Een Limburgse inventaris...

Een inventaris van 'alle' Limburgse panovens, pannenfabrieken en steenfabrieken? Allicht onbegonnen werk, maar dit overzicht wil wel een aanzet zijn tot een betere kennis en bekendheid van de geschiedenis van de grofkeramische industrie in Belgisch Limburg.

We lieten ons inspireren een gelijkaardig initiatief uit Nederland. Dit begon als een eenvoudige inventaris die uitgroeide tot een echte 'Encyclopedie Grofkeramiek' met als titel 'De historie van de Nederlandse steen- en pannenbakkerijen in kaart'.

Inventaris primitief kadaster
Als vertrekpunt voor onze inventaris maakte we dankbaar gebruik van de inventaris van Willem Driesen. Deze lijst van 51 panovens is terug te vinden in een artikel dat verscheen in 1981 in het tijdschrift 'Volkskunde'. Willem Driesen is nu bibliothecaris in Sint-Truiden en werkte toen voor het provinciaal Domein Bokrijk.
Het artikel bespreekt de geschiedenis van de pannenindustrie in Limburg en meer concreet rond de helft van de 19de eeuw. Het artikel is gebaseerd op een inventaris die gemaakt werd in de jaren 1840 naar aanleiding van de opmaak van het eerste kadaster. Het was een inventaris van alle toenmalige Limburgse 'industrie' met het oog op de opmaak van het kadaster én de invoering van de onroerende belasting (zgn. grondbelasting). Als bijlage bij het artikel staan alle 51 Limburgse pannenbakkerijen vermeld mét de oorspronkelijke beschrijving.

Van elke oven werden de meest relevante gegevens overgenomen. De informatie dateert van de periode 1841-1844. Willem Driesen vermeldt onder meer de ligging (kadastraal perceel, deelgemeente en huidige fusiegemeente), de naam van de lokatie, de naam van de eigenaar en/of pannenbakker, aangevuld met het jaartal van wijziging of afbraak. Telkens werd ook de beschrijving uit de oorspronkelijke inventaris overgenomen. Die is erg interessant!

Wij zochten alle ovens opnieuw op in de 'Primitieve kadaster plannen' die onlangs gedigitaliseerd werden en raadpleegbaar zijn op de website van het Rijksarchief. Met deze informatie en met de juiste ligging van het oorspronkelijke kadasterperceel zochten we vervolgens elke oven op de Buurtwegenatlas en de Kaart Vandermaelen via Geopunt Vlaanderen. Sommige ovens stonden niet meer op de Buurtwegenatlas door het tijdsverschil tussen deze atlas en het Primitief Kadaster (in twee gevallen was het omgekeerde het geval!). Via Cartesius werd ook zoveel mogelijk ander kaartmateriaal geraadpleegd om op die manier zoveel mogelijk informatie over de ovens te verzamelen.

Panovens, pannenfabrieken én steenbakkerijen
Deze basislijst van 51 panovens werd aangevuld met andere ovens die we terugvonden in boeken, artikels en op het internet. Verder hebben we ook de ons bekende baksteenovens en -fabrieken opgenomen en de nog actieve baksteenfabrieken (zie ook de lijst op deze pagina). Gewone veldovens, waar meestal enkel tijdelijk bakstenen werden gebakken, werden niet in de inventaris opgenomen. Tenslotte staat ook de enige gresbuizenfariek, nl. Keramo in Hasselt op de kaart!

Om de inventaris toegankelijk te maken maakten we gebruik van Google Maps. Zo is de oorspronlijke ligging van elke oven terug te vinden op een actuele kaart. Elke aanwijzer is aanklikbaar en geeft je de beknopte informatie van elke oven, enkele afbeeldingen en een link naar de individuele fiche met meer informatie. Het is de bedoeling deze fiches stelselmatig aan te vullen tot een volledig gedocumenteerde inventaris.

Met deze inventaris hopen we dat erfgoedfanaten zoals wij, verder op zoek zullen gaan naar de geschiedenis van de panovens en pannenbakkers in hun gemeente of dorp. Reacties en aanvullingen zijn altijd welkom!

Europees Jaar van het Cultureel Erfgoed



Meer info en bronnen:
De pannebakkerijen in Limburg, 1941-1844', W. Driesen, Volkskunde, nr. 3 (1981), p. 215-239.