Historiek - Forten op het Spoorwegemplacement


 Click to go home Gastenboek  Contact me

Forten op het spoorwegemplacement van Antwerpen-Dam

door: Hugo Magielse (Simon Stevinstichting vzw)

Inleiding

In mei startten opgravingswerken op de site van het spoorwegemplacement gelegen in het noordoosten van Antwerpen tussen Dam en Stuivenberg. Een nieuw park en commerciële zone zullen hier ingeplant worden.

De Archeologische Dienst van Stad Antwerpen vroeg ons informatie over de vestingbouwkundige relicten. De weg naar Merksem en Breda verliet de stad langs de Rodepoort (Paardenmarkt), liep over de “Dijck van den Dam” (Lange Dijkstraat), kruiste de Schijn over de Dambrugge (Joossensgang) en liep verder naar Merksem over de huidige Bredastraat en Merksemsestraat.

We vinden op en naast deze locatie
A. Buitenschans Dambrugge (naast de site)
B. Fort Dambrugge (later Pereyra)
C. Het Franse bastion Schijn gelegen voor Bastion 8 van de Spaanse omwalling
D. Ravelijn Dam (later Fort Dam)
E. Voorgracht aan de voet van het glacis
F. Lunet Stuivenberg (later Fort Carnot)


Fig.1 Site Spoorwegemplacement

Buitenschans (A) en Fort Dambrugge (B)

Tijdens de Tachtigjarige oorlog (1568-1648) werden in de omgeving van de stad veel forten en schansen opgericht. In diezelfde periode werden zowel een buitenschans als het fort gebouwd. Wat betreft het Fort Dambrugge is het moeilijk een juiste datum te bepalen voor de bouw. We geven een beperkt overzicht van de gebeurtenissen volgens verschillende auteurs.


Fig.2 Buitenschans Dambrugge

D.Tempère schrijft dat in 1576 een schans werd gebouwd door Mondragon nabij Dambrugge. Mondragon wilde het fort bouwen in 1574 en 1576.

Vanaf 1578 wordt er gewerkt aan de buitenschansen Dambrugge, Deurnebrug en Luisbekelaar (= Stenebrug tot Boerebrug). Deze schansen vielen in 1585 in Spaanse handen. Mondragon bouwt “opnieuw” een fort in 1586 tegenover de “Deurnse huisjes” en versterkt de buitenschansen. Ook in 1590 maar dan langs de Schijn. Van de Weghe houdt het bij 1592. Een verbouwing gebeurde in 1635.

We vinden verschillende namen terug: Peyrera, Pereyra, Perryra; en ook: Dam, Dame, Dames en Daner. Het fort is volgens G.Van Cauwenberg genoemd naar de Spaanse gouverneur van 1592. Prims heeft deze naam niet opgenomen in zijn lijsten. Pereyra is Galicisch (Spanje) voor “Perenboom”. We vinden in de buurt de Perenstraat, die genoemd is naar een oud toponiem.

Het verdere verloop van de geschiedenis van dit fort is al even duister.


Fig.3 Fort Dambrugge

Verbouwingen volgen in 1616 en 1702 (?) (AM)

1635. Na de dood van lsabella wordt de broer van de koning, prins-kardinaal Ferdinand van Oostenrijk, landvoogd. Lodewijk XIII van Frankrijk sluit een verbond met de Hollanders tegen Spanje en valt Luxemburg binnen. In Antwerpen laat gouverneur don Emmanuel de Pimentel de stad versterken, terwijl het oude fort Dambrugge ook
totaal vernieuwd wordt en de naam FORT PEREYRA krijgt. (DT en RG)

Afbraak Fort Pereyra in 1702 en behoud van de stenen buitenschans op voorstel van Vauban. (RG)


uitbreiding van de versterkingen in 1702

In 1746, tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog werd de citadel belegerd. Het Fort Pereyra staat niet meer op de kaart vermeld.

