DE MAPUCHE

Tekst van de uitzending van Raya (Q -radio) op zondag 11 april 1999

Op 20 maart stond het volgende interessante bericht in de krant: Begin maart is het Paranal Observatorium in aanwezigheid van de Chileense president officieel in gebruik genomen. Bij die gelegenheid kregen de vier telescoopeenheden die samen de Very Large Telescope tot het machtigste astronomische instrument ter wereld gaan maken, de namen van vier hemelobjecten zoals die in de taal van het Mapuche volk bekend zijn. De eerste telescoop werd Antu (de Zon) gedoopt, de tweede eenheid kreeg de naam Kueyen, (de Maan), en de derde en vierde gaan Melipal (Zuiderkruis) en Yepun (Sirius) heten. Kuyen heeft op 1 maart 1999 het licht gezin, Antu is ook al klaar en Melipal en Yepun zullen in 2002 klaar zijn.

DE MAPUCHE
De Mapuche vestigden zich in de 6e eeuw in het gebied rond het meer in Zuid Chili. Ze bestonden uit kleine groepjes die van de jacht leefden en van het oogsten. Ook verbouwden ze aardappels op kleine stukjes grond Het Mapuche volk is nu een etnische groepering in Zuid Chili en Argentinie. In 1992 stelde men vast dat er klaarblijkelijk 928500 Mapuche in Chili woonden naast diegenen die in Argentinie wonen. Op dit moment zijn er ongeveer 1,5 miljoen Mapuche mensen in Chili en 200 000 in Argentinie (oorspronkelijk waren ze met twee miljoen voor de Spanjaarden arriveerden in 1541). In Chili is dus meer dan 10% van de bevolking Mapuche en ze zijn de op drie na grootste oorspronkelijke groep mensen daar.

Traditioneel zijn de Mapuche mensen landbouwers, maar velen van hen zijn naar de stad gegaan, zoals Santiago in Chili. De Naam Mapuche bestaat uit het woord Mapu, het geen Land betekent, en Che het geen mensen betekent. Dus : mensen van het land. Hun taal wordt Mapudungun genoemd, Mapu is dus land, en Dungun betekent spraak of taal. De taal van het land dus, Mapudungun. Historisch is de Mapuche groep de enige groep die de aanvallen van de Inca's weerstond en nooit door hen overwonnen werden. Ze zijn de enige Zuid Amerikaanse groep die nooit door de Spanjaarden is overheerst.

Eind vorige eeuw kregen de Chileense legers eindelijk de wind eronder bij de Mapuche en toen werden ze in reservaten geplaatst. Dit proces ging door tot 1929, er waren toen 3078 reservaten. Op dit moment is het land van de Mapuche nog veel minder geworden. {Oorspronkelijke volken worden niet erkend door de Verenigde Naties maar in 1994 werd er een speciale groep gecreeerd en een Universal Declaration on the Rights of Indigenous People. Er vindt tegenwoordig gelukkig een veel betere dialoog plaats tussen officiele regeringen en oorspronkelijke bevolkingsgroepen

{In 1991 was er een congres van de Mapuche mensen waar vijf vlaggen voor de vijf belangrijkste groeperingen, de Lafquenche, de Pehuenche, de Huillche, de Huenteche en Nagche groeperingen, gecreeerd werden. De nieuwe regionale vlaggen hebben een gemeenschappelijke symboliek: er is rood in, dat het bloed vergoten in de oorlogen tegen Spanje en later tegen de blanke Chilenen symboliseert. Er zit groen in, dat voor de natuur en de aarde staat.

Er zit blauw in dat voor de hemel, en voor hoop staat. Er zit geel in dat voor de Zon en het Licht staat Er zit wit in dat de besneeuwde bergen van het Mapuche land symboliseert. Drie van de vlaggen hebben verder een centrum die de vrouw symboliseert met de vier richtingen, Noord-Oost, Zuid en West, en de perfecte ronding van de Aarde en haar beweging in de ruimte. En daar komt het eerste teken van hun kosmische besef van verbondenheid met de aarde en al dat is, uitgedrukt in deze nieuwe regionale Mapuche vlaggen.

