SHKOLLAT E PARA NË KAÇANIK

    Shkolla e parë në këtë trevë është mjaft e moçme.Ajo ishte e hapur qysh gjatë sundimit osman në këto toka,në shek.XVIII,por për fat të keq për këto shkolla na mungojnë të dhënat.Megjithë këtë ekzistimin e shkollës e pohon udhëpërshkruesi Evlia Çelebi.
Në gjysmën e parë të shek.XIX,në kaçanik ekzistonte njës shkollë turke ku mësonin 67 nxënës dhe quhej IPTIDADIE (shkollë fetare muslimane) dhe për dallim nga medreset dhe mejtepet që kishin karakter laik,në këtë shkollë mësoheshin veç shkrim-leximit edhe historia,gjeografia,njohuri natyre etj.Kjo shkollë punoi deri më 1912.Shkolla të tilla kishte edhe në disa vendbanime siç ishin në Kaçanik të vjetër,Gorancë etj.
Pas çlirimit nga turqit osman,Kaçaniku si e tërë Kosova është okupuar nga Sërbia më 1913.Edhe ky pushtues hapi shkolla për t'i plotsuar nevojat e veta për administratë.Shkollat ishin në gjuhën sërbe që punuan deri në prag të Luftës së II Botërore.Pas kësaj lufte disi u krijuan kushte sa do pak më të mira për arsimimin e kësaj popullate.
                                   PERIUDHA NË MES DY LUFTËRAVE BOTËRORE
Në kohën e Jugosllavisë vjetër nuk ka qenë e zhvilluar rrjeta e shkollave në rrethin e Kaçanikut.Këtë më së miri e dëshmon regjistrimi i fundit i popullsisë që është bërë më 1931.sipas këtij regjistrimi,kaçaniku me rrethinë kishte 12.292 banorë,me gjithësejt katër(4) shkolla katërklasëshe dhe 312 nxënës.prej tyre 226 meshkuj dhe 84 femra.Kështu që rrethi i kaçanikut bënte pjesë në grupin e rretheve më të pazhvilluara në pikëpamje të rrjetit të shkollave dhe numrit të përfshirjes së nxënësve me që një shkolle i përkitnin 3.073 banorë,respektivisht vetëm çdo i 39-ti banorë ishte i regjistruar në shkollën fillore.
Deri më 1927,shkolla në Kaçanik ka punuar nëpër shtëpi private.Në këtë vit ishte ndërtuar shkolla e parë me plan që vlera e saj për ndërtim kishte shumën e 500 mijë dinarëve të kohës.Po në këtë vit ishte themeluar Organizata e juniorëve të Kryqit të Kuq dhe ekzistonte biblioteka popullore me 482 libra,me sallën e leximit e cila ishte themeluar qyshë në vitin 1914.
Në popull është e njohur kjo shkollë si "SHKOLLA E VJETËR",që ishte e ndërtuar ku sot është ndërtuar ndërtesa 9 katëshe për banim.
Lidhur me hapjen e shkollës së parë ka këto mendime:Jagosh Gjilasi mendon se shkolla e parë është hapur më 1913,ndërsa,dushan nekiqi në bazë të raporteve,emrimeve,listave të mësuesëve etjerë shënon se në vitin 1913 në kaçanik dhe rrethin e tij nuk ka pasë shkollë.
me sa duket në Kaçanik shkolla e parë është hapur më 1914.këtë shkollë e udhëheqnin dy mësues dhe frekuentonin 39 nxënës shqiptarë në gjuhën serbokroate.Shkolla ka punuar deri më 1915,kur me okupimin nga ushtria bullgare,pushoi së punuari.
Shkolla fillore në fillim ishin tri klasëshe,katër klasëshe e më vonë pesë klasëshe,të cilat u hapën përsëri në vitin 1918,menjëherë pas okupimit të kësaj ane nga Mbretëria SKS dhe punoi deri më 18 Prill 1941 kur kapitulloi kjo Mbretëri.
Në bazë të të dhënave arkivistike në vitin shkollor 1918/1919,shkolla ishte tri klasëshe dhe udhëhiqej nga një mësues ku kishte 53 nxënës.Në vitin vijues kjo shkollë u bë katër klasëshe dhe kishte 100 nxënës dhe deri në fund të Luftës së Dytë Botërore kjo shkollë u bë pesëklasëshe.
