwen, met wie hij vier kinderen heeft. Maar dan komt de pest over Thebe: onvruchtbaarheid en verdorring bij planten, dieren en mensen. Nu trekt Creon naar het orakel; dit is het ogenblik waarop de eerste Oedipus-tragedie een aanvang neemt;
* in het verloop van het drama speelt de blinde ziener Tiresias een belangrijke rol; van meet af aan kent hij de waarheid, en uit alle macht probeert hij zich te onttrekken aan de hachelijke opgave om de uiterst pijnlijke inhouden ervan te onthullen. Waar de godsspraken juiste voorspellingen deden die steevast verkeerd begrepen werden, brengt Tiresias correcte duidingen die véél te laat komen. Toch vervolgt Oedipus zijn pijnlijke zoektocht: hubris of heldhaftig streven naar de waarheid over zichzelf? Of wellicht beide tegelijk?

Enkele bedenkingen mogen deze uitstap in de Oedipus-mythe besluiten:
1. Laios maakte zich schuldig aan seksueel geweld tegenover de knaap Chrysippos, en aan fysiek geweld tegenover zijn eigen pasgeboren zoon. De ganse tragedie kan niet los gedacht worden van deze twee wandaden, en de uiteindelijke incest is slechts één van de gevolgen ervan;
2. De verheerlijking van de held Oedipus staat in scherp contrast met de grauwe realiteit van het reële seksuele misbruik waarvan kinderen het slachtoffer zijn, meestal binnen het eigen gezin. Hun tragedie kent meestal een heel wat minder glorieus verloop!

Freud en Jung

Vanaf 1909, zo leert ons de briefwisseling tussen Freud en Jung, beginnen beide mannen zich intensief te interesseren voor de mythologie; incest verschijnt hierbij als een kernprobleem. Met veel enthousiasme houden ze mekaar op de hoogte van hun nieuwste ontdekkingen, maar hun debat over de betekenis van incest is nogal verward (voor een grondige analyse van dit debat zie Vandermeersch, 1991); waarschijnlijk zijn ze nog niet helemaal bewust van het feit dat zij incest vanuit een radicaal verschillende invalshoek benaderen. Later zullen zij hun tegenstrijdige standpunten duidelijker formuleren.

Ondanks het feit dat Freud zijn trauma-theorie opgaf, blijft hij bij de constitutie van de psyche de nadruk leggen op de externe factor. Hij loochent weliswaar dat reële incest de oorzaak is van psychische problemen, maar houdt vol dat het incest-verbod opgelegd is van buitenaf. In Totem en Taboe (Freud, 1912) formuleert hij de hypothese van de wilde horde. De jongere mannen zijn het beu dat de grote stamvader alle wijfjes van de horde bezit en besluiten hem te doden. Om te voorkomen dat het probleem zich zou herhalen spreken zij strikte regels af betreffende het bezit van de vrouwen: hier vindt dan het incest-verbod zijn oorsprong. Soms speelt Freud met de idee dat dergelijk verworven kenmerk uiteindelijk ingeschreven geraakt in de genen, maar de externe, culturele oorsprong van het taboe staat volgens hem buiten kijf. Het mensenkind, met zijn oedipale wensen, wordt geconfronteerd met het incest-verbod, en psychische ontwikkeling en gezondheid hangen af van de integratie van dit Oedipus-complex.

Adler had Freud al geërgerd met het verwijt dat hij een cirkelredenering maakte: ‘Als ik vraag waar de verdringing vandaan komt krijg ik als antwoord: in de cultuur. En als ik verder vraag waar de cultuur vandaan komt krijg ik te horen: in de verdringing.’ In een brief aan Jung (240 F), doet Freud deze kritiek af als louter woordenspel: ‘...van het individu wordt dezelfde verdringing verwacht als degene die zijn voorouders voor hem verrichtten, en waarvan de cultuur het resultaat is.’

Ook Jung legt Freud het vuur aan de schenen: ‘De ganse oudheid lijkt me bewogen te worden door het incest-gevecht, waardoor de seksuele verdringing begint (of is het omgekeerd?’ (170 J). En van meet af aan poneert hij een ‘conflict binnen de seksualiteit zelf. de enig mogelijke grond voor dit conflict blijkt het incest-verbod te zijn...’ (200 J; alle cursiveringen zijn van Jung). Dit verbod is niet opgelegd van buitenaf, maar is de uitdrukking van een intrinsieke antinomie binnen de seksuele drift zelf (Vandermeersch, 1991): ‘De seksualiteit gaat aan zichzelf te gronde.’ (geciteerd in 199 F) Zowel het incestueuze verlangen als het incest-verbod zijn dus aangeboren volgens Jung. Bovendien moet dit incestueuze verlangen niet zozeer opgevat worden als een louter seksuele wens; het betreft eerder een regressief verlangen naar de infantiele band met de moeder. De seksuele fantasie is dan te beschouwen als een metafoor van de regressieve beweging.

Zo’n regressie kan pathologisch zijn. In Wandlungen und Symbole der Libido analyseert Jung de psychotische decompensatie van Miss Miller, een Amerikaanse vrouw die haar fantasieën optekende in dagboekvorm. Het ik, gefascineerd door de onbewuste inhouden, wordt er geleidelijk aan door verzwolgen; het ik-bewustzijn, in deze metafoor met de mannelijke held gelijkgesteld, verdrinkt in de Grote Moeder, het collectieve onbewuste. Maar de regressie kan ook positief zijn, en noodzakelijk voor een gezonde ontwikkeling. Het ik moet in contact blijven met het collectieve onbewuste, de ‘moeder’ van de psyche, anders wordt het star, defensief, afgesneden van zijn voedingsbodem. Jung interpreteert talrijke mythen en rituele gebruiken als beelden van een symbolische incest, waarbij het ik ondergedompeld wordt in het collectieve onbewuste; op de dood, het schijnbare verdwijnen van het ik, volgt de wedergeboorte. Zo wordt de twijfelzuchtige Jona opgeslokt door de grote vis, om na drie dagen en drie nachten te worden uitgespuwd, krachtig en vastberaden. Het oude Ik werd geregenereerd, verjongd, van nieuwe kracht voorzien.

