Der Sieg des Glaubens, de brochure

In Duitsland bestond er een traditie van vrij uitvoerige brochures die voor elke film gemaakt werden en voor de voorstelling werden verkocht. Het betrof vooral uitgaven van de Film-Kurier Verlag, die Illustrierter Film-Kurier heetten. Het eerste nummer verscheen in 1919. Deze brochures hadden meestal dezelfde vorm en samenstelling: vier pagina's in A4 formaat, op de eerste pagina een reproductie van de affiche van de film, de overige pagina's bevatten stills uit de film en een uitgebreide generiek. De uitgaven van de Illustrierter Film-Kurier waren genummerd en golden als verzamelmateriaal.
Voor Der Sieg des Glaubens werd een bijzondere, ongenummerde brochure gemaakt, die ook door de uitgeverij van de Illustrierter Film-Kurier werd uitgegeven. Ze was tevens programma- en souvenirboekje en telde acht pagina's.
De informatie in de brochure die zoals we zullen zien enige duiding geeft aan de film, was beslist geen luxe wegens het ontbreken van een commentaarstem en onder- of tussentitels in de film.
In deze paragraaf wordt de brochure gereproduceerd en voorzien van commentaar. Op deze wijze wil ik extra informatie geven over de film, die immers in het openbaar niet wordt vertoond.

Na de oorlog was niemand er bijzonder op gesteld materiaal met afbeeldingen van Hitler te bewaren. In Duitsland was ­ en is ­ het tonen van dergelijk materiaal verboden. Leni Riefenstahl-fans, ten minste zij die niet zoals Riefenstahl zelf de film afdoen als "een paar aan elkaar gezette opnamen", probeerden de brochure van Der Sieg des Glaubens op de zwarte markt te kopen. Toen deze brochure met de komst van het internet op diverse internetsites door Duitse antiquariaten werd
aangeboden, bleken relatief veel exemplaren te zijn bewaard, althans als we in gedachten houden dat de verkoop ervan destijds, die aan de filmvertoning gekoppeld was, slechts 6 maanden duurde.

Het programmaboekje telt 8 pagina's:
pagina 1 is een reproductie van de affiche voor de film,
pagina 2 bevat de generiek met twee in elkaar overgaande fotogrammen uit de film, pagina 3 een collage van diverse fotogrammen met tekst,
pagina 4 en 5 vormen één blad met een collage van fotogrammen en tekst,
pagina 6 bevat een fotogram met tekst,
pagina 7 bestaat uit een collage van fotogrammen
pagina 8 bestaat uit een collage van fotogrammen.

De tekst op de afzonderlijke pagina's vormt één geheel wat makkelijk af te leiden valt uit het feit dat de zinnen van pagina tot pagina gewoon doorlopen.
We kijken nu naar de afzonderlijke pagina's van het programma, dat ­ naast de artikelen die tijdens het congres in de pers waren verschenen, en de bioscoopjournaals van het vijfde partijcongres die voor de première van Der Sieg des Glaubens werden vertoond ­ de toeschouwer van Der Sieg des Glaubens in 1933 en 1934 enige uitleg moest geven over de inhoud van de film.

 

 

 

I.

Reproductie van de affiche voor de film. In het programmaboekje monochroom zwart, de affiche was monochroom beige. De affiche werd ontworpen door H. Mjölnir, wiens grafische kunst erg door Hitler werd gewaardeerd; hij maakte ook een aantal affiches voor de Olympische Spelen van 1936. Naast de titel, Der Sieg des Glaubens, staat er "der Film vom Reichs-Parteitag der NSDAP" op. De tekening stelt een SA-er voor, achter zijn hoofd is er een arend zichtbaar. Zo men diep wil graven in de symboliek, lijkt het hoofd zelf een arend, of lijkt de arend een beschermengel of zelfs een aureool. Het geheel tekent zich af tegen een achtergrond van wolken: mogelijk een fotogram uit de film.

 

II.