Vijimi i fëmijëve shqiptar në këto shkolla ishte modest.Shumica e banorëve shqiptar nuk kishin mundësi t'i shkollonin fëmijët e tyre si dhe mësimi në këto shkolla zhvillohej në gjuhën sërbe dhe banorët e kësaj treve nuk e njihnin këtë gjuhë dhe kur t'i shtojmë edhe sjelljet e mësuesëve të huaj ndaj fëmijëve shqiptar nuk do koment se për atë 95% të popullatës ishin analfabetë.  

              PERIUDHA PAS LUFTËS SË DYTË BOTËRORE
   Shkollat e ndërtuara pas Luftës së IIBotërore,ishin katërklasëshe e më vonë u bënepesëklasëshe,që quheshin gjimnaze të ulta(shkolla tëplota fillore).
   Shkolla e parë filloi punën në vitin shkollor1945/1946.Gjenerata e parë e gjimnazit të ulët në Kaçanik doli në fund të vitit shkollor 1952/1953 që kishte 9 nxënës,ndërsa në vitin shkollor 1953/1954kishte 21 nxënës ku në mesin e tyre kishte edhe një femër.Prej këtyre gjeneratave në vitin shkollor1954/1955 në normalen e Prishtinës u regjistruan 13 nxënës prej të cilëve dolën kuadrot e para në vitin shkollor 1959/1960,me ç'rast Kaçaniku fitoi mësuesit e parë të kualifikuar të vendit:Latif Nallbani.Bedri Kyçyku,Tefik Raka,Shaip Dema dhe Isa Dema. Sot,Kaçaniku ka 33 shkolla të plota dhe jo të plota fillore.Ka dy shkolla të mesme në Kaçanik dhe një në Han të Elezit.
                           KUADRI MËSIMOR
Mungesa e madhe e kuadrit të kualifikuar arsimor ishte gjithnjë imperativ i kohës për këtë shkollë.ndihmë të madhe komunës sonë në lëmin e arsimit dhanë intelektual të shumtë nga gjithë hapsira shqiptare të cilët punuan me përkushtim të pashoq në ngritjen e vetëdijes kombëtare dhe në zhdukjen e analfabetizmit në këtë trevë..Kjo ishte prezente derisa komuna jonë nxoori kuadrot e para të arsimuarve tonë.Komuna e Kaçanikut në vitin shkollor 1959/60 fitoi kuadrot e para të mësuesëve të kualifikuar dhe atë ishin pesë nxënës të cilët qyshë më parë kryen normalen dhe dolën mësues të parë të Kaçanikut.Me kalimin e kohës,kuadri arsimor në komunën tonë rritej gjithnjë e më shumë.Kështu në vitin shkollor 1975/1976,në shkollën fillore "Emin Duraku",në mësimin klasor punonin 41 mësues me shkollë normale dhe pesë mësues të pakualifikuar.Në ciklin e lartë punonin 8 arsimtarë me SHLP dhe 9 mësues me shkollë normale dhe 23 arsimtarë tëpakualifikuar.
Në vitin 1977/1978,në shkollën fillore "EminDuraku",bashkë me paralelet fizike punonin 110 puntorë arsimor,prej të cilëve ishin 63 mësues të kualifikuar,14 arsimtarë me SHLP.
Në vitin shkollor 1984/1985,në shkollën fillore "Emin Duraku",ishin të punësuar 142 punëtor dhe atë 48 mësues të ciklit të ulët,30 arsimtarë me SHLP,4 me normale dhe një numër i caktuar studentësh të fakulteteve që ishin para përfundimit të studimeve.
                    ENTI PARASHKOLLOR
  Në lokalet shkollore të shkollës fillore "Emin Duraku" të Kaçanikut,duke filluar nga viti 1949/50,ka qenë e organizuar edhe edukimi i fëmijëve të moshës parashkollore.Për shkak të mingesës së lokalit mësimor,në vitin 1960/61,pushoi së punuari ky institucion i rëndësishëm parashkollor.
Në vitin shkollor 1979/80 u hapën tri paralele në lokalet e shkollës fillore "Emin Duraku" në Kaçanik,që punuan deri në vitin shkollor 1985/86 kur kaluan në objektin e ri të ndërtuar për këtë qëllim.
*Sot shkolla fillore "Emin Duraku",ka një paralele të parashkollarëve në paralelën e ndarë fizike në Runevë që ka dhjetë nxënës.
                   ARSIMIMI I TË RRITURËVE
  Shkolla fillore "Emin Duraku" në Kaçanik,prej hapjes së dyerve të veta,ka dhënë kontributë të madhë në arsimimin të rriturëve.Pranë shkollës amë,gati për çdo vit kanë punuar edhe paralelet e të rriturëve.Nëlokalet e kësaj shkolle,në paralelet e nxënësve të rritur,një numër i madh i qytetarëve analfabet,mësuan shkrim-lexim,respektivishtë kryen klasën e tetë me çka përfunduan shkollimin fillor.
