" De Waalse taalpagina

Welkom op de Waalse taalpagina!


Cisse pådje egzistêye è walon eto

Cette page existe aussi en français

This page also exists in English.

Wat kan je hier vinden?

Deze pagina geeft een beknopte voorstelling van verschillende aspecten van het Waals (in Wallonië gesproken) vanuit verschillende invalshoeken: de linguïstiek, de sociolinguïstiek, de dialectologie (zie onze kaart van Wallonië) en de filologie. Tenslotte wordt er iets gezegd over de hedendaagse Waalse cultuur. Voor wie meer diepgaande informatie wil, is er een korte bibliografie opgenomen.


Linguïstiek: een beknopt overzicht

Het Waals ontstond tussen de 8ste en de 12de eeuw uit de overblijfselen van de Latijnse taal die naar onze streken gebracht was door soldaten, handelaars en ‘kolonisten’ uit Rome. Het maakt deel uit van de Romaanse taalfamilie en van de Gallo-Romeinse subgroep (ook ‘oïl’ subgroep genoemd), waarvan het meest bekende lid het Frans is.

Het Waals is nauw verwant met het Frans, maar mag niet gezien worden als een dialect van het Frans, hoewel het vaak zo beschouwd wordt. De relatie zou te vergelijken zijn met die tussen Schots en Engels in Groot-Brittannië, of Asturianu en Castellano in Spanje, of Letzebuerguesch en Duits in Luxemburg. Er zijn - tenminste - drie taalniveaus in Wallonië: Standaardfrans, Waals in zijn verschillende dialecten en onze locale versie van het Frans (i.e. een dialect van het Frans) die in meerdere of in mindere mate door het Waals beïnvloed is.

Het Waals is waarschijnlijk de ‘oïl’ taal die het best heeft kunnen overleven in de schaduw van het Frans.

Hier volgen enkele kenmerken van de taal met enkele toevallig gekozen voorbeelden

Fonetiek en fonologie

  • Het Latijnse [ka] en [g + e, i, a] zijn affricaten geworden, gespeld als ‘tch’ (uitgesproken als de beginklank van tsjilpen) en ‘dj’ (uitgesproken als de beginklank van joystick): bv. vatche (koe), djambe (been).
  • De Latijnse s is behouden: spene (doorn), fistu (bundeltje stro), biesse (stom, dom).
  • Stemhebbende medeklinkers op het einde van een woord worden altijd stemloos: rodje (rood) wordt exact hetzelfde uitgesproken als rotche (rock). (Hetzelfde gebeurt in het Nederlands: bv. lag en lach klinken precies hetzelfde).
  • Nasale klinkers kunnen gevolgd worden door nasale medeklinkers, zoals in djonne (jong), crinme (room), branmint (veel), etc.
  • De lengte van klinkers heeft een fonemische betekenis. Verschillende lengte leidt tot betekenisonderscheid in bv. cu (ezel) en cût (gekookt), i l' hosse (hij wiegt haar) en i l' hôsse (hij doet het toenemen), messe (mis) and mêsse (meester), enz.

Morfologie

  • De adjectieven in de vrouwelijke meervoudsvorm voor het substantief krijgen een onbeklemtoonde uitgang “-ès” (behalve in het dialect van de Ardennen): vergelijk li djäne foye (het gele blad) en les djänès foyes (de gele bladeren).
  • Er is geen genusonderscheid bij de bepaalde lidwoorden en de bezittelijke voornaamwoorden (behalve in het dialect van de Ardennen): vergelijk het Waalse li vweture (de auto, vrouwelijk) en li cir (de hemel, mannelijk) met het Franse la voiture maar le ciel; het Waals heeft si cwär (zijn/haar lichaam, mannelijk) en si fignesse (zijn/haar raam, vrouwelijk) terwijl men in het Frans zegt: son corps maar sa fenêtre.

Lexicon

  • Het Waals heeft nog enkele Latijnse woorden die uit de naburige Romaanse talen verdwenen zijn, bv. vergelijk het Waalse dispierter ((ontwaken) met het Castilliaanse despertar (zelfde betekenis).
  • Maar het meest opvallende kenmerk is het aantal leenwoorden uit Germaanse talen (Nederlandse en Duitse dialecten): vergelijk het Waalse flåw met het Nederlandse flauw. Andere veel voorkomende leenwoorden, zoals er nog honderden genoemd kunnen worden, zijn: dringuele (drinkgeld, fooi), crole (krol; krul), spiter (spatten, zelfde stam als het Engelse to spit of het Duitse spützen), li sprewe (spreeuw), etc.