Ook het Freudiaanse model laat ruimte voor een zekere transgressie: moeder en vader moeten zich laten raken door de erotische charmes van hun kinderen; een defensieve, afwerende houding vanwege de ouders zal de psychoseksuele ontwikkeling van het kind nadelig beïnvloeden. Dit is natuurlijk geen pleidooi voor seksuele acting out tussen ouders en kinderen. Iemand - ik kan me niet meer herinneren wie- drukte het mooi uit: “ De begeerte van de vader moet de dochter verwarmen, niet verbranden.” Zoals U weet is het incest-verbod ook van kracht in de analytische situatie; ook hier is seksuele acting out uit den boze. Toch zijn er maar weinig menselijke situaties waarin de psychische intimiteit groter is. En ook hier geldt dat de analyticus zich moet laten raken door de analysand, ook op erotisch vlak.

Zowel de Freudiaanse als de Jungiaanse incest-theorie getuigen van een mannelijk, phallocentrisch standpunt. Bij Freud rivaliseren vader en zoon om het bezit van de moeder, bezit dat ooit wettelijk geregeld werd door de jonge mannen van de primitieve horde. Ook in het Oude Testament luidt het: ‘Gij zult uw zinnen niet zetten op de vrouw van uw naaste.’ De mogelijkheid dat een vrouw haar zinnen zou zetten op de man van haar naaste wordt dus niet in aanmerking genomen; en de tekst gaat verder: ‘Ge zult niet uit zijn op het huis van uw naaste, noch op zijn land, zijn slaaf of slavin, zijn rund, of zijn ezel, of iets dat hem toebehoort.’ (Deut. 5, 21) Een treffendere uitdrukking van het eigendomsrecht van de man over de vrouw zal wel moeilijk te vinden zijn.

Jung beschrijft het ik-bewustzijn, dat impliciet als mannelijk, heroïsch en veroverend wordt voorgesteld, in zijn liefdestrijd met het collectieve onbewuste, dat meer expliciet gerepresenteerd wordt door het beeld van de Grote Moeder, soms ‘goed’, voedend en levengevend, soms ‘slecht’, verslindend en dodend. Dergelijke mannelijke opstelling is geen ideaal uitgangspunt om reële incest, de betekenis en de gevolgen ervan te bestuderen; seksueel geweld, in het bijzonder gepleegd op kinderen, kan natuurlijk niet herleid worden tot een misdrijf waarbij een man zich een vrouw/meisje toeëigent waarop hij geen recht heeft. Bovendien kunnen we ons afvragen of dergelijke phallocentrische opstelling niet beschouwd moet worden als één van de factoren die aanleiding geven tot reële incest.
Wellicht speelt zij ook een rol bij de merkwaardige manier waarop het voorkomen van reële incest ontkend wordt, verborgen en doodgezwegen. Momenteel beleven we een periode waarin het onderwerp uit de taboe-sfeer gehaald wordt, grotendeels onder invloed van feministische actie. Toch is het duidelijk dat ook nu de overgrote meerderheid van de gevallen van seksueel misbruik niet onthuld wordt. Merkwaardig is bovendien dat er vroeger nog periodes geweest zijn waarin het fenomeen openlijk werd aangeklaagd (Renvoize, 1993). Telkens verdween het onderwerp na enkele jaren opnieuw naar het verdomhoekje.

Ontkenning van reële incest

Kampioenen in het ontkennen van de realiteit van incest waren Freud en Jung. Deze laatste schreef zonder blikken of blozen: ‘Voor mij betekent bloedschande slechts bij uitzondering een persoonlijke complicatie.’ (Jung, 1961, p. 158). Gezien tegen de achtergrond van de recente statistieken over seksueel misbruik heeft Jung’s zinnetje inderdaad veel weg - om het met een woordspeling van Dirk Vergaert (Vergaert, 1993) te zeggen - van een incesticide. Freud van zijn kant was ermee begonnen de puriteinse Weense burgerij te choqueren met zijn traumatheorie: seksuele verleiding van het kind door volwassenen zou verantwoordelijk zijn ‘ voor latere psychische stoornissen. Sommige van deze verleidingen bleken echter te zijn voortgesproten uit de morbide fantasie van de patiënt(e), en Freud verwerpt plots volledig de mogelijkheid van reëel seksueel misbruik. Als we rekening houden met de uiterste nauwkeurigheid waarmee hij hypothesen placht te formuleren en te toetsen, is het merkwaardig hoe Freud hier zonder slag of stoot een volledige ommezwaai maakt.

Van Jung weten we al dat hij als kind het slachtoffer was van ‘een homoseksuele aanslag door een man die hij voordien vereerde’ (49 J); in zijn overdracht op Freud speelt deze herinnering hem parten: ‘mijn verering voor U heeft iets van een gepassioneerd “religieus” gedweep; alhoewel het me overigens geen last bezorgde vind ik het toch weerzinwekkend en belachelijk wegens de onweerlegbare erotische bijklanken die het oproept...’ Freuds directe antwoord op deze bekentenis is verloren gegaan (een paar weken later schrijft hij wel dat hij ‘een overdracht van religieuze oorsprong bijzonder fataal’ zou vinden - 52 F), maar uit Jungs volgende brief weten we dat Freud in eerste instantie reageerde ‘met humor’. Jung is opgelucht, en de hele zaak lijkt hiermee afgedaan. Of moeten we zeggen: geëvacueerd?

