DE ROMP Spantenbouw

Materialen

Wat hebben we nodig? Voor de spanten kunt u kiezen uit divese hout soorten , het is maar net waar u graag mee werkt. De meest gebruikte materialen zijn Merantie of Berken multiplex of MDF , een dikte van 8 a 9 mm volstaat. Zelf gebruik ik tegenwoordig bijvoorkeur MDF , dit materiaal laat zich gemakkelijk bewerken en trekt niet krom. Het vereist wel een goede nabehandeling als de romp voltooid is daar het niet goed tegen water kan maar dit is een punt waar ik later op terug kom. Merantie is ook zeer geschikt maar is een stuk lastiger te bewerken , het Berken multiplex is weer gemakkelijker te bewerken maar trekt sneller krom.

Voor de huid beplanking volstaan 3 a 4 mm dikke , 1 cm brede stroken volhout of multiplex , dit is bij een beetje modelbouw zaak verkrijgbaar , of u zaagt het zelf. Wel van belang is dat als u voor één soort hebt gekozen dat u daar ook bij blijft, het is niet aan te raden meerdere hout soorten door elkaar te gebruiken. Balsa hout is helemaal uit den boze voor romp bouw. Er is echter één uitzondering waarbij het niet uitmaakt met wat u uw romp beplankt en dat is als u na voltooing van de romp deze aan de buitenkant bekleed met matten glasvezel en polyester of epoxy hars.

Lijm , water vaste houtlijm is een prima middel , nadeel is wel dat het wat langzaam droogt. U kunt een water vaste houtlijm van Bison of Wicoll gebruiken. Zelf prefereer ik Epoxy lijm van het snelle soort , 5 minuten , dit is een twee componenten lijm. Nadeel van deze lijm is dat het een stuk duurder is en het verbruik hoger ligt dan bij houtlijm. U kunt natuurlijk ook andere soorten lijmen gebruiken alleen heb ik daar geen ervaring mee en kan u er derhalve ook niets over vertellen , maar ik kan mij best voorstellen dat er mensen zijn die hun romp met montagekit samen plakken.

Dan hebben we nog nodig een plank van multiplex of spaanplaat iets langer en breder dan onze romp gaat worden , dit wordt onze "bouw helling" , zorg er voor dat deze helling niet krom kan trekken , dit kunt u voorkomen door aan de onderkant twee rechte balkjes of Aluminium koker profielen te monteren in de lengte richting over de gehele lengte. Een bijkomend voordeel hiervan is dat u straks tijdens de bouw de hele helling met de romp kunt verplaatsen. Dan hebben we nog wat stroken of balkjes hout nodig waarmee we straks de spanten aan de helling bevestigen , ik gebruik daar altijd allerhande "afval" stukken voor.

Terug naar boven

Gereedschap

Men zegt wel goed gereedschap is het halve werk. Dat klopt , maar goed gereedschap is niet per definitie duur gereedschap. Wat veel belangrijker is , is dat u werkt met scherp gereedschap. Er zijn ook geen machineriën vereisd , een electrische handboormachine is het enige wat echt nodig is. Echter er zijn een aantal machines die het leven van de modelbouwer veraangenamen , zo is een vlakschuurmachine met een schuurbed van 15 x 15 cm een zegen , een tafel lintzaag heel fijn voor het zagen van spanten en stroken en een miniboor machientje ( Dremel , Proxxon ) een fijn bezit.

Wat u wel nodig heeft zijn ; een goede figuurzaag met hout en ijzerzaagjes , een afbreekbaar hobby mes , een lichte hamer , wat schroeven draaiers , een soldeerbout , wat vijlen , raspen en schuurpapier , een lineaal en geodriehoek , een potlood en een berg houten wasknijpers of kleine sergeantjes ( klemmetjes ).