Syntax

  • Het adjectief wordt vaak voor het substantief geplaatst: vergelijk het Waalse on fwärt ome (een sterke man) met het Franse un homme fort; ene blanke måjhon (een wit huis) met het Franse une maison blanche.
  • Ontleend aan de Germaanse talen is de constructie Qwé-ç ki c’est di ça po ene fleur? Woord voor woord te vergelijk met het Duitse ‘Was ist das für eine Blume?’. Ook in het Nederlands zegt men ‘Wat is dat voor een bloem?’ (naast: ‘Wat voor een bloem is dat?).

Sociolinguïstiek: een beknopt overzicht

Het Waals is één van de vele ‘vergeten talen’ (of ‘regionale’, ‘minder gebruikte’, ‘bedreigde’ ‘minderheidstalen’,...), die leven in de schaduw van een linguïstische grote broer. Het aantal sprekers van het Waals is tamelijk stabiel gebleven tot het begin van deze eeuw: ondanks een langzaam afname, vooral in de hogere sociale klassen, gebruikte het grootste deel van de bevolking enkel Waals in het dagelijks leven. Maar het aantal sprekers verminderde aanzienlijk tussen 1930 en 1960. Vandaag, hoewel er geen grootschalige sociolinguïstische enquêtes gehouden worden (enkel een aantal locale onderzoeken), kan het aantal regelmatige, actieve sprekers geschat worden op 35-40% van een totale bevolking van 3.200.000. 10 % van de jongeren (20-30) zeggen dat ze actieve sprekers zijn, end 40-60 % dat ze een passieve kennis hebben. Het percentage ligt hoger als we diegenen meerekenen die de taal enkel begrijpen. Het aantal mensen dat Waals kan lezen en schrijven is weliswaar heel erg laag (Waals wordt niet onderwezen, tenzij in enkele vrijwillige en zeer succesvolle avondcursussen). Er zijn geen of heel weinig eentalige sprekers, alhoewel er nog steeds een handvol zijn voor wie het de meest gebruikte taal is, vooral onder de ouderen..

Het aantal sprekers is verminderd en zo ook het functionele en het sociale bereik van de taal: de verfransing begon in de hogere sociale klassen. De burgerij begon ook Frans te gebruiken in de 18de-19de eeuw. Dan zag de rest van de bevolking dat er geen sociale toekomst was buiten het Frans, de enige taal in de Waalse scholen. Alle ouders begonnen hun kinderen in het Frans op te voeden (of vaak een dialectvorm van het Frans, in mindere of meerdere mate beïnvloed door het Waals). Nu wordt de functionaliteit stilaan tot het uiterste minimum herleid, met sommigen die beweren dat het Waals enkel maar moet gerespecteerd worden als een overblijfsel van het verleden, een literaire taal of in het beste geval ‘de taal van het hart’, maar niet voor dagelijks gebruik.

Hoewel er lange tijd een groep filologen geweest is die het Waals wilden propageren (d.w.z. de literatuur en de studie van de dialecten), is er pas recent een beweging op gang gekomen ten voordele van de Waalse taal, die gewoonweg het gebruik ervan wil stimuleren en die volhoudt dat er voor het Waals nog steeds een rol weggelegd is in de hedendaagse Waalse samenleving. Te weinig te laat? We zullen zien!

Er is geen gesproken standaardtaal. De inspanningen om een geschreven standaardtaal te ontwerpen zijn vrij recent (voor wie wil zien hoe die eruit ziet, deze pagina is ook beschikbaar in het Standaardwaals: klik hier).

Officiële aandacht kwam er in 1990, met het goedkeuren van een decreet dat het bestaan erkent van ‘regionale talen’ (niet nader genoemd) in de Franse Gemeenschap (d.w.z. Wallonië en het Franstalige gedeelte van Brussel) van de Belgische federale staat. Het decreet stelt dat deze talen bestudeerd moeten worden en hun gebruik aangemoedigd. Een speciale commissie voor ‘regionale talen’ werd in het leven geroepen bij het Ministerie van Cultuur, maar tot dusver is er nog niet veel gebeurd: de tijd die beschikbaar is voor het Waals op televisie is verder ingekrompen, er wordt niets gedaan in de scholen, wat betreft plaatsnamen, enz.