De psychoanalytische sensatiepers (die zelfs is doorgedrongen in een Vlaams dagblad voor durvers) onthulde dat ook in Freuds familie seksueel misbruik voorkwam, en wel vanwege zijn vader. Op 8 februari 1897 schrijft hij aan Fliess: ‘Helaas was ook mijn vader één van die geperverteerden, en is hij verantwoordelijk voor de hysterie van mijn broer ... en van verschillende jongere zussen. Ik vraag me soms af welke de frequentie is van dergelijke toestanden.’ (Freud 1887-1904, pp. 230-1)

Zowel Freud als Jung blijken dus de pijnlijke realiteit van seksueel misbruik van kinderen te hebben verdrongen, of eerder afgesplitst, wellicht vanwege hun eigen traumatische ervaringen. Zoals Jan Cambien (Cambien, 1993) aantoont komt de klassieke psychoanalytische theorie in het gedrang wanneer reële incest plaatsvindt: alle theorieën en hypothesen van het Freudiaanse, oedipale model gaan er van uit dat het incest-verbod standhield, dat er géén reële incest was.

Overigens heeft reële incest nagenoeg altijd te maken met seksueel misbruik van kinderen, m.a.w. niet het kind leeft zijn oedipale wensdroom uit, maar een volwassene, vaak de vader of een ander mannelijk familielid, dringt het kind seksuele handelingen op, verkracht het. Bij het lezen van gevalsbeschrijvingen valt overigens op dat het seksuele geweld zo goed als nooit tegemoet komt aan een bestaande oedipale wens van het kind. Integendeel, iets volslagen vreemds wordt aan het kind opgedrongen; de verkrachting is in de eerste plaats psychisch. Ursula Wirtz (Wirtz, 1989) spreekt terecht van ‘Seelenmord’, moord op de ziel.

Reële incest en psychoanalyse

Kunnen we nu zeggen dat ‘het al dan niet plaats gehad hebben van reële incest voor de psychoanalyticus niet wezenlijk ter zake doet’ (Cambien, 1993) ?
Ik meen dat we hier geconfronteerd worden met een belangrijke schaduwzijde van het analytisch model: als analytici interesseren we ons voor de innerlijke psychische realiteit van de patiënt(e), zoals die zich in het hier en nu van de sessie ontplooit in de (tegen-)overdracht-dynamiek. Gebeurtenissen uit het leven van de patiënt, verhalen die hij vertelt over belangrijke personen uit zijn omgeving worden beluisterd vanuit de vraag: “Wat zegt ons dit over de psychische wereld van de patiënt?”, en niet vanuit de vraag naar hun reële waarheidsgehalte. We ontkennen niet dat wat de patiënt(e) ons vertelt waar is, en we bevestigen het ook niet. We doen er gewoon géén uitspraak over: dat valt buiten ons ambtsgebied. We kunnen dan als psychoanalyticus ook lelijk in de rats geraken als die externe realiteit een beetje tè opdringerig wordt: wat doen we als we menen te merken dat de partner van de patiënt(e) apert psychotisch decompenseert, dat onze patiënt(e) zelf wel eens aan een kwaadaardige, niet gediagnostiseerde ziekte zou kunnen lijden, of dat hij/zij zijn/haar kind fysiek of seksueel misbruikt? Dergelijke situaties doen onze welwillende neutraliteit wankelen en stellen ons voor de meest delicate ethische en technische problemen.

Een analoge moeilijkheid doet zich voor wanneer blijkt dat de patiënt(e) zelf seksueel misbruikt werd. Natuurlijk is onze eerste opdracht te zien hoe hij/zij hiermee omgaat, hoe dit pijnlijke gegeven verwerkt en geïntegreerd wordt, en hem/haar hierbij te helpen met onze interventies. Toch zie ik minstens twee redenen die het noodzakelijk maken dat we de realiteit van dit trauma ook, minstens impliciet, erkennen:

1. Het niet-erkennen of het afdoen ervan als niet ter zake doende houdt het risico in dat we de vroegere ontkenning van het seksueel misbruik door de omgeving herhalen. Het beklemtonen van de psychische imaginaire verwerking, zonder het aannemen van de externe realiteitsfactoren, komt erop neer aan patiënt(e) de boodschap te geven dat het misschien wel allemaal inbeelding is. Hiermee zouden we dan in de voetsporen van Freud treden, nl zijn plots afzweren van de verleidingstheorie.
2. Seksueel misbruik van het kind heeft veelal stoornissen tot gevolg die bepaalde structurele karakteristieken vertonen. Zoals ik in het laatste deel van dit artikel hoop aan te tonen is niet verdringing het hoofdkenmerk, wel dissociatie, splitsing, ontkenning. Een aangepaste psychoanalytische techniek zal dus noodzakelijk zijn. We kunnen ons trouwens de vraag stellen of analyse de keuze-behandeling is voor slachtoffers van seksueel geweld; vaak zullen andere technieken, meer directieve en/of geleide therapievormen, groepswerk en zelfhulpgroepen meer aangewezen zijn. Anderzijds gebeurt het vaak dat het seksuele trauma pas na jaren analyse aan het licht komt; in dat geval is het waarschijnlijk beter dat de analyticus verder roeit met de riemen die hij heeft, wellicht met enkele aanpassingen.

De psychodynamiek van seksueel misbruik

We kwamen dus tot de vaststelling dat Freud en Jung, in hun theoretische bijdragen over incest, weinig bruikbare elementen leveren om de psychodynamische gevolgen van reëel seksueel misbruik te omschrijven. Gelukkig heeft de psychoanalyse niet stilgestaan; bij de hypothesen die ik nu wil voorstellen zal ik me laten inspireren enerzijds door twee eminente vertegenwoordigers van de Kleiniaanse school, Bion en Meltzer, anderzijds door Jung: niet zijn beschouwingen over incest, maar wel zijn psychisch model laat m.i. een rijkere benadering toe van ons thema.