27 juni 1754: De Antwerpse magistraat besluit om terechtstellingen voortaan in het centrum van het fort, (het soo genaemt stuyvenbergh hebbende gevoort den naem van het Fort den Dam, groot salvo justo 435 roeden), uit te voeren. Het voormalige zgn. 'Justitieveld' (modo Galgenveld, later Warande en vandaag Koning Albertpark) kan
dan, na de recente oorlogsverwoestingen, geëgaliseerd en herbeplant worden. Gelijktijdig zou de daar ook gelegen 'prosput', de begraafplaats voor dierenkrengen, ook naar dit fort verhuizen. (samenvatting uit CF)

De Franse versterkingen op de Dam

In 1811 werden ten noorden van de Spaanse wallen, werken gestart met de grond van de uitgegraven dokken: de Bastions Schelde, Slijck Schijn (Fig.1 nr. C) en Dam en de Ravelijnen Nord en Dam (Fig.1 nr. D). Deze bevinden zich voor de omwalling 3bis-7, 7-8 en 8-9. In 1813 wordt het ravelijn Dam bezood. De weg naar de Dam werd aangelegd vanaf de Rode poort over de nieuwe aangelegde werken, bij de linkerface van het Ravelijn Dam door de bedekte weg. De profielmuren voor deze doorgang zijn
gefundeerd en de palen voor de brug geheid. (MM)


Fig.4 Franse werken

Ter verdediging van de omwalling bouwden de Fransen tijdens de belegering van 1813-1814 de Veldlunet Avy (Fig.1 nr. F) op de Stuivenberg.

De Nederlandse versterkingen

Bij KB van 9 april 1816 moet in het lopend jaar aanvang gemaakt worden met het "perfectioneren van de noordelijke fronten met derzelfde sluiswerk, stenen beren, poternes, enz..." (RG)

De voorgracht vinden we enkel terug op kaarten na 1830.

Lunet Stuivenberg (F)

Deze wordt opgericht op de plaats van de Franse Veldlunet Avy. De lunet met onregelmatige vorm ligt 250 meter voor de voet van het glacis van de omwalling, op de Stuivenberg (niveau 8m). Ze verhindert de aanvaller deze hoogte te gebruiken. Haar linkse face maakt actie mogelijk eventuele batterijen op het plateau van Merksem en dekt de communicatie met deze lokaliteit; haar rechtse face is naar de inundatie in front gericht terwijl haar rechtse flank vuurt tot aan het kroonwerk bij de Kipdorppoort. De lunet is omringd door een droge gracht, zonder bedekte weg, met een glaciscoupé zonder voorgracht. De escarpe en contrescarp zijn bekleed en een poterne met onderaardse gang leidt naar de contrescarp, naar twee flankeringkoffers. De keel is afgesloten door een gecreneleerde muur. Binnenin is er een bomvrij reduit met gevechtsplatform voor artillerie. De ingenieur is C.F.Gey van Pittius, die in 1819 de nieuwe citadel van Gent zal bouwen…


Fig.5 Plan der Lunette Stuivenberg

De grote inspectiereis van de barrièreplaatsen door Willem I, eindigt op 12 mei 1823 op de bomvrije toren van de Lunet Stuivenberg... (RG)

De lunet wordt door de Belgen Fort of Lunet Carnot genoemd en wordt gesloopt bij de aanleg van het Stuivenbergstation. De afbraak wordt beslist met het Gemeenteraadsbesluit van 2 mei 1873.

Hopelijk zullen de vestingbouwkundige overblijfselen in het park zichtbaar blijven.

Literatuur

(JBS) J.B.Stockmans, Deurne en Borgerhout sedert de vroegste tijden tot heden, 1975

(FPM) Floris Prims,Geschiedenis van Merksem, 1975

(FPG) Floris Prims, Geschiedenis van Antwerpen zesde deel –A, Brussel, 1982

(RVW) Robert Van de Weghe, Geschiedenis van de Antwerpse straatnamen, Antwerpen, 1977

(DT) Didier Tempère, De ontwikkeling van de fortenbouw rond Antwerpen voor en tijdens de 80- jarige oorlog, Mededelingblad van de Simon Stevinstichting 1984-4 en 1985-1

(AM) André Meulemans, De geschiedenis van Dambrugge tot Antwerpen-Dam, Elegast: Antwerpen, 1996

(CF) Frederik Clijmans, Publieke wandelingen te Antwerpen, gevangenissen, emigratie en ballingschap, Van Uffelen en Delagarde: Antwerpen, 1944

(MM) Kapt Ir Akkerman, Militaire memorie over Antwerpen en onderhoorige stercktens, Antwerpen, 1814

(RG) Robert Gils, De vesting Antwerpen tijdens het Koninkrijk der Nederlanden, Vesting 1990-4


Fig.6 C.J.Van Lyere, caerte figurative 1698

Bron: Hugo Magielse (Simon Stevinstichting vzw)


Over ons | Contact | Home

Laatst aangepast: 21/01/04