Terug naar boven

Aan het werk

We beginnen met het vervaardigen van de spanten , daarvoor hebben we het spantenplan nodig. Ik gebruik als voorbeeld het plan van de Indrapoera , weergegeven in "Het plan" , u gebruikt het spantenplan van uw eigen tekening.

Als we goed tellen zien we 27 spanten , 11 + 1 in het voorschip en 15 + 1 in het achterschip , waarom + 1 , dit omdat het grootspant op beide helften zichtbaar is en eigenlijk de drager van het hele plan is.

Het grootspant is hier met een blauwe lijn aangegeven

We trekken nu boven het spanten plan een horizontale lijn, ongeveer 5cm hoger dan het hoogste punt.

Het is nu zaak vast te stellen wat de werkelijke grootste breedte van het orginele schip was of is. Dit kan door opmeting van de tekening , deze kan echter afwijken van de werkelijkheid , vaak is de lengte en breedte gegeven op de tekening zelf , of mischien heeft u zelf wel meer informatie over het door u te vervaardigen schip. Weet men de juiste breedte dan is het nu tijd om vast te stellen uit welk materiaal u later de huid gaat vervaardigen. Het gaat dan in het bijzonder om de dikte van dit materiaal , doorgaans zal die 3 a 4mm zijn. Mijn voorbeeld , de Indrapoera , mat 152,2 x 18,3 meter overalles. Stel dat u dit schip in de schaal 1 : 50 wil vervaardigen dan betekend dit dat het model een grootste breedte krijgt van 36,6 cm.

Zou men nu deze breedte aan de spanten geven dan zou ons model feitelijk te breedt worden , daar we geen rekening met de huiddikte hebben genomen.

We moeten dus de huiddikte van de totale breedte aftrekken en daar er aan weerszijde huid komt twee keer. Voor de Indrapoera moeten de spanten dus een breedte krijgen van 36,6 cm - 8 mm als de huid 4 mm dik wordt = 35,8 cm. Dit geld natuurlijk ook voor de hoogte van de spanten maar hier wordt slechts aan de onderzijde huid aangebracht , er komt echter ook een dek aan de boven kant op te zitten. Maar dit dek wordt meestal dunner gekozen dan de huid , 2 mm volstaat , nu in deze fase hoeven we met het dek echter nog geen rekening te houden.

De hoogte van de spanten kan men verkijgen door opmeting van het zijaanzicht , trek de kiellijn door tot voorbij de boeg , meet nu van af deze lijn tot bovenaan de boeg daar waar de verschansing ophoudt , op het plan hier boven is deze maat aangegeven als Grootste hoogte. Trek van deze maat 4 mm af voor de huid en we hebben de juiste maten voor de spanten in ons bezit.

Geef deze maten ook op het plan aan.

Terug naar boven

Het Kopieëren

Nu moeten we opzoek gaan naar een goede kopieër machine , er zijn bedrijven die hoe klein of hoe groot het plan ook moet worden dit kunnen reproduceren. Vanbelang is dat de kopieën niet afwijken en dat ze gemaakt worden in de schaal van ons model , ten opzicht van ons model dus 1 : 1. Vandaar ook de maat vermelding op het plan. Er hangt wel een prijskaartje aan deze operatie maar dat weegt niet op tegen het juist handmatig overzetten van de spanten op een houten plaat.

We hebben evenveel kopieën nodig x 2 als er spanten zijn , het is verstandig ook een aantal extra te laten maken als reserve. In mijn voorbeeld hebben we 27 spanten , dat worden dus minimaal 54 kopieën.

Terug naar boven

Uitknippen

Zijn de kopieën in ons bezit dan gaan we voor elk spant twee kopieën uitknippen, we volgen eerst de boeglijn van kiel recht omhoog tot en met de horizontalelijn , we knippen het kopie dus gewoon in tweeën. Daarna vanaf het kiel punt langs het spant dat we willen hebben omhoog tot het einde van het spant , van hier weer recht omhoog tot aan de horizontalelijn en door het papier.