1. W.R. Bion

1.1. Theoretische inleiding
Het is overigens zo dat Melanie Klein en haar leerlingen heel wat denkbeelden van Jung overnamen, zij het impliciet en zonder bronvermelding. Zo gaan Jung én Bion er van uit dat de psychische ontwikkeling geschraagd wordt door ingeboren structuren: Jung noemt ze archetypen, Bion heeft het over pre-concepties (voor een grondigere inleiding tot het gedachtengoed van Bion in vergelijking met Jungs analytische psychologie zie Dehing, 1994). Beiden leggen er de nadruk op dat deze structuren slechts potentieel aanwezig zijn: Jung vergelijkt ze met de kristalstructuur die wel virtueel aanwezig is in de oplossing, maar pas actueel zichtbaar wordt bij het uitkristalliseren; Bion wijst op hun analogie met de “lege gedachte” van Kant. Een concrete ervaring, een “realisatie” zijn dus nodig om deze onbekende structuur te onthullen.

Zo heeft de baby een ingeboren pre-conceptie ‘dat er zoiets bestaat als een borst die zijn eigen onvolledige natuur voldoet’ (Bion, 1962, p. 111); deze a priori kennis wordt gerealiseerd in de ontmoeting met de reële borst: zo wordt de pre-conceptie, gepaard aan de zintuigelijke indrukken van de ervaring, tot concept.

Bion onderscheidt in dit proces verschillende stappen. Vereniging van pre-conceptie en ervaring geeft in een eerste tijd aanleiding tot parlementen, rauwe sensoriële impressies die nog géén psychische kwaliteit hebben. Ze worden niet beleefd als fenomenen maar als Dinge an sich; ze kunnen niet verdrongen worden, onbewust gemaakt. Ze zijn enkel geschikt voor evacuatie, door middel van acting out, projectieve identificatie en dissociatie.

De moeder, dankzij haar mogelijkheid tot rêverie, vangt de geprojecteerde bèta-elementen van de baby op, bewerkt ze met haar alfa-functie, en geeft ze aan de baby terug onder de vorm van alfa-elementen. Zo kan het kind geleidelijk aan zijn eigen alfa-functie ontwikkelen. Alfa-elementen kunnen psychisch verwerkt worden: zij zijn voorstellingen, geen Dinge an sich. Zij kunnen ook onbewust gemaakt worden, “verdrongen” in de klassieke Freudiaanse opvatting. Volgens Bion bestaan het bewuste én het onbewuste van Freud dus uitsluitend uit alfa-elementen, psychische representanten die voortdurend uitgewisseld kunnen worden via de symbolische principes van verplaatsing en verdichting (metafoor en metonymie).

Beta-elementen hebben als dusdanig géén toegang tot dit gesofistikeerde Freudiaanse systeem: ze moeten eerst getransformeerd worden, “verteerd”. Over ervaringen op >niveau kan men niet nadenken, dromen of fantaseren, en men kan er ook niet uit leren. Eigenlijk kunnen we beta-elementen als structureel “psychotisch” beschouwen, in die zin dat ze uitgesloten blijven van directe psychische verwerking: zij zijn ongeschikt als gegevens voor onze psychische computer.

1.2. Toepassing op seksueel misbruik
Wat gebeurt er nu bij seksueel misbruik? De aanranding confronteert het kind met een dubbele moeilijkheid: een tekort enerzijds, een teveel anderzijds, ook al zijn deze termen veel te zwak om de proporties van de consequenties van het trauma weer te geven.

Een tekort: het is zonder meer duidelijk dat de dader geen rekening houdt met de leeftijds-gebonden behoeften van het slachtoffer. De kinderlijke nood aan geborgenheid, vertrouwen en warmte wordt brutaal genegeerd; dit geldt ook voor eventuele oedipale verlangens. In plaats van begrip en bescherming van een volwassene die het helpt om zijn kinderlijke problemen te verwerken ontmoet het kind geweld en radicale afwijzing van de eigen behoeften. Hier wordt alles behalve alfa-functie ter beschikking gesteld, wél moordende stilte en zwijgplicht. In de ergste gevallen participeert het ganse gezin aan dit scenario, en geraakt het slachtoffer steeds meer geïsoleerd, omhuld door doodse stilte.

Het kind, met zijn potentieel aanwezige mogelijkheden, wordt dus gedood; de ziel wordt, in min of meer grote mate, vermoord. Deze mogelijkheden worden niet verdrongen; het bestaansrecht wordt hun ontzegd (Vergaert 1993, p. 42). Dit verwaarloosde kind, dat nog nooit heeft mogen bestaan, ontmoeten we in de analytische therapie met incest-slachtoffers: ‘een kind dat angstvallig naar een echte vader op zoek is en er alles voor over heeft om zijn symbolische honger te stillen’ (ibid., p. 41), een kind dat wanhopig op zoek is naar de ervaringen die door het trauma werden gesmoord, op zoek naar onze alfa-functie die het moet toelaten deze gemiste ontwikkeling nog enigszins te integreren.

Maar het verraad dat het kind ondervond riep ook massieve afweermechanismen in het leven. Zoals we al zagen werden de genegeerde behoeften niet verdrongen, maar afgesplitst, gedissocieerd; ze blijven op bèta-niveau verder bestaan, onverteerd en ongeschikt om in het klassieke psychoanalytische discours te worden opgenomen. Zij doen een beroep op de alfa-functie van de therapeut, op zijn niet-aflatende rêverie. Niet alleen de splitsing maakt de toegang tot dit verwaarloosde kind moeilijk; het misbruik genereerde ook een intens wantrouwen jegens Alle volwassenen en ouder-figuren. De ondraaglijke pijn van het trauma dwong het kind er niet alleen toe zich van deze ervaring te dissociëren; het veroorzaakte ook een reactie van afweer tegen elke diepere relatie: het zelf werd gekwetst en zal zich voortaan verzetten tegen elke zinvolle communicatie. Om het ondenkbare risico van een nieuwe verkrachting te vermijden wordt elke nieuwe mogelijkheid tot contact afgeweerd of verworpen. Het schrijnende contrast tussen het hoopvolle hunkerende kind en het massieve wantrouwen kunnen de psychoanalyticus voor zware tegenoverdrachtelijke problemen stellen: het gevaar bestaat dat hij, in zijn vertwijfelde pogingen om het zieke kind te bereiken, de verdedigingsmechanismen forceert en zo een nieuwe verkrachting teweegbrengt, zij het op een ander niveau.