 

De generiek van de film wordt op de tweede pagina volledig weergegeven; de film zelf bevat een iets kortere generiek. Een fotogram (van de zeppelin) uit sequentie 5 vult de bovenste helft, een tweede fotogram (Hitler en zijn gevolg, die de trappen afdalen op weg naar de Zepplinwiese) uit sequentie 4 de onderste helft. Beide fotogrammen gaan in elkaar over, voor wie de film niet gezien heeft lijkt het om één enkele foto/ fotogram te gaan. De zeppelin komt echter in de film voor in een andere sequentie, namelijk die waarin Hitler de Hitler-Jugend toespreekt (sequentie 5). De haast naadloze overgang tussen de twee fotogrammen werd mogelijk gemaakt omdat het bovenste onderaan wolken bevat, en het onderste bovenaan. Het is tegen de achtergrond van deze wolken dat de generiek staat.

Der Sieg des Glaubens
Der Film vom Reichsparteitag der N. S. D. A. P.

Ein historisches Dokument

Hergestellt von der Reichspropagandaleitung, Hauptabteilung Film
Unter Leitung von Arnold Raether
Künstlerische Gestaltung: Leni Riefenstahl

Technische Leitung: R. Quaas
Musik: Herbert Windt
An der Kamera: Sepp Allgeier; Franz Weihmayr, Walter Frenz, R. Quaas, P. Tesch

Sämtliche deutschen Wochenschauen stellten ihre Aufnahmen zur Verfügung
Tonschnitt: W. Gaede
Tonmeister: Siegfried Schulze
Tonaufnahmeverfahren: Tobis-Klangfilm

Verleih: Landesfilmstellen der N.S.D.A.P

 

De naam Leni Riefenstahl werd, van de namen van alle medewerkers, het grootst gedrukt. Sepp Allgeier en Franz Weihmayr kunnen als belangrijkste cameramannen gelden, hun namen zijn vet gedrukt. Ook de verdeler, de "Landesfilmstellen der N.S.D.A.P.", staat in vet en in een veel groter lettertype dan de rest van de generiek, op de titel na.
Merken we op dat net zoals op de eerste pagina van het programmaboekje, er geen jaartal van het congres vermeld wordt.
Uit deze generiek kunnen we opmaken dat er sprake is van een 'historisch document', maar ook dat de 'kunstzinnige vormgeving', die aan Leni Riefenstahl wordt toegeschreven, vooraan staat in de film.
Niet in de generiek van de film, maar wel in deze generiek kunnen we lezen dat alle bioscoopjournaals hun opnamen ter beschikking hebben gesteld om deze film te kunnen maken. De verdeler, zegt ons de generiek, zijn de regionale partijafdelingen.

De term "historisch document" lijkt in het licht van de voorgaande paragrafen verwarrend: Leni Riefenstahl wilde immers vooral geen reportage maken. Het is overigens niet haar enige 'Dokument': ook Triumph des Willens bevat het woord in de generiek.
Volgens Riefenstahl worden filmverslagen die ons in een echte relatie met grote gebeurtenissen brengen, documenten. Het gaat geenszins om het getrouwe registreren van een historische gebeurtenis: een document is gericht op de werking die het op het publiek heeft. De toeschouwer moet het document zo ervaren alsof hij werkelijk aanwezig is bij wat er op het witte doek verschijnt, en niet bij het gebeuren dat de film registreerde. Het gaat erom een emotionele prikkel te geven aan de toeschouwer. Een document wordt wel op de werkelijke gebeurtenis gebaseerd, maar de vorm wordt zo dat de toeschouwer overweldigd wordt. Deze doelstellingen worden bereikt met de "Künstlerische Gestaltung".
Na de oorlog verwees Riefenstahl op een andere manier naar de term "historisch document": toen betekende het een getrouwe registratie van het gebeuren, een "film-vérité", deze notie sloot alle beschuldigingen van propaganda uit.

III.

 

 

De Zepplinwiese waar de meeste congresgangers samenkwamen en Hitler enkele toespraken hield, bijvoorbeeld in sequentie 5. De blonde jonge man die de nazigroet brengt, zien we in dezelfde sequentie, tijdens Hitlers toespraak voor de Hitler-Jugend.