Het spant nummer 170 uitgeknipt

Voor elk spant doen we dit dus twee keer , bij de spanten waar de schroefas koker is weer gegeven volgen we de buitenlijn van deze koker , er komt gewoon een uitstulping aan het spant en hebben uiteindelijk 54 halve spanten van papier.

Het spant nummer 20 uitgeknipt  , duidelijk zichtbaar de uitstulping voor de schroefaskoker

Bij enkel schroevige schepen is niet altijd een kokeruitstulping zichtbaar , vaak staat er gewoon een kruisje welke de positie van de schroefaskoker weergeeft. Men moet bedenken dat als men het gat gaat boren voor de schroefas bij enkelschroevigeschepen het onder puntje van diverse spanten kan weg vallen daar er geen vlees rest , dit is niet ernstig , later kan deze verloren maat , afstand onderkant schroefaskoker , kiellijn opgevuld worden met een dun strookje , ik kom hier later op terug.

Nu plakken we met plakband elke helft aan zijn wederhelft langs de kiellijn , daar bij komt één helft op zijn kop te zitten. Doe dit secuur , zorg dat het kielpunt en de horizontalelijn mooi gelijk zit. Plak ook en plakbandje over de kielpunt , niet om de kielpunt , knip het teveel aan plakband mooi weg.

Het spant nummer 20 , de twee helften samengevoegd

Nu gaan we op elk spant aangeven, A de deklijn, B de holte en C de opofferings stutten. Zorg bij het uitvoeren hiervan dat er een zekere maten van uniformiteit optreedt.

Terug naar boven

De deklijn

Op de meeste spanten plannen staat deze aangegeven , vaak gestippeld , in ons voorbeeld is dit ook het geval , we kunnen ook voor elk spant de positie van het dek bepalen aan de hand van de langsdoorsnede , bouwen we ten opzichte van de tekening 1 : 1 dan kunnen we die gewoon opmeten. Bouwen we in een andere schaal dan even een rekensommetje maken. Soms is het niet duidelijk welke lijn op het spantenplan de deklijn is , daar er vaak nog meer lijnen op staan aangegeven , voor ons niet relevant. Het is zaak te verifieëren dat we met de juiste lijn te maken hebben. Daarom altijd een meting uitvoeren op de langsdoorsnede !

Dek hoogte bepaling voor spant nummer 170

Het spant nummer 170 , de twee helften samengevoegd en de deklijn aangegeven.

Het dek van een schip loopt altijd een beetje bol af naar de zijden , het is niet gemakkelijk deze bolling uit een tekening te halen. Voor een romp met een breedte van zo'n 30 cm kan men in het midden van het spant op de deklijn een hoogte van 2 a 3 mm toevoegen en vervolgens van dit punt uit een boog naar de hoeken van het spant tekenen.

Men doet dit het beste met het grootspant eerst. Van deze bolling maakt men een mal van karton waarop aangegeven het middelpunt. Met deze mal kan men op elk spant de dekbolling uitzetten. Zou men op elkspant een hoogte van 2 mm toevoegen en vervolgens een boog trekken naar de hoeken dan zou men op een smaller spant een radius krijgen die kleiner is en dus een veel te bol dek.

Het spant nummer 170 , de twee helften samengevoegd en de deklijn aangegeven met afzetting van de bolling.

Terug naar boven

De holte

Bijna alle spanten worden hol uitgevoerd , maar men kan er ook voor kiezen een aantal vol te laten om zo "waterdichte" compartimenten te creëren , dit is niet echt noodzakelijk. In dat geval moet men wel van te voren weten waar men diverse installaties gaat onderbrengen in het model , ook moet men reeds de toegangen tot het inwendige van het model in het oog houden.