Een tevéél: het seksuele geweld, het lichamelijke contact dat door de volwassene wordt opgedrongen, roept bij het kind ook sluimerende mogelijkheden wakker waar het op zijn leeftijd nog niet aan toe is. Latente pre-concepties, archetypische structuren die de latere psychoseksuele ontwikkeling moeten richten, worden geactiveerd. Hierdoor kan het gebeuren dat het slachtoffer lustgevoelens ervaart; de angstreactie op de geweldpleging, de spanning en de mogelijke seksuele opwinding, ‘ervaren ... als een verraad van het eigen lijf’ (ibid., p. 41), veroorzaken uiterste verwarring en schaamte. Ook deze cluster van tegenstrijdige gevoelens situeert zich op bèta-niveau: zonder hulp van buitenaf is het kind niet in staat ze te integreren.

Hier kan een nieuwe entiteit gedissocieerd worden die we kunnen omschrijven als “de verleidster, de hoer”. Dit heeft minder te maken met de beschuldigingen waarmee daders niet zelden hun slachtoffers bestoken dan wel met de vroegtijdig opgewekte seksuele gevoelens waarmee het kind geen blijf weet: ‘op het ogenblik van de incest wordt een psychisch koppel geconstelleerd: in het onbewuste van het meisje wordt een vrouw gevormd die later als een schaduw een voortdurende bron van angst zal betekenen’ (ibid.). Hier wordt niet het Freudiaanse onbewuste bedoeld, wel de schemerzone waarin bèta-elementen en gedissocieerde fragmenten zich ophouden. De voortijdig geactualiseerde vrouw gedraagt zich soms als een deelpersoonlijkheid. Ook met deze vrouw wordt de therapeut geconfronteerd, zowel met haar verleidingspogingen als met haar angst en schaamte over deze kant van zichzelf die ze als slecht en verwerpelijk ervaart. Ook deze aspecten worden niet uitgedrukt in voorstellingen en gedachten, maar uitgeageerd. Via het mysterieuze spel van de projectieve identificatie wordt de therapeut soms geconfronteerd met een geraffineerde verleidster. Hoe sterk deze mechanismen kunnen zijn moge blijken uit het aantal psychotherapeuten dat zich effectief laat verlokken tot seksueel misbruik van deze patiënten. Meestal zal dergelijk nieuw trauma bij de patiënte leiden tot een versterking van het wantrouwen tegenover zichzelf en de anderen.

De object-relatie-theorie leert ons dat elke object-relatie uit twee polen bestaat; het subject kan zich met één van deze polen identificeren, maar deze identificatie kan wisselen. De partner wordt hierbij in de complementaire rol gedrukt, dikwijls door het subtiele spel van de projectieve identificatie. De tegenoverdracht in de therapie met incest-slachtoffers zal dan ook vaak verwarrende elementen bevatten: de analyticus kan zich beurtelings verleid voelen en verleider, beul en slachtoffer, verkracht en verkrachter, misbruiker en misbruikt. Een flinke dosis alfa-functie en frustratie-tolerantie, een degelijke techniek en veel toewijding kunnen nodig zijn om deze verbijsterende spanning te verdragen, te verteren en te vertalen in een operationele duiding.

Onze hypothese dat seksueel misbruik kan leiden tot dissociatie en de vorming van deelpersoonlijkheden lijkt te worden bevestigd door de hoge incidentie van borderline pathologie en multiple personality disorder bij de slachtoffers.

2. C.G. Jung

2.1. Theoretische inleiding
Volgens Jung, en Dirk Vergaert, is het psychisme ‘niet alleen herhaling maar tegelijk anticipatie’ (Vergaert 1993, p. 37). Dit anticiperen wordt gedragen door de archetypische structuren die zoals we zagen latent aanwezig zijn, a priori gegeven, vanaf de conceptie tot de dood, en misschien wel daarbuiten. De archetypen zijn tijdeloos, of beter, ze spelen zich af op een andere tijdas die Jung Aeon noemde: Aeon verwijst ‘naar de eeuwigheid, de oneindige tijd, de tijd van het (collectieve) onbewuste’ (ibid., p. 38). Tegenover deze circulaire tijd kunnen we Chronos plaatsen: ‘de opeenvolging van de tijdsmomenten waarin onze uitwendige levensgeschiedenis zich afspeelt’ (ibid.), de lineaire tijd dus van de actualisering in de reële ervaring.

Bij een ideale ontwikkeling zou er een perfecte harmonie zijn tussen beide assen: de aangeboden ervaringen stemmen precies overeen met de innerlijke behoeften. Wellicht benadert de intra-uteriene situatie enigszins deze ideale toestand. Na de geboorte verwekt de borst die op het juiste ogenblik (kairos) wordt aangeboden bij de baby de illusie dat hij ze zelf geschapen heeft: uit zo’n herhaalde ervaring groeit de basis voor het vertrouwen in de mogelijkheid dat de buitenwereld “goede” dingen bevat die beantwoorden aan onze behoeften. Volgens Winnicott is deze zone van “illusie” de oorsprong van wat hij potential space noemde: een intermediaire ruimte tussen fantasie en werkelijkheid, tussen psyche en externe realiteit, de basis voor elke symbolische activiteit. Paradoxalerwijze zal deze potential space, ontstaan uit de perfecte aanpassing van de moeder aan de kinderlijke behoeften, juist de ruimte bieden waarin frustraties kunnen worden opgevangen en verteerd, gesymboliseerd. Zoals onze mogelijkheid om tot een zekere onafhankelijkheid te komen stoelt op de oorspronkelijke aanvaarding van onze afhankelijkheid, zo wordt onze frustratie-tolerantie gedragen door een toereikende basis van frustratie-vrije ervaringen.