Tot vandaag (augustus 1996) heeft België het Europees Handvest over de regionale of minderheidstalen, aangenomen door de Raad van Europa in juni 1991, nog niet ondertekend.


Dialectologie: een beknopt overzicht

Dialectologische studies hebben bijna honderd jaar lang een grote bloei gekend. In feite werd dialectologie lange tijd beschouwd als de enige manier om de taal te bestuderen.

Hoewel ons taalgebied klein is (een vierkant van ongeveer 150 × 150 km) en niet het hele Waalse grondgebied omvat (zie kaart hieronder), wordt het Waals gewoonlijk verdeeld in vier dialectgroepen:

  • een centrale, met de hoofdstad van Wallonië, Nameur (Namur, Namen), en de steden Auve (Wavre, Waver) en Dinant
  • een oostelijke, met Lîdje (Liège, Luik), Mâmdi (Malmedy), Vervî (Verviers), Hu (Huy, Hoei) and Warème (Waremme)
  • een westelijke, met Châlerwè (Charleroi), Nivèle (Nivelles, Nijvel), Flipvile (Philippeville)
  • en een zuidelijke, i.e. de Ardennen met bv. de steden Bastogne (Bastenaken), Mautche (Marche) en Lu Tchestê (Neufchâteau).

Enkele typische voorbeelden van dialectverschillen zijn:

  • Het voorkomen van het foneem [h] in de oostelijke dialecten: pèhon (vis) tegenover pèchon elders (de voorgestelde standaardspelling is pexhon voor beide).
  • Het Latijnse suffix -ellum werd in de oostelijke en zuidelijke dialecten en -ia in de centrale en westelijke dialecten: batê tegenover batia (boot) (de voorgestelde standaardspelling is batea voor beide).
  • De Latijnse o werd behouden in de centrale, oostelijke en zuidelijke dialecten, terwijl die klank ou werd in de westelijke en een gedeelte van de zuidelijke dialecten: rodje tegenover roudje (rood).
  • De morfologie van de werkwoorden. De uitgang van de onvoltooid verleden tijd van het werkwoord viker (leven, ik leefde) kan zijn: dji vik-éve (oostelijk), dji vik-eûve (centraal), dji vik-o (zuidelijk), dji vik-eu (westelijk), enz.
  • Lexicale verschillen: een mooi voorbeeld is “vuil” dat gezegd wordt als mannet (centraal en westelijk), måssî (oostelijk), niche (zuidelijk) of yôrd (westelijk).

Wie Waalse teksten wil bekijken kan deze pagina lezen in het Waals of het Onze Vader in 4 verschillende dialectversies. Waals wordt of werd ook gesproken in kleine deeltjes van Frankrijk (departement van de Ardennen, bv. de stad Djivet), Luxemburg (waar het recent verdwenen is) en de Verenigde Staten (streek van Green Bay, Wisconsin, waar een compacte groep Walen zich vestigde in de 19de eeuw).

Andere regionale talen die in bepaalde delen van Wallonië gesproken worden zijn o.a. het Picardisch (Romaanse taal, westelijke helft van de provincie Henegouwen), Lotharings ( Romaanse taal, zuidelijke dorpen van de provincie Luxemburg), Champenois (Romaanse taal, één dorp in het zuiden van de provincie Namen) en Letzebuergesch (Germaanse taal, streek van Aarlen).

Al deze talen worden gesproken in de buurlanden: het grootste deel van het Picardische en het Lotharingse taalgebied ligt in Frankrijk (waar ze helemaal niet als talen erkend worden). Letzebuerguesch is de officiële nationale taal van Luxemburg.


Filologie: een zeer beknopt overzicht

De aard van de taal die in ons land geschreven werd in de Middeleeuwen (naast het Latijn) is nog steeds controversieel: was het Frans dat steeds minder kenmerken ging vertonen van het Waals (een specifieke geschreven taal, die “scripta” genoemd werd) of was het Waals dat steeds meer kenmerken ging overnemen van het Frans? Enkele dingen weten we zeker: eerst en vooral is het vaak moeilijk te zeggen hoe de geschreven taal van die tijd uitgesproken werd; ten tweede, deze taal kan nergens anders in de wererld geschreven zijn aangezien ze een behoorlijk aantal Waalse elementen bevat; en ten derde, doorheen de eeuwen ging de schrijftaal steeds meer het Standaardfrans benaderen (met slechts enkele gekende uitzonderingen).