De tekst geeft niet enkel een beschrijving van de illustratie maar verwijst ook naar de periode tussen het congres in september 1933 en de première van de film in december. Het congres ­ niet de film, want die was nog niet klaar ­ leidde er volgens de tekst toe dat er massaal voor Hitler werd gestemd. Het congres op zich werd dus gezien als een gebeurtenis die mensen kon beïnvloeden; men kan beslist in overweging nemen dat de honderdduizenden enthousiaste aanwezigen op het congres bij hun thuiskomst in alle uithoeken van Duitsland uiting gaven aan hun enthousiasme en dit met hun vrienden, familie, buren en kennissen probeerden te delen. Uiteraard speelde mee dat de NSDAP toen de enige partij was, maar dat moest nog gelegitimeerd worden door "verkiezingen". Het congres kon dat doel blijkbaar verwezenlijkt hebben, volgens de auteur van het programmaboekje althans.
De SA krijgt de nodige aandacht, de leden van deze paramilitaire organisatie worden vredessoldaten genoemd aan Hitlers zijde. Ook het belang en het doel van de film wordt uitgelegd.

Dagen van triomf voor een grote schare getrouwen, een indrukwekkende visuele symfonie van het nieuwe Duitsland, dat eindelijk door één consistente wil bij elkaar wordt gehouden. Mannen van bijzondere waarde, van een bijzonder vertrouwen vervuld en door een onbuigzame wil tot opbouw bezield, zijn in Neurenberg samengekomen om het congres van de overwinning te vieren.
Neurenberg was het onweersgerommel dat op 12 november tot de gigantische donderslag van een veertigmiljoenvoudig "Ja" heeft geleid. "Ja" voor vrede, voor gelijkberechtiging onder de naties, voor eer en voor werk.
Het document van de nationaal-socialistische beweging is voor altijd op film vastgelegd. Een uniek zichtbaar-maken van het hele volk in Adolf Hitlers bruine vredesleger.
Alle generaties zijn vertegenwoordigd, de ouderen, de mannen, de jeugd. Hun indrukwekkende samenkomst een monument voor alle levende Duitsers: weest en blijft één. Heerlijk enthousiasme kan niet altijd enthousiasme blijven. Het moet overgaan in de dag van bezinning en werk. Maar deze triomfdagen van Neurenberg zullen als een grote mooie herinneringsvlag blijven wapperen boven hen die aanwezig, en ­ nu ook dankzij het filmdocument ­ boven hen die afwezig waren.

 

 

 

IV-V

 

 

 

De fotomontage op beide pagina's is ontworpen als één geheel. Het gaat om zes verschillende fotogrammen uit de film en een foto die als dusdanig niet in de film voorkomt.
We zien Hitler en Goering in het midden. Onderaan in het midden een fotogram van de trommelspelers uit sequentie 5. Links en rechtsboven: de kerk van Neurenberg. Eveneens rechtsboven, Hitler en Röhm op het marktplein van Neurenberg uit sequentie 6. Links een swastikavlag en rechts een "officiële" foto van Goebbels.

De tekst is het vervolg van pagina 3 en geeft eerst een beknopte beschrijving van sequentie 1 uit de film. Hij is een introductie voor het congres en voor de film, maar had ook een souvenir-functie.
Nadien worden de diverse plaatsen waar het gebeuren zich afspeelt opgesomd. Over het filmen zelf vernemen we dat er zich een cameraman samen met Hitler in diens wagen bevond. In een paar woorden wordt uitgelegd waarin de extra waarde van de film ligt: er worden zaken zichtbaar gemaakt die op het congres niet te zien waren.

