Geomorfologie

Verweringsprocessen Rivierwerking Glaciale processen Maritieme processen
fysische en chemische verwering de werking van de rivier glaciale processen en ijstijden de werking van de zee

Verweringsprocessen

Verweringsbodem op schiefers in de Ardennen (Marcourt)

creep

Rivierwerking

  • Inleiding

Rivier Rivierbekken, waterscheidingskam
een rivierbekken waterscheidingskam

Oppervlaktewater stroomt van hellingen en verzamelt zich in geultjes, greppels, beken en rivieren. Grondwater kan aan de oppervlakte komen bij een bron. Het oppervlak dat door een rivier met zijn bijrivieren wordt gedraineerd noemen we een rivierbekken. Tussen de bekkens vinden we zones waarop de rivieren minder inwerken. Dit noemen we waterscheidingskammen.

  • Energie

Stromend water heeft energie in zich waardoor het arbeid kan verrichten. Deze energie is bewegingsenergie of kinetische energie Ek = m v²/2. Het effect van de werking van de rivier is dus evenredig zowel met de massa als met de snelheid van het water.
De snelheid wordt bepaald door het hoogteverschil dit noemen we verval. Een groot hoogteverschil veroorzaakt een hoge potentiële energie (Ep = mgh) die dan omgezet wordt in bewegingsenergie.
De massa meten we door de hoeveelheid water te meten die per seconde een punt passeert. Dit noemen we het debiet (in m³/s). Het debiet van de Vlaamse rivieren vind je wij AWZ. Het debiet van een rivier is niet constant en varieert met het seizoen, de doorlaatbaarheid van de bodem, de grootte van het rivierbekken, de plaats op de rivier, de begroeiing,... Deze variatie noemen we het regime van een rivier.

  • Erosie

    • Verticale erosie
      Verticale erosie De rivier schuurt zijn bedding uit. 
      Dit noemen we verticale erosie. Aan de randen werken de hellingsprocessen. Zo ontstaat afhankelijk van de hardheid van het gesteente een dalvorm.

      Een speciale vorm van verticale erosie is de vorming van kolkgaten. Door een hindernis in de rivier ontstaat achter deze hindernis een werveling die lokaal een sterke verticale werking heeft.
    • Laterale erosie
      Als we de kracht die het water in een rivier ontbinden in twee vectoren zien we dat naast de verticale werking er ook een breedtewerking ontstaat of laterale erosie. Deze erosie zorgt ervoor dat het dal verbreedt daar de rivier zijn eigen oevers ondermijnt. Er is tevens een component stroomafwaarts waardoor de meanders stroomafwaarts verschuiven. meander
      meanderafsnijding Gooseneck meander
      Gooseneck meander / Western Queen Eliszbeth Islands
      © Natural Resources Canada

      Deze laterale erosie kan leiden tot een meanderafsnijding: de rivier breekt door zijn meander en laat een hoefijzermeer en een kronkelberg achter.

       
  • Transport

    De rivier verzamelt puin: door eigen verticale erosie en door de hellingsprocessen.

    • vaste stoffen worden al rollende (rolkeien) of springen (zand) verplaatst
    • kleine deeltjes (klei) kunnen als suspensie vervoerd worden
    • opgeloste zouten (Ca2+)
    Watersnelheid in m/s Transportcapaciteit van het water Daar de kracht van het water afhangt van de kinetische energie en deze evenredig is met massa en snelheid, is er een verband tussen de stroomsnelheid van het water en de capaciteit van het transport.
    > 0,15 kleideeltjes
    > 0,20 fijn zand
    > 0,30 grof zand
    > 0,75 steentjes met Ø ± 1 cm
    > 1,25 rolkeien met Ø ± 5 cm
    > 1,75 stenen tot 0,5 kg
  • Afzetting

    • Stortbeek - puinkegel
      puinkegel Rivier(tjes/en) met een groot verval voeren grote stukken puin mee. Als deze stortbeek in een vallei uitmondt vermindert plots de snelheid waardoor heel veel materiaal op deze plek achterblijft. Het vormt een puinkegel.
     
    • Alluviale vlakte
      oeverwal
      In de benedenloop van de rivier wordt het dal breder en de stroomsnelheid kleiner. Hierdoor heeft de rivier onvoldoende energie om het vervoerde materiaal verder te transporteren. De rivier vormt meanders en het materiaal zinkt selectief (afhankelijk van het gewicht) naar de bodem.
      In de lente (tijdens de dooi) of na overvloedige neerslag gebeurt het dat de rivier in zijn benedenloop buiten de zomerbedding treedt en de winterbedding inneemt. Deze 'normale' overstromingen vormt een vruchtbare rivierpolder. In de overstroomde delen daalt de snelheid van het water. Het zwaardere materiaal (zand) bezinkt onmiddellijk aan de rand, het lichtere materiaal (klei) bezinkt verderaf (snelheid nog lager).
    • Delta
      Nijldelta
      Nijldelta                                          Bron: NASA
      Analoog met de vorming van een puinkegel vormt de rivier aan zijn monding, in een zee met weinig getijden of in een meer, een waaiervormige afzetting of delta. Na verloop van tijd hinderen de afzettingen  de rivier zodat deze vertakt en een meervoudige monding vormt.

  • Gevolgen voor het landschap
    • Evenwichtsprofiel (lengte) van de rivier

    • Evolutie van de dalvorm (dwarsprofiel)

       

    • Speciale dalvormen


      kloofdal
      Pyreneeën: Gorges de Holzarté
      In hard gesteente ontstaat een kloofdal daar er bijna uitsluitend verticale erosie speelt. In Duitsland noemt men dit een schlucht, in Frankrijk een gorges. Vb.: de Gorges de Holzarté in de Pyreneeën, de hangbrug wiebelt meer dan 170 m boven de rivier, de overtocht is 'bangelijk'!

      canyon
      Grand Canyon
      In horizontaal gelaagd gesteente speelt de verticale erosie op alle lagen, op de zachtere lagen werkt ook de hellingserosie in. Zo ontstaat een canyon. Voorbeeld: Grand Canyon.

      Cuesta
      Cuesta
      In schuin gelaagd gesteente ontstaat een cuesta. De rivier kan er op drie wijzen aan erosie doen. Nadat een rivier zijn evenwicht bereikt heeft, ontstaan getuigenheuvels (kop wordt beschermd door de harde gesteentelaag).

      Alle bovenstaande foto's en afbeeldingen downloaden als WinZip-bestand (742 kB).
      Heb je nog geen , nu gratis downloaden.

 

Glaciale processen

firnbekken, bron NASA gletsjertong gletsjerpoort en -melk
landijs, Groenland, bron NASA eindmorene zijmorene
morene meer voor oude eindmorene Kootanay Lake, cirquemeren
bron: Governement of British Columbia
Ministry of Forests
overuitdiepingsmeer drempel met waterval van het overuitdiepingsmeer
Meervorming na vergletsjering
Vroeger: een kleinere gletsjer mondde uit in een grote.

Nu: een hangend zijdal meestal met een watervalletje

 

Alle bovenstaande foto's en afbeeldingen downloaden als WinZip-bestand (1907 kB).
Heb je nog geen , nu gratis downloaden.

Maritieme processen


Bron: Nasa
Cap Blanc Nez, een klif De Waddeneilanden, een gevolg van schoorwalvorming

De baai van Kastel Koz in Bretagne  

Alle bovenstaande foto's en afbeeldingen downloaden als WinZip-bestand (159 kB)
Heb je nog geen , nu gratis downloaden.