Het Antwerpse Steen


Antwerpse Miniatuurstad

Het museum over de geschiedenis van Antwerpen


 

Ongeveer 100 jaar geleden, tijdens  het rechttrekken van de Schelde, werd bewust of toevallig de naam van de "Antwerpse Burg" vervangen door "Het Steen". Om een beter inzicht te krijgen wat er zich heeft afgespeeld moeten we meer dan duizend jaar teruggaan in de tijd.

Midden jaren 900 bouwde keizer Otto I een burcht aan de Schelde ter verdediging van het markgraafschap Brabant. Rond deze burcht groeide vrij snel de bevolking. Zo ontstond de stad Antwerpen.

In deze burcht stond oorspronkelijk enkel het huis van de markgraaf, links naast de ingang. Op de pentekening zijn de ramen duidelijk zichtbaar. In het midden van de burcht bevond zich de Sint-Walburgiskerk. Om deze burcht te onderscheiden van de andere die 1 kilometer meer zuidwaarts was gelegen ( nl. Kroonenburg ), werd ze in de 12de eeuw "de Antwerpse burg" genoemd.

Vanaf de 13de eeuw werden in de Antwerpse burcht verschillende huizen bijgebouwd zoals de Refugie der abdij van Afflighem, het Reuzenhuis, de Vierschaar en enkele ridderhuizen. De gewone bevolking woonde buiten de burcht. Enkel de rijken en de edelen kregen de toestemming van de markgraaf om binnen de burchtmuur een huis te bouwen. 

Op het einde van de 15de eeuw was de burcht volledig vol gebouwd. In de burcht ontstonden de Steenstraat, de Mattestraat en de Zakstraat. Via de Steenpoort, de oudste toegangspoort van de burcht, kwam je in de Steenstraat.

De Steenstraat liep vanaf de Steenpoort tot aan het Burchtplein vlakbij de Sint-Walburgiskerk. Het eerste huis aan de linkerkant, vooraan op de foto, was de woonst van de markgraaf. Hij woonde daar tot aan het einde van de jaren 1200.

Omdat de burcht haar militaire waarde verloor, verbleef de markgraaf er niet langer. Zijn woonst werd vanaf 1302 gebruikt als "huis van voorarrest".

In 1520 werd dat huis zelfs afgebroken. De bouwheren Keldermans en De Waghemakere bouwden, in opdracht van Keizer Karel V, een nieuw versterkt huis, beter ingericht als huis van voorarrest. 

Dit nieuwe gebouw kreeg de naam: " 's Heeren Steen"

 

Het Oud-Nederlandse woord "STEEN" betekent: versterkt gebouw. Rijke kooplui zetten hun familienaam vr het woord steen om hun woning een naam te geven. Er bestaan in Belgi nog enkele bekende stenen. Denk maar aan het: Gravensteen, Kantersteen, Sebastiaansteen, Duivelssteen, enz ...

Met s Heeren Steen bedoelde men het versterkt gebouw van god.

Zo'n versterkt gebouw was noodzakelijk om een belegering van de Antwerpse bevolking te kunnen weerstaan. Deze bestormden regelmatig het gebouw om de foltertuigen buiten te halen en te vernietigen of om bepaalde personen in het openbaar zelf te lynchen. Het s Heeren Steen was 500 jaar lang de schande van onze metropool wegens de gure middeleeuwse praktijken die zich afspeelden in dit gebouw.

In het 's Heeren Steen werden betichten van alle denkbare misdrijven opgesloten in voorarrest. Ze wachtten er om verhoord te worden en moesten daarna in de Vierschaer voor de rechter  verschijnen waar hun straf werd uitgesproken. Het opsluiten als straf bestond toen nog niet, er waren dus geen gevangenissen.

                  

De meest voorkomende straffen waren: een geldboete, verbanning uit de stad, afhakken van handen, onthoofding, vierendelen en het koud of warm verbranden. Al deze straffen werden in het openbaar uitgevoerd tot vermaak van de bevolking. Er was toen nog geen TV!

In het 's Heeren Steen leefden twee uitersten. Sommige gevangenen bezweken aan de afgrijselijkste folteringen, anderen brachten de tijd door in genoeglijk gezelschap, tijdens het drinken van een lekkere beker wijn.