Neurenberg wordt wakker. De tinnen van de stad baden in het licht van de dageraad. Langzaam ontwaakt het leven naarmate zich de eerste dunne rookslierten over de daken verspreiden. Uit talrijke waterputten borrelt het water op, de zo vertrouwde stad schudt de slaap uit de ogen. Smalle straten en gevels worden zichtbaar. Tussen de eerbiedwaardige gotische gebouwen staan de in korte tijd opgetrokken enorme houten tribunes. De SA van Saksen heeft het zich niet laten ontzeggen, te voet naar de stad te trekken. En we zien hoe de inwoners hen toejuichen terwijl ze de stad in marcheren. Vrouwen, kinderen, grijsaards, moeders, allen staan op de trottoirs en roepen de eerst aangekomenen een hartelijk welkom toe. We zien het stadhuis met zijn mooie feestzaal. De begroeting door de burgemeester klinkt op. De Führer dankt hem bondig.
De Zepplinwiese, de Luitpoldhain, de congreshal, het stadion voor de Hitler-Jugend, het Adolf Hitler-plein, het zijn begrippen geworden die overal doorgedrongen zijn. Daar speelden zich de gebeurtenissen af. De camera begeleidt de Führer voor het eerst vanuit de Führer-wagen. Verbanden worden duidelijk, zo bijvoorbeeld de uitgestrekte hand van de Führer over de Hitler-Jugend: deze is niet meer een stereotiepe groet maar het symbool van een zegen voor de kinderen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

VI.

 

 

 

 

Twee fotogrammen uit sequentie 2 illustreren pagina zes: het gaat om de toespraak van de burgemeester van Neurenberg, en Hitler die samen met Hess naar de burgemeester luistert. De tekst bevat citaten van een toespraak die Hitler voor de Hitler-Jugend gaf, uit sequentie 5, en geeft er een duiding aan. Er wordt eveneens een deel van de film beschreven.

Zijn woorden klinken duidelijk en sterk:
"Ooit zullen jullie zijn één volk, even stevig aan elkaar gesmeed als jullie nu zijn als Duitse jeugd, als onze ganse hoop, als het vertrouwen van ons volk en ons geloof!"
"Overwinning van het Geloof" is de ondertoon van zijn toespraak. Deze film geeft ons er de kernwoorden van. Uiteraard staan de toespraken van de Führer centraal. - Bijzonder aangrijpend is de afsluiting van de plechtigheden in de congreshal. Een menigte van vele duizenden mensen zingt, rechtopstaand en met het hoofd ontbloot: "Wir treten zum Beten". Hitler daalt de grote hangende trap af, gevolgd door zijn staf. Zoals een koning, maar niet meer een koning door zijn kroon, maar een koning door arbeid en plichtsvervulling. Alles en iedereen wordt beheerst door een stemming van eendracht, verlangen naar vrede en ingetogen-plechtige verering van de doden. Een van de meest monumentale beelden van de nationale beweging is wanneer Hitler en zijn stafchef, alleen, de lange menselijke wanden voorbij stappen, gevormd door hun volgelingen, naar het eremonument van de doden , om aldaar vijf minuten in stilzwijgend gebed te verwijlen. De toespraak van de Italiaan is kenschetsend, ook hij prijst de zegen van een verenigd volk; zegen die in de vredeswil van onze grote Führer op zulke heerlijke wijze tot uiting komt. Steeds weer komen de enorme massa's van het bruine vredesleger in zicht, als een gigantisch bloemenveld, waarover, als fantastische vogels, de grote vaandels van de nationale heropstanding wapperen. Een visuele symfonie van de partijdag: Hitler is Duitsland en Duitsland is Hitler, er is een nieuwe Eroica ontstaan, een filmisch monument geschapen. Een belangwekkende opmaat tot de nieuwe Duitse eenwording, die zich onder het motto "Vrede, brood en gelijke rechten" voltrekt.

 

 

 

 

 

VII.

 

 

 

Hier zien we Hitler en Röhm voor het dodenmonument (opgericht voor de gesneuvelden tijdens de Eerste Wereldoorlog en voor hen die van in de jaren twintig hun leven gaven voor hun nationaal-socialistische idealen). Het fotogram komt uit sequentie 7. Onderaan rechts, een fotogram uit sequentie 6: een SA-er met een standaard met de naam van de door de communisten vermoorde "nazimartelaar" Horst Wessel.

 

 

 

VIII.

 

 

Hitler naast Röhm, een fotogram uit sequentie 6. Op de achtergrond, montage van 4 fotogrammen van de SA, Stahlhelm, SS (uit sequentie 6) en de Hitler-Jugend (sequentie 5).