Hou tijdens het uitzetten van de holtes een strakke regelmaat aan. Zodat er een rechte ruimte ontstaat in het model. We kunnen volstaan met rechte lijnen , voor de huid en kiel gedeelten laten we 2 a 3 cm vlees staan , soms zal dit meer zijn maar niet minder , onder de deklijnboog 1,5 cm. Zorg er ook voor dat daar waar de schroefas(sen) door de spanten gaan dat er genoeg vlees overblijft. In het voorschip laat ik altijd één spant vol en het laatste spant in het achterschip ook , als dat kan. Dit tenaanzien van het plaatsen van de roer servo bij een enkelschroevig schip. In het echt heeft men ook zo'n schot in het voorschip , men noemt dit het aanvaringsschot. Ik laat dit spant vol omdat ik de boegpunt later vol giet met hars. Maar andere bouwers prefereren het de boeg en het hek uit volle stroken hout te maken , massief dus , en dan is het ook handig een spant vol te laten. Dit geld ook als het spant te smal wordt , in ons voorbeeld kunnen we spant G ook vol laten.

Het spant nummer 170 , de twee helften samengevoegd en de deklijn aangegeven met de uit te zagen holte.

Het spant nummer 20 , de twee helften samengevoegd en de deklijn aangegeven met de uit te zagen holte.

Terug naar boven

De opofferings stutten

Deze stutten hebben we nodig omdat we onze romp "op-zijn-kop" gaan bouwen. We doen dit om een paar redenen , ten eerste heeft elk schip een zeeg die met deze methode veel gemakkelijker en juister is te verwezenlijken , dit is de "doorzakking" die de deklijn vertoond in het zijaanzicht. En is bij het op-zijn-kop bouwen het gevaar voor torsie en verschranking van de romp veel kleiner omdat we de spanten veel beter kunnen bevestigen op de bouwstelling , tevens kunnen we een groter gedeelte van de romp beplanken waardoor op het moment dat we hem los halen van de bouwstelling de stabiliteit van de romp zodanig is dat die niet meer trekt in enige richting. Een bijkomend voordeel is dat de spanten zo stabiel op de stelling staan dat we met een gerust hart er aan kunnen werken zonder bang te zijn dat het zaakje uit zijn verband raakt en we kunnen de hele stelling met de in aanbouw zijnde romp verplaatsen , heel fijn als men wat krap behuist is.

De opofferings stutten worden verticaal vanaf de horizontalelijn aan de deklijn getekend. Er worden twee stutten per spant getekend , is het spant hiervoor wat smal dan kan ook volstaan worden met één stut die wat breder is. Elke stut krijgt een breedte van ongeveer 2,5 a 3 cm voor een romp met een grootste breedte van om en nabij 30 cm. Voor een kleiner rompje kan men natuurlijk de stutten smaller kiezen. Deze stutten worden na de bijna voltooiing van de huidbeplanking verwijderd , er mag dus slordig gezaagt worden , op één snede na. Namelijk die op de horizontale lijn , die moet zeer precies gezaagt worden.

Zorg dat er ook bij het ontwerpen van de stutten een zekere uniformiteit ontstaat , probeer ze zoveel mogenlijk op één lijn te krijgen. plaats de stutten nooit op de hoeken van de spanten maar altijd minimaal 2 a 3 cm van deze hoeken. In het voorbeeld hieronder kan men duidelijk zien dat de getekende stutten voor veel spanten kunnen gelden namelijk spant 5 t/m 180 de overige moeten geimproviseerdt worden.

De opofferings stutten.

We zijn nu klaar met het tekenwerk en kunnen de papieren spanten verder uitknippen , dit wil zeggen alleen de stukken links en rechts van de stutten , het is niet aanteraden de spanten geheel , inclusief de holten uit te knippen. Dit omdat deze dan zeer snel vervormen bij het opplakken.

Het papieren spant nummer 170 uitgeknipt.