De “gezondheid” kan dan beschouwd worden als een opeenvolging van kairoi, gunstige momenten waarbij de externe realiteit en de archetypisch gedragen psyche mekaar in harmonie ontmoeten. Een overwicht van Aeon, met verminderde aanpassing aan de realiteit, kan leiden tot psychose (of misschien ook tot genialiteit?); een overwicht van Chronos, met verlies van contact met de archetypische structuren, tot neurose. In het eerste geval is er een collaps van de potentiële ruimte naar de fantasie-wereld toe, ten koste van de externe realiteit; in Jungiaanse termen spreekt men dan van “ouroborische incest”: het ik wordt verzwolgen door de Ouroboros, de slang die haar eigen staart verslindt en zichzelf voortdurend regenereert, een beeld van het tijdeloze onbewuste. In het tweede geval is er collaps naar de werkelijkheid toe: hier verliest het ik het contact met zijn archetypische voedingsbodem. Zoals in Thebe ten tijde van Oedipus verdorren leven en vruchtbaarheid, en een symbolische transgressie van het incest-verbod is nodig om het contact te herstellen.

2.2. Toepassing op seksueel misbruik
Als we dit schema toepassen op de situatie van seksueel misbruik merken we op dat het trauma een driedubbel gevolg heeft:
l. er is een catastrofale collaps van de potentiële ruimte: de dader, die waarschijnlijk zelf ageert vanuit een defecte symbolische functie, beschadigt deze ook bij het kind, niet alleen door de acting out van de verkrachting, maar ook door de afwezigheid van echt contact en de onmogelijkheid om over het gebeurde te spreken;
2. de externe realiteit, het driftige lijf van een volwassen man, wordt met geweld opgedrongen aan het kind dat hierop alleen maar kan reageren met massieve defensie-mechanismen om de ondraaglijke ervaring af te weren, te bevriezen, te ontkennen of te dissociëren;
3. sluimerende archetypische structuren kunnen door de verkrachting gewekt worden, zodat het kind ook van binnen uit overweldigd wordt door verwarrende indrukken die het niet kan integreren.

Zo wordt niet alleen de potentiële ruimte verstoord, waarin binnen- en buitenwereld mekaar veilig kunnen ontmoeten. Psyche en externe realiteit dringen zich daarenboven zélf op als uiterst bedreigende persecutoren. Het slachtoffer is volslagen machteloos: vluchten kan niet, de situatie veranderen ook niet.

Het is duidelijk dat er vele parallellen bestaan tussen deze Jungiaanse voorstelling en de benadering vanuit Bions optiek; het gaat tenslotte om dezelfde klinische realiteit. Toch vond ik het belangrijk beide visies voor te stellen, als twee verschillende thema’s in een contrapuntisch geheel. Sommige klinische verschijnselen kunnen m.i. beter gevat worden vanuit Jungs standpunt, andere roepen eerder Bioniaanse associaties op. En de ene analytische taal kan nuttig zijn om het perspectief van de andere te corrigeren.

3. D. Meltzer

De laatste auteur die ik aan het woord wil laten is Donald Meltzer. In zijn laatste boek The Claustrum (Meltzer, 1992) vond ik enkele merkwaardige passages die wel niet handelen over de dynamiek van seksueel misbruik maar die toch de sfeer ervan op een pregnante manier beschrijven.

“ ... elk zintuig en elke lichaamsopening zijn een potentiële ingangspoort voor de indringer. De ogen kunnen gepenetreerd worden door exhibitionisme, de oren door leugens, de neus door winden, de mond door gesmokkelde hapjes, de huid door knijpen en prikken en krabben, anus, urethra en geslachtsorgaan door vingers en voorwerpen. De graad van criminaliteit lijkt te variëren over een spectrum dat gaat van geweld tot bedrog, maar het ergst, het minst vergeeflijk, is toch de verleider die de uitnodiging tot communicatie misbruikt voor intrusieve doeleinden.” (Meltzer, 1992, p. 71-72)

Meltzer heeft het hier over de intrusieve projectieve identificatie van het kind op het interne moederlijke object; de binnenwereld van de moeder wordt hierbij niet ontdekt via de verbeelding, met respect voor de privacy ervan, maar wel door een omnipotent binnendringen. Het onzekere zoeken en fantaseren, het accepteren van de onwetendheid en de noodzaak van het leren worden hier vervangen door almachtige alwetendheid (ibid., p. 62). Het gevolg is echter dat het kind zo ook de gevangene wordt van moeders binnenwereld: deze wordt een claustrum, een gevangenis. De ernstigste vorm van deze pathologische ontwikkeling vinden we bij intrusie van het moederlijke rectum:

“ In essentie hebben we te maken met het gebied van de psychische realiteit waar de stemming doordrongen is met sadisme, en waar de hiërarchische structuur van tirannie en onderwerping geweld voorspelt ... In het rectale compartiment is er maar één waarde: overleven ... Het is een gebied van satanische religie, waar de grote faecale penis heerst, de wereld van Orwells ‘Big Brother’.” (ibid., p. 9)
“Hoe dan ook, het resultaat is verval, niet alleen in het gedrag natuurlijk, maar ook - en dit is méér essentieel omdat het minder dubbelzinnig is - in de begrippen en in de bekwaamheid om te denken als basis voor actie. Waarheid wordt omgevormd tot al wat niet kan weerlegd worden; gerechtigheid wordt vergelding met een toemaatje; alle intieme handelingen krijgen de betekenis van manipulatie en huichelarij; loyauteit vervangt toewijding; gehoorzaamheid wordt een substituut voor vertrouwen; emoties worden gesimuleerd door opwinding; schuld en het smachten naar straf nemen de plaats ia van berouw.” (ibid., p. 92)