Het 's Heeren Steen bestond uit twee verschillende gebouwen. De linkervleugel was bestemd voor de arme poorters die het steenrecht niet konden betalen. De rechtervleugel was bestemd voor de rijke poorters en de edelen. Het verblijf voor de rijkelui leek wel een vier sterren hotel. Men kon zelfs een kamer boeken met zicht op de Schelde of met zicht op de binnenstad. Elke dag kon men rijkelijk eten als er maar genoeg betaald werd. De arme ingezetenen werden opgesloten in gemeenschappelijke cellen zonder verwarming, eten of drinken.

In de kelders van het 's Heeren Steen waren twee verhoorkamers ingericht. En voor de armen en n voor de rijken. In deze kelders heerste de sombere middeleeuwse rechtspleging in al haar gruwel en vreselijke tragiek.

   

Eind jaren 1800 werd Antwerpen voor de tweede keer grondig verwoest. De oude stad langs de stroom werd met de grond gelijkgemaakt. Vanaf het Belgisch Loodswezen tot aan het Zuid werden 600 huizenblokken afgebroken. 14 straten verdwenen definitief. Het zogezegde rechttrekken van de Schelde was niets meer dan het verbreden van de stroom van 250 meter naar gemiddeld 500 meter. Ook de Antwerpse burcht kwam onder de sloophamer terecht.

Alleen een hoek van de burchtmuur samen met de Steenpoort overleefde die zware ingreep. Vr het Vleeshuis vinden we ook nog een laatste stuk van de burchtmuur terug.

Het was de vurige wens van markgraaf keizer Karel V, en per wet bekrachtigd in 1549, dat de Steenpoort van de Antwerpse burcht zou blijven bestaan voor het nageslacht en dat zijn banier, de vlag van Brabant, zou blijven wapperen op de toren.

De arme man kon toen niet vermoeden dat men later van de Steenpoort en het s Heeren Steen  een nepkasteel ging maken.

Die werken hebben 12 miljoen gekost en het resultaat werd op 9 augustus 1890 aan het publiek voorgesteld.

Van toen af noemde men dat geheel niet langer de Antwerpse burcht maar jammer genoeg het Steen. Daarin werd toen eerst het oudheidkundig museum ondergebracht dat in 1952 plaats heeft moeten maken voor het Nationaal Scheepvaartmuseum.

Ik hoop dat de lezers van dit artikel een duidelijker beeld hebben gekregen over de wortels van de Antwerpenaar. Wanneer u zich bevindt op het Steenplein, kijk dan met trots naar het laatste stuk burchtmuur en de Steenpoort van de Antwerpse burcht. Het onderste donkere gedeelte dateert van midden jaren 900. Het lichtere deel boven duidt de verbouwing van 1520 en de restauratie van 1890 aan.

Wanneer u de Steenpoort binnengaat, ziet u links het s Heeren Steen gebouwd in 1520 ( waar nu het Scheepvaartmuseum is gevestigd ). Helaas was dit gebouw 500 jaar lang de schande van onze metropool wegens de vreselijke middeleeuwse praktijken die er plaatsgrepen.

Naast het s Heeren Steen werd in 1890 een huis gebouwd samen met de overloop naar de vierkante toren aan de andere kant. De hoge toren die van ver opvalt, dient alleen als versiering. Nergens kan men hem betreden.

 

De nieuwe vleugel werd gebouwd in 1952. Deze uitbreiding was noodzakelijk voor het scheepvaartmuseum.

Na 10 jaar opzoekingswerk legde ingenieur Guido Portael in 1999 al deze puzzelstukken in elkaar. We kunnen  maar beter het (s' Heeren) Steen vergeten en er niet langer trots op zijn.

Was deze naamwisseling toevallig of gewoon een gebrek aan kennis? Mogelijk beide. De geschiedenis en de gebeurtenissen van de burcht en het 's Heeren Steen werden samengesmolten tot n verhaal. Het Steen  is niet de wieg van onze metropool zoals iedereen vertelt. De Antwerpse burcht is dat wel!

   Maar, op de Steenpoort wappert nog steeds de vlag van Brabant volgens de wens van keizer Karel V.

Graag uw reactie

Breng een bezoek aan Miniatuurstad voor meer info.