EEN SCHEPPINGSVERHAAL
Een verhaal van een Mapuche kind over hun geschiedenis gaat als volgt:
Een heel lange tijd geleden, waren de Choctaw Indianen een volk. Overgegane Choctaw Indianen werden te ruste gelegd op de Heilige Berg. De blanken kwamen en probeerden dit land te stelen, maar de Choctaws bleven er wonen want daar waren ze gelukkig. Toen werden ze droevig toen ze hoorden dat de blanken wilden dat de Choctaws gingen reizen. Sommigen gingen naar het bos en verstopten zich voor de blanken een paar Choctaws gebruikten de help van geesten van de Heilige Berg om krachten te verkrijgen die hen onzichtbaar zouden maken zo dat de blanken hen niet zouden zien. Een andere legende van de Mapuche verhaalt dat er op de bodem van de zee een grote slang leefde die CAI CAI heette. Hij heerste over de wateren en hij vertelde de zee dat ze moest beginnen de aarde te bedekken. TEN TEN , een andere slang, die net z o machtig was als CAICAI woonde boven op de bergen. Hij zei tegen de Mapuche om op de bergen te klimmen als het water omhoog zou komen, maar veel Mapuche mensen stierven in die poging en veranderden in vissen.

Het water steeg en steeg en de Mapuches probeerden zichzelf te beschermen, ze zeiden CAI CAI CAI en antwoorden TEN TEN TEN en offerden totdat het water kalmer was geworden. Zij die hun leven veilig stelden kwamen van de bergen en leefden daarna op de Aarde. En op die manier werden de Mapuche mensen geboren.

LEEFVORM
In sociaal opzicht zijn de Mapuche georganiseerd rond de gezinsvorm. Verscheidene families die aan elkaar verwant waren via de mannelijke lijn woonden altijd samen. Als het gebied te klein werd, migreerden een aantal van de mannen met hun gezinnen om een nieuwe lijn te starten. Elke lijn had een eigen totem, een dier, of een element in de natuur, zoals de Zon of Cur, de steen. En alle familieleden droegen hier de naam van.

De oudste man was het opperhoofd. Hij verdeelde rijkdommen in de ceremonien en had de macht in tijd van oorlog. In oude tijden toen de mannen het zich konden veroorloven was er sprake van polygamie. Mannen en vrouwen konden met elkaar trouwen zo lang ze maar tot een andere familie behoren. En alhoewel de vrou w gehoorzaam diende te zijn aan de man, was ze economisch onafhankelijk. Ze bezat haar eigen stuk tuin en haar eigen dieren en deze konden alleen met haar toestemming verkocht worden. Ze was ook de eigenaar van alle potten en pannen en alle geweven produk ten. Deze werden exclusief door vrouwen gemaakt, net zo als het huishouden exclusief het domein van de vrouwen was. Alleen de ervaren weefster kennen alle geheimen van de symboliek van de weefpatronen. De Mapuche moeder brengt thuis haar kind ter wereld geholpen met vroedvrouwen. Vaders helpen daar niet bij, alleen moet hij de placenta begraven op een plek ver weg. Traditioneel leefden de Mapuche per gezin in een grote houten hut met een rieten dak, die ver van elkaar af stonden maar sinds ze bij elkaar gedreven werden, zijn die hutten in dorpen veranderd en staan ze veel dichter op elkaar.

De Mapuche zijn briljante zilversmeden, hun hele symbolische wereld wordt uitgedrukt in de vormen de ze maken van zilver. Voor de Spaanse periode gebruikten de Mapuche me talen als goud, koper en zilver. Maar daarna tot en met de 19e eeuw moesten ze hun zilver verkrijgen door handel met de Spanjaarden. In ruil voor wat ze maakten of voor vee, kregen ze zilveren munten die ze als grondstof voor het zilversmeden gebruikten.