In dit universum wordt de symbolische dimensie vervangen door de diabolische: “In wezen bevinden we ons in de wereld van de verslaving, waarin het individu zich voor zijn overleving aan de genade van het kwaadaardig object overleverde.” (ibid.) Meltzer meent dat dit “groot kwaadaardig object” analyseerbaar is. “ Maar de therapeutische opgave is moeilijk, want dit samengesteld object is een meester in het zaaien van verwarring en in het cynisme: het eigent zich de kwaliteiten toe van de interne vader, van heldhaftigheid en bescherming.” (ibid., p. 93)

Meltzers terminologie doet terugdenken aan de duivels en de hel uit de vroegere Catechismus, en hij gebruikt deze termen ook expliciet. We bevinden ons in een gebied waar ethiek en psychoanalyse wel héél dicht bij elkaar komen.

Zoals ik al aangaf schetst Meltzer een toestand die het gevolg is van een intrusieve projectieve identificatie door het subject zélf, en wellicht geven deze beschouwingen ons een idee over mogelijke psychopathologische achtergronden bij daders. Maar deze beschrijving geldt evenzeer voor de traumatische ervaring van het slachtoffer, dat door het seksuele geweld gedwongen wordt binnen te treden in een duivelse wereld, een hel. Deze gevangenschap is niet het gevolg van een eigen keuze, zoals bij intrusieve projectieve identificatie. Zij wordt teweeggebracht door een externe, gewelddadige intrusie gepleegd door een volwassen dader. De hel van het claustrum is geen consequentie van de eigen “zonde”, maar wordt opgedrongen door de ander. Door het seksuele misbruik wordt voor het slachtoffer de symbolische orde verkracht, vernietigd, en vervangen door een diabolische uitzichtloze wereld waaruit ontsnappen onmogelijk is.

Het gevaar is groot dat we dit “groot kwaadaardig object”, dat niets ontziende monster projecteren op anderen, bij voorbeeld op daders van seksueel misbruik. Hierbij vergeten we dan dat er ook in onszelf een duivel schuilgaat. “ Ik ben een mens, en acht niets menselijks mij vreemd.”, zei Terentius: ook niet de neiging om anderen te misbruiken, desnoods met subtiel of grof geweld, de verleiding om het moeizame symbolische zoeken op te geven voor de verlokkingen van almacht en alwetendheid, de bekoring van “de anti-leven- en anti-emotie-krachten die zich toeleggen op minus L, H en K, op puritanisme, hypocrisie en filisterij, en die zo een Pandemoniurn van het waansysteem construeren.” (ibid., p. 59-60)

Vele daders waren vroeger zélf slachtoffers; blijkbaar maakt de afsplitsing van hun eigen onverdraaglijke pijn hen ongevoelig voor de pijn van hun slachtoffers. In elk van ons schuilt een slachtoffer van misbruik; het is nodig dat we in contact blijven met de pijn van dit misbruikte kind. In elk van ons sluimert ook een potentiële dader; ook het in voeling blijven met deze onverkwikkelijke schaduwzijde is even pijnlijk als noodzakelijk, zeker als we anderen willen ontmoeten als psychotherapeut. Dit geldt natuurlijk a fortiori bij het werken met patiënten die slachtoffer en/of dader waren van seksueel misbruikt.

Slotbeschouwing

Ik besluit met de vraag naar de oorsprong van dit kwade. Volgens Meltzer zou het “kwaadaardig object” het resultaat zijn van een ongelukkige combinatie van deelaspecten van zelf en object. Ook andere optimisitische psychoanalytici verdedigen de thesis dat alle verdedigingsmechanismen, ook de meest radicale, eigenlijk in dienst staan van het leven, van het psychisch zelfbehoud; enkel in extreem slechte omstandigheden zouden ze aanleiding geven tot pathologische en destructieve distorties. Men kan zich dan natuurlijk afvragen waardoor deze slechte omstandigheden veroorzaakt werden. Melanie Kleins visie was minder rooskleurig: zij postuleerde de ingeboren aanwezigheid van levens- én doodsdriften, en zag de psychische ontwikkeling als een niet aflatend, soms apocalyptisch gevecht tussen beide. Ook Jung legde de nadruk op de verschrikkelijke, potentieel destructieve aspecten van het archetype, zowel op persoonlijk als op collectief vlak.

De alomtegenwoordige vermenging van seksualiteit met de sadomasochistische wereld van geweld en onderdrukking stelt een bijzonder probleem. Mannelijkheid en vrouwelijkheid werden, ook in de psychoanalyse, vaak voorgesteld als actief versus passief, veroverend en penetrerend versus receptief en omhullend, agressief versus vredelievend. Zijn deze stereotypen het gevolg van de socio-culturele context, uitdrukkingen van een heersende ideologie, of moeten we veronderstellen dat de seksuele aandrift van het menselijke mannetjesdier geassocieerd is met het vangen, veroveren en overmeesteren van het wijfje? M.a.w.: zijn geweld en bezitsdrang hoe dan ook aanwezig in de archetypische structuren van de mannelijke seksualiteit?