In het begin van de 17de eeuw werden de mensen er zich van bewust dat wat ze schreven ver verwijderd was van de spreektaal, wat het ontstaan van Waalse literatuur mogelijk maakte (Frans was en bleef de enige taal voor officieel formeel gebruik). Sindsdien heeft de literatuur in het Waals zich zonder onderbreking verder ontwikkeld. Er waren krachtige (bv. na de Tweede Wereldoorlog) en stille (bv. het begin van deze eeuw) momenten. De poëzie verdient een bijzondere vermelding omwille van haar kwaliteit. Het theater, dat vooral tot bloei kwam vanaf de tweede helft van de 19de eeuw, wordt gekenmerkt door de overvloed aan stukken (meer dan 10.000 stukken, meestal komedies!). Proza heeft zich later ontwikkeld, vooral in de twintigste eeuw. Andere genres zijn o.a. strips, liedjes, vertalingen, enz. Een embryo van niet-fictioneel proza heeft zich de laatste honderd jaar ontwikkeld. De laatste tijd is dat steeds meer aanwezig in Waalse tijdschriften.

De <#bibliographie">bibliografie stelt tweetalige anthologieën voor (Waals + Engels / Frans / Esperanto) voor wie kennis wil maken met de Waalse literatuur.


Waalse cultuur vandaag

De literatuur is springlevend met nieuwe auteurs die regelmatig in verscheidene tijdschriften verschijnen (bijna allemaal - tenminste gedeeltelijk - literaire tijdschriften, zie lijst hieronder).

Het theater is nog steeds succesvol met meer dan 200 niet-professionele gezelschappen in de steden en dorpen van Wallonië, die jaarlijks spelen voor een publiek van meer dan 200.000 mensen.

In de media is het Waals aanwezig op de officiële televisie (ongeveer 2 uur op zaterdagmiddag) en op de officiële radio (ongeveer 3 uur op vrijdagavond). Desalniettemin staat de taal voortdurend onder druk (inkrimping van het budget en de zendtijd, enz.).

Verscheidene Franstalige commerciële radio’s en nationale kranten en tijdschriften laten ruimte voor het Waals, regelmatig of slechts af en toe.

Het Waals is sporadisch aanwezig in de kerk (huwelijken, speciale misvieringen...). Na een boom in de jaren ‘70 is het Waalse lied nu uit de mode geraakt, hoewel er een hernieuwde belangstelling is met enkele nieuwe rockgroepen die in het Waals zingen.

Het Waals is bijna helemaal afwezig in de onderwijswereld: leerkrachten worden niet opgeleid om de taal te onderwijzen, het educatief materiaal is schaars en het ontbreken van een geschreven standaardtaal maakt het des te moeilijker voor leerkrachten, die niet noodzakelijk het dialect spreken van het gebied waar ze werken, om Waals te geven aan kinderen die uit verschillende streken van Wallonië komen en die daarbij nog meer en meer enkel Frans spreken.

De belangrijkste instelling voor de bevordering van het Waals is de Union Culturelle Wallone (UCW), die bestaat uit vijf provinciale afdelingen en meer dan 250 locale Waalse verenigingen, waarvan de meeste theatergezelschappen zijn, maar ook bv. auteursverenigingen of de vijf provinciale commissies “Walon è Scole” (Waals op School). De belangrijkste doelstellingen van de UCW zijn het promoten van het gebruik van het Waals voor de basisfuncties op de basisniveaus van het sociale leven (bv. in familiekring), terwijl men er ook voor zorgt het uitgebreide netwerk van verenigingen (theater) te verdedigen en te coördineren en de aanwezigheid van het Waals in de media, de scholen, de wetten, enz. te ondersteunen.


Bibliografie

Algemeen overzicht:

  • Limes I. Les langues régionales romanes en Wallonie, Traditions et parlers populaires Wallonie-Bruxelles, Bruxelles, 1992.
  • Langues régionales de Wallonie, Coqs d'Awousse, Charleroi, 1990
  • Projet culturel global, te verkrijgen bij de UCW, 71 rue Général de Gaulle, 4020 Lîdje (Liège)