KOSMOLOGIE
Het beeld dat de Mapuche van de kosmos hebben toont opmerkelijke overeenkomsten met alle geloven over de wereld: de kosmos wordt verdeeld in zeven niveaus die elkaar in de ruimte overlappen. De vier bovenste niveaus worden door godheden, voorouders en goedgunstige geesten bewoond. Het gaat hier in onze taal om de bovenste vier chakra's. Er is een plek voor het kwaad tussen het aardse en de vier hemelse gebieden, waar de kwaadwillende geesten leven. De wereld van kwade elementalen misschien. Op het aardse niveau, het land van de Mapuche, beinvloeden goede en kwade krachten het gedrag van de mensen. Het meest onderste niveau is de woonplaats van dwergachtige kwade mensen. De sjamaan van de Mapuche wordt de MACHI genoemd, hij is de middelaar tussen de mensen en de godheid, en onderhoudt het evenwicht tussen goede en wade krachten op de Aarde. In vroegere tijden werd zijn taak uitgevoerd door homoseksuele mannen of vrouwen, maar later was deze taak bijna exclusief vrouwelijk. Aangezien ze een diepe kennis hebb en van het geloof en van de tradities, kunnen de Machis ook optreden als priesters en ceremonies leiden, speciaal in Chili. Ze bidden voor geluk en voorspellen de toekomst. Ze verheffen hun geest om in contact te komen met beschermende wezens in de hemels feren. Deze trip vindt plaats in een staat van extase of trance die komt door het geluid van de KULTRUN, een muziekinstrument, door dans, rituele zand en soms ook door hallucinaties. Het diagnosticeren en helen van de zieken is een heel belangrijke taak. Ziekte wordt beschouwd als iets van bovennatuurlijke oorsprong en wordt veroorzaakt door kwade geesten. De functie van de Machi (de sjamaan dus) is om dit kwaad te verdrijven. In extase ontvangst ze hulp van de goede geesten die haar leiden in het uitzoeken en toedienen van kruiden en andere genezingstechnieken om fysieke en spirituele gezondheid terug te brengen bij de zieken..

INGUILLATUN is de naam voor de belangrijkste religieuze viering van de Mapuche. Ze ontmoeten elkaar elk jaar om de godheden te danken en hen en de voorouders te vragen voo r het gemeenschappelijke welzijn te zorgen.

In landbouwgemeenschappen vindt dit feest plaats in de oogsttijd gedurende de Volle Maan, op het moment dat het vruchtbaarheid aan de boerderijen geeft. In Argentinie waar mensen meer v an het vee leven, worden deze feesten in Maart gehouden om vruchtbaarheid van het vee te vragen. Maar ook overstromingen, aardbevingen en andere rampen kunnen de aanleiding zijn zo'n NGULLATUN viering te houden. De ceremonie duurt vier dagen. Het wordt gehouden in een eenvoudige boerderij waar een rituele ruimte in een U vorm, die naar het westen opent gecreeerd wordt. Er wordt een altaar van rietsuikerplanten gemaakt, gedecoreerd met vlaggetjes en allerlei andere dingen. van bomen. In Chili zijn het de sjamanen die de ceremonie houden, in Argentinie is het veelal een leek die de ceremonie leidt. Er zijn achter elkaar rituelen, dansen , gebeden, heilige liederen, paardrijden rond de heilige cirkel, en offers aan de Aarde van tabak of ook bloed van heilige dieren. Traditionele muziekinstrumenten zoals de Kultrun, de Trutruka en de Pifilka spelen een belangrijke rol in deze viering. Deze muziekinstrumenten worden alle gemaakt op een heel bijzondere manier, ze worden gewijd, het zijn niet maar zo instrumenten . De Sjamaan, of Machi, geeft de instrumenten ook kracht, hij giet het erin als het ware. Op hun hoofd tekenen de Machi verschillende symbolen om het universum weer te geven. Een kruis verdeelt het hoofd in vier delen, de verticaal vertegenwoordigt de kosmos en de horizontale lijn symboliseert de Aarde. Het kruispunt is het centrum van de Wereld, de heilige plek waar de Machi in kontakt komt met hun Goden en voorouders, geholpen door de geluiden van de Kultrun.

Een ander muziekinstrument wordt de TRUTRUKA genoemd, het is een windinstrument gemaakt van een stengel van de colihue bloem die ongeveer 2,5 meter lang is en een diameter van 2 tot 5 centimeter heeft. De stengel wordt hol gemaakt en wordt afgesloten met verse darmmaterie van een dier. Gedurende de ceremonie gieten ze van alles in de stengel en op de laatste dag zelfs het gedroogde bloed van de geofferde dieren. Dan blazen ze er zo krachtig als ze kunnen op, om de goden wakker te maken.