Ik vrees dat het goede zowel als het kwade a priori gegeven zijn, misschien niet als dusdanig aanwezig in de externe, niet-menselijke omwereld, maar wel inherent aan de psychische ontwikkeling van de mens. In de eerste fasen hiervan ontstaat een manicheïstisch bewustzijn dat van meet af aan de ervaring van de werkelijkheid verdeelt in tegenstellingen: lust - onlust, goed - slecht, leven - dood, creativiteit - destructiviteit. Of de levensdriften het halen op de doodsdriften hangt af van verschillende externe en interne factoren: de materiële, fysieke en menselijke omgeving kan min of meer gunstig zijn, de ingeboren primaire destructiviteit, afgunst en haat min of meer uitgesproken. En zelfs al komen we tot de “heerlijke groeimogelijkheden voor het zelf en de objecten die omvat liggen in de banden van positieve L, H en K” (Meltzer, 1992, p. 59), toch is de strijd nooit definitief gestreden. Dat kunnen we vaststellen bij onszelf, en in ons psychoanalytisch werk.

De problematiek van seksueel misbruik confronteert ons met een aantal dramatische ontsporingen; met Bion, Jung en Meltzer heb ik gepoogd iets van de complexe dynamiek ervan te verduidelijken. Ik hoop dat deze bijdrage vele vragen bij de lezer opriep.

Samenvatting:

1. De klassieke psycho-analyse beschouwt het Oedipus-complex als dé hoeksteen, zowel theoretisch als praktisch; de ganse persoonlijkheidsontwikkeling stoelt op een stevig incest-verbod. Oedipus echter, in Sophocles’ tragediën, wordt een tragische held, bijna godgelijk, door de transgressie van dit verbod.

2. In de Oedipus-mythe doorbreekt de zoon het taboe, doodt zijn vader en trouwt met zijn moeder: de kinderlijke wensdroom waaraan elke “normale” man moet verzaken. Bij reële incest integendeel is het de vader die de dochter seksueel misbruikt en haar psychisch “vermoordt”.

3. Freud én Jung, alhoewel (of juist omdat?) ze zélf als kind slachtoffer waren van seksueel misbruik, ontkennen - elk op zijn manier - de realiteit van reële incest. Freud herleidt het incest-probleem tot een intrapsychisch conflict: het Oedipus-complex; Jung reduceert het tot een intrapsychische queeste: het Ik op zoek naar hereniging met het collectieve onbewuste, “moeder” van de psyche.

4. Beide modellen zijn de uitdrukking van een “mannelijke” psychologie: bij Freud rivaliseren vader en zoon voor het “bezit” van de moeder (met castratie-angst als logisch gevolg van een fallocentrisch uitgangspunt); bij Jung bekampt het heroïsch Ik de “Grote Moeder” om haar de begeerde schat te ontfutselen.

5. De Freudiaanse theorie komt in het gedrang bij reële incest; het Jungiaanse model, gecombineerd met recentere theorieën (Bion en Meltzer), laat ons toe hypothesen te ontwerpen over de psychische gevolgen van reële incest voor het slachtoffer. Deze hypothesen kunnen wellicht als leidraad fungeren bij de psychotherapeutische’ benadering van dergelijke patiënten.

Literatuurlijst

Bion W.R. (1962) A Theory of Thinking.
Second Thoughts. Selected Papers on Psycho-AnaIysis.
Maresfield Library, London, 1987.

Cambien Jan (1993) Slachtoffers van seksueel misbruik - Een psychoanalytische visie. Vijf Psychotherapeuten op zoek naar een theorie - Reflexies over slachtoffers van seksueel misbruik.
V.V.P.P. - Cahier 1, pp. 4 - 9.

Dehing Jef (1994) Containment - an Archetype?
Meaning of Madness in Jung and Bion.
The Journal of Analytical Psychology, 39, 419-461.

Freud Sigmund (1887 - 1904) The Complete Letters to Wilhelm Fliess, translated and edited by Jeffrey Moussaieff Masson.
The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, and London, England, 1985.

Freud Sigmund (1912) Totem und Tabu. (trad. franq. S. Jankélévitch)
Petite Bibliothèque Payot, Paris, 1968.

Freud Sigmund & Jung Carl-Gustav (1906 - 1914) Correspondance, éditée par les soins de William McGuire (2 tomes).
Gallimard, Paris 1975.

Jung Carl Gustav (1911 - 12) Wandlungen und Symbole der Libido. “Psychology of the Unconscious”,
translated by Herbert Read, Michael Fordham and Gerhard Adler. Routledge, London, 1991.

Jung Carl Gustav (1961) Herinneringen, dromen, gedachten, opgetekend en uitgegeven door Aniela Jaffé.
Van Loghurn Slaterus, Deventer, 1970.

Meltzer Donald (1992) The Claustrum - An Investigation of Claustrophobic Phenomena.
The Clunie Press for The Roland Harris Trust Library Nº 15.

Renvoize Jean (1993) Innocence destroyed - a study of child sexual abuse.
Routledge, London and New York.

Segal Hanna (1989) Introduction. The Oedipus Complex today - Clinical Implications, edited by John Steiner.
Karnac Books, London, pp. 1 - 10

Sophocles (430 A.C.) Koning Oedipus & (407 A.C.) Oedipus te Colonus.
(Nederlandse vertaling door Emiel De Waele) Tragediën.
De Nederlandsche Boekhandel, Antwerpen, 1972.

van Dale (1994) Groot Woordenboek der Nederlandse Taal.
van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen.

Vandermeersch Patrick (1991) Unresolved questions in the Freud - Jung debate on psychosis, sexual identity and religion.
Louvain Philosophical Studies 4. Leuven, University Press.

Vergaert Dirk (1993) Slachtoffers van seksueel misbruik -Een Jungiaanse visie.
Vijf Psychotherapeuten op zoek naar een theorie - Reflexies over slachtoffers van seksueel misbruik.
V.V.P.P. - Cahier 1, pp. 37 - 43.

Wirtz Ursula (1989) Seelenmord - Inzest und Therapie.
Kreuz Verlag, Zurich.