  Veçanërisht puna me të rritur ishte e periudhës së viteve 60/70-ta,ku shumë veta morën njohuri të shkollës fillore dhe arritën të punësohen në organizata punuese.Puna me të rritur ishte e organizuar në forma të ndryshme duke mbajtë mësim me program të shkurtuar dhe duke organizuar edhe provime private.
Sot shkolla fillore "Emin Duraku",ka në shkollën amë 1577 nxënës.Kemi edhe pesë paralele fizike në fshatrat Runevë,Llanishtë,Kodërtrim,Drenushë dhe Korbali me gjithësej 185 nxënës,çka don të thotë se kemi 1762 nxënës,të cilët janë të ndarë në 75 paralele.Me këta nxënës punonë një kuadër mësimor prej 93 mësimdhënësve.
                                  LOKALI MËSIMOR

SHKOLLA AMË NË KAÇANIK-ka një sipërfaqe totale prej 11.407 metra katrorë dhe sipërfaqe neto totale prej 2624 m-katror,hapsirë e mbrendshme e shfrytëzuar për mësim.Kemi 26 dhoma mësimi të cilat shfrytëzohen për punën tonë edukative-arsimore,një puntori  për punë praktike të lëndës së arsimit teknik dhe gjatë vitit shkollor 2001/2002 me ndihmën e shoqatës suedeze PMU-s të cilët na dhuruan 15 kompjuterë,krijuam një kabinet të informatikës për nxënësit dhe arsimtarët e shkollës të cilët vijuan kursin e mësimit të punës me kompjuter për dy muaj me radhë dhe u aftësuan 28 mësimdhënës dhe 50 nxënës të klasave të teta.
SHKOLLA E RUNEVËS-katërklasëshe paralele e ndarë fizike në kuadër të drejtorisë së shkollës së "Emin Duraku",ka një sipërfaqe totale prej 717,10 metra-katror dhe një sipërfaqe neto totale prej 333,1m-katror.Ka katër dhoma mësimi,sallë të arsimtarëve dhe dy depo për ruajtjen e materialit.Nevojë e domosdoshme është rrethoja e shkollës.
SHKOLLA E LENISHTËS(Llanishtës)--katërklasëshe me mësim të kombinuar,paralele e ndarë fizike në kuadër të drejtorisë së shkollës së "Emin Duraku",ka një sipërfaqe totale prej 461,92 m-katror dhe në sipërfaqe neto totale prej 81,92m-katrorë.Ka dy dhoma mësimi.Këtu mbahet mësimi i kombinuar.
SHKOLLA E KODËRTRIMIT-tetëklasëshe,paralele e ndarë fizike në kuadër të drejtorisë së shkollës së "Emin Duraku",ka një sipërfaqe totale prej 420m-katrorë dhe një sipërfaqe neto totale prej 352m-katrorë.Ka katër klasë.Mësimi i ciklit të ulët mbahet i kombinuar.
SHKOLLA E KURBALISË (Korbliqit)-tetëklasëshe,paralele e ndarë fizike në kuadër të drejtorisë së "Emin Duraku",ka një sipërfaqe totale prej 460,92 m-katrorë dhe një sipërfaqe neto totale prej 181m-katrorë.Ka katër klasë.Mësimi i ciklit të ulët mbahet i kombinuar.
SHKOLLA E DRENUSHËS-katërklasëshe me mësim të kombinuar,paralele e ndarë fizike në kuadër të drejtorisë së "Emin Duraku",ka një sipërfaqe totale prej 650m-katrorë dhe një sipërfaqe neto totale prej 150m-katrorë.Ka dy dhoma mësimi.Këtu mbahet mësimi i kombinuar.
GJITHËSEJ PUNËTOR
Gjatë vitit shkollor 2001/2002
-Punëtor administrativë......4
-Mësimdhënës................93
-Punëtorë teknik.............9
-Punëtor i punëtorisë........1
-Fokist......................1

    I gjithë ky material për historin dhe zanafillën e shkollave në Komunën e Kaçanikut dhe deri në ditët e sotme,publikohet me pajtimin e vetë autorit ztr.HILMI HOXHA (historian)në faqet e www.kacaniku.tk dhe www.kacaniku.ch.vu të cilin e falënderojmë.
E përgatiti për publikim:
Murat Rudi
Danimarkë