Terug naar boven

Op plakken

U kan nu plaat materiaal aangeschaffen naar uw keus , grote en hoeveelheid naar gelang nodig is. Leg eerst alle papieren spanten op de plaat uit , doe dit zo dat u zo efficiënt mogelijk met het materiaal omgaat , maar waak er voor de spanten niet te dicht opelkaar te leggen omdat we voor dat we de spanten precies gaan uitzagen de plaat in handzame stukken gaan zagen. Dit laatste is niet strikt noodzakelijk en bij kleinere spanten al geheel niet nodig. Maar als u , bijvoorbeeld , alleen over een handzaag en een figuurzaag beschikt dan moet men met die figuurzaag wel overal bij kunnen komen , dit hangt af van de grote van de beugel.

De papieren spanten opgeplakt

Heeft u alle spanten gepositioneerdt dan kunt u ze vastplakken. Daarvoor leent zich een lijmspuitbus zeer wel maar ook met tubes en zelfs behangplaksel gaat het prima. Let er alleen op dat het papier niet te "nat" wordt waardoor het kan gaan bobbelen en misvormen. Plak vooral de randen goed vast omdat we daarlangs moeten zagen.

Terug naar boven

Het uitzagen

U kunt nu als de lijm droog is de spanten uitzagen , u kunt ze direct uitzagen maar ook de plaat eerst in handzame brokken zagen , het is maar wat u het gemakkelijkste afgaat. Zelf zaag ik mijn plaat eerst in brokken en dan zaag ik de spanten aan de buitenkant uit , netjes langs het papier. Dit doe ik met een tafel lintzaag maar soms gebruik ik een decoupeerzaag en heel soms een figuurzaag. Zijn de buiten kanten uitgezaagt dan boor ik in elk spant een gat om de holte te kunnen uitzagen. Boor ook de gaten waarin de schroefassen komen op de juiste plaats , de meeste askokers hebben een diameter van 8 mm maar u moet nog wat kunnen spelen met de assen tijdens het uitrichten boor daarom een overmaat gat.Is het spant geheel uitgezaagt dan geef ik met een pen of potlood aan , de positie van de kiel op de zaagkant , ook schrijf ik het spantnummer op het hout van het spant , het papier verwijder ik.

Spant nummer 170 uitgegezaagt en klaar.

Spant nummer 20 uitgegezaagd en klaar.

Alle spanten uigezaagd en mooi opgestapeld. Het geeft een goed beeld hoe het model gaat worden, let op de kielstreepjes.

Hek aanzicht, het geeft ook de gelegenheid te controleren of we niets vergeten zijn goed kijken, want Marco is wat vergeten.

Laatste opmerking

Bij het vervaagdigen van de spanten heb ik één ding niet aangehaald , wat ervarene bouwers zullen dit wel gemist hebben. Het gaat hier om een uitsparing in bijna elk spant waarin een kiellat of balk gelegd kan worden. Ik ben zelf deze lat achterwegen gaan laten omdat veel spanten aan de kielkant erg smal zijn en voor het aanbrengen van zo'n gleuf wijnig vlees overblijft. Ik vervaardig mijn schepen zonder kiel lat , wel voeg ik tijdens het opzetten van de spanten een boeg en hek stuk in maar dat wordt in het volgende hoofdstuk uiteen gezet. Wat betreft de sterkte van de romp is een kiellat ook niet nodig , onze modellen zijn verhoudings gewijs toch al veel sterker en zwaarder uitgevoerd dan echte schepen. Een bijkomend voordeel is dat we de spanten iets ranker kunnen maken waardoor we later zware zaken als accu's lager in het schip kunnen plaatsen.

Hoe het verder gaat kunt u lezen in de volgende bouwfase "Het opzetten van de spanten"

Terug naar boven

Met dank aan Marco van Tol voor het terbeschikking stellen van fotomateriaal van zijn werkzaamheden aan de Johan van Oldebarnevelt van de Stoomvaart Maatschappij Nederland, bouwjaar 1930, model schaal 1:96