Literature

  • Anthologie de la littérature wallonne, Maurice Piron, Liège, Mardaga, 1978 (er bestaat een recentere uitgave)
  • Limes II. Choix de textes en langues régionales romanes de Wallonie, Traditions et parlers populaires Wallonie-Bruxelles, Bruxelles, 1992.
  • Scrîre. Panorama de la littérature en langues régionales de Wallonie de 1970 à 1990 (Poésie et prose), UCW édition, Liège, 1993.
  • Met Engelse vertalingen: The colour of the weather. An anthology of Walloon poetry edited and translated by Yann Lovelock, The Menard Press, 1980.
  • In The Pupil's Mirror, Modern Walloon Poetry from Belgium, translated by Yann LOVELOCK. Iron Press books, 1997.
  • Met Franse vertalingen: Poètes wallons d'aujourd'hui, Maurice Piron, Gallimard, 1961.
  • Met Esperanto vertalingen: Valonaj poetoj. Antologieto / Poètes wallons. Petite anthologie, Esperanto-grupo de Gembloux, édition du Furet, s.d.

Woordenboeken

Er is geen algemeen woordenboek maar wel verscheidene goede regionale woordenboeken:
  • centrale dialecten: Lexique namurois, Lucien Léonard, Société de Langue et de Littérature wallonne, Liège, 1989.
  • oostelijke dialecten: Dictionnaire liégeois, Jean Haust, Vaillant-Carmane, Liège, 1933 (herdrukt sindsdien).
  • westelijke dialecten: Dictionnaire de l'ouest-wallon, Arille Carlier, Direction Willy Bal, Editions de l'Association royale littéraire wallonne de Charleroi, t. 1 1985; t. 2, 1988; t. 3 1991.
  • zuidelijke dialecten: Dictionnaire des parlers wallons du pays de Bastogne, Michel Francard, DeBoeck Université & Musée de la Parole au Pays de Bastogne, 1994
  • Frans - Waals (oostelijk): Dictionnaire français - liégeois, Vaillant-Carmane, Liège, 1948 (herdrukt sindsdien).
  • Frans -Waals (centraal, oostelijk, westelijk): Walo +, Mes treûs mèye prumîs mots walons, Union culturelle wallonne, 1992 (3,000 worden).

Tijdschriften

  • El Bourdon. Charleroi, maandelijks. Literatuur (in westelijk Waals) + informatie (in het Frans). Adres: vôye di Nameur 200, B-6200 Tcheslet.
  • Djåzans walon. Liège, driemaandelijks. Informatie (in oostelijk Waals). Adres: rowe Gén. de Gaulle 71, B-4020 Lîdje.
  • Les Cahiers wallons. Namur, maandelijks. Literatuur (in all dialecten, vooral de centrale). Adres: reuwe di l'Agace 77, B-5030 Djiblou.
  • Novèles. Fosses, driemaandelijks. Literatuur en informatie (in centraal Waals). Adres: reuwe do Grand-Bondiè, B-5070 Fosses-la-Ville.
  • Singuliers. Bastogne, driemaandelijks. Literatuur (in zuidelijk Waals) en informatie (in het Frans). Adres: Rondu 9, B-6800 Rmagne.
  • Couttcouloudjoû. Informatie (in zuidelijk Waals). Adres: Lu Hète 21, B-6040 Lu Tchestê.
  • Li Ranteule. Informatie (in Standaardwaals). Adres: Åzès Gayoles 59/01/1, 6060 Djilî
  • La Wallonne. Literatuur (in oostelijk Waals). Adres: Tiér des Brouwîres 11 , B-4684 Hacou.
  • Tapans 'ne dèvîse. Informatie (in het Frans en westelijk Waals). Adres: rue d'Houdeng 12, B-7070 Au Rû.
  • Li Chwè. Informatie (in centraal Waals). Adres: reuwe des Grègnes 4, B-5100 Wépion.
  • MicRomania. Literatuur in alle minder bekende Romaanse talen met vertalingen in het Frans, Spaans of Italiaans. Adres: vôye di Nameur 200, B-6200 Tcheslet.
  • El Mouchon d'aunia. Literatuur (in westelijk Waals) : J. Liebin, rûye Sart-Longchamps, 7100 El Louviére.
  • Lu vî Sprâwe. Literatuur (Mâmdi / Malmedy). Adres: 19, rowe del Borbote a 4960 Xhofrê (Mâmdi).
  • Agenda culturel wallon. Maandelijks. Alle interessante evenementen (i.v.m. het Waals) over heel Wallonië (theater, poppentheater, tentoonstellingen, cursussen...). Adres: rowe Gén. de Gaulle 71, B-4020 Lîdje.

Lorint Hendschel
Last modified: Mon Jan 7 14:05:56 CET 2002
Fwait avou Emacs.