Het Mapuche volk is een enorm geaard volk, het is geworteld in Zuid Chili en heeft een enorme eerbied voor het land. Mapuche betekent letterlijk het volk van de Aarde. Omdat ze zo geaard waren, konden ze heel lang de Spanjaarden weerstaan, uiteindelijk hebben ze een pact met hen moeten sluiten. Vandaag de dag hebben de Mapuche veel te weinig land om te bewerken en is er sprake van armoede. Sommige Mapuche gaan naar de steden om daar de laagst betaalde baantjes uit te oefenen omdat ze geen westerse opvoeding hebben gehad.

PALIN of CHUECA zijn namen voor een andere rituele viering. Het is eigenlijk een Mapuche spel waarbij gebeden wordt, gedanst en gefeest om op die manier individuele en gemeenschappelijke relaties te versterken. Het wordt vaak tussen twee bevriende gemeenschappen gespeeld of soms zelfs om meningsverschillen tussen twee vijandige stammen op te lossen, zodat ze geen oorlog hoeven te voeren!

In 1647 werd het Cheuca spel verboden door de Spanjaarden en zij die het toch beoefenden kregen 100 zweepslagen met een boete voor de anderen omdat de Creoolse soldaten het maar een al te leuk spel vonden en zij er ook mee geinfecteerd werden. De Kapitein Generaal van het leger verordonneerde dat het spel verboden moest worden om geen zonden tegen God te begaan, en omdat de Indianen voor oorlog zouden trainen met dat spel. Bovendien droegen de Indianen haast geen kleren en dat was onfatsoenlijk. ze hadden alleen veren om en een beetje dierenbont, en bovendien roepen ze de Goden op om hen bij het spel gunstig gezind te zijn. En dat kon dus allemaal niet volgens de moraal van de overheersers.

 

DE COPIHUE LEGENDE
In Chili bloeien prachtige rode bloemen in de vorm van een rode bel, die de Copihue genoemd worden. Het is de nationale bloem van Chili.

Er zijn een aantal versies van de Copihue legende bij de Mapuche omloop. Een van die luidt dat de copihue gevormd werden uit de tranen van pijn van de Mapuche vrouwen, die naar de hoogste bomen gegaan waren en erin klommen om de strijd waar te nemen tussen oorspronkelijke bewoners en de Spanjaarden. Toen ze alleen verslagen en dode mensen zagen barsten ze in huilen uit en deze tranen werden getransformeerd in de copihue bloemen. Maar volgens een andere versie leefde er een kwade geest in de hoge bergen die naar beneden kwam in de vallei en daar de dorpen het leven zuur begon te maken. Omdat hij niet wilde ve rdwalen hing hij aan de bomen duizenden bellen om de weg aan te geven, en die bellen werden aangestoken met het vuur van de vulkanen. Op een dag besloten de Mapuche een eind te maken aan deze kwade gedragingen en ze riepen de goede geest op, die uiteindel ijk het slechte element versloeg. Maar de verslagen slechte geest bad dat hij zijn rode bellen met hem mee mocht nemen, zodat hij licht had in het donker van zijn cel, maar dat verzoek werd niet ingewilligd. En dat is de reden dat er miljoenen rode copih ues verspreid over het hart van het zuidelijk Chili te zien zijn. {Wat de religie betreft van de Mapuche is het heel eenvoudig: het fundamentele element ervan is om in hun leven een gevoel van gelukkig zijn en geluk te creeren aan te brengen, zowel in hun dagelijkse leven als in het transcendente aspect van het leven. Het leven van de Mapuche is georienteerd op evenwicht dat de basis van het leven met elkaar is zowel als met de dieren en planten die ook deel van de wereld zijn. Hun geloof omvat respect en is heel intelligent met betrekking tot het gebruik van natuurlijke bronnen om de menselijke behoeften te vervullen. En op deze manier is het heilige geloofssysteem en zijn hun rituelen ook gericht op het verkrijgen van kennis, rechtvaardigheid en individueel en collectief geluk, met de zekerheid dat als deze verworven zijn het niet alleen voor dit leven is, maar ook voor het leven na de dood. \par Want voor de Mapuche verdwijnen de doden niet, ze zijn alleen tot een nieuwe staat getransformeerd die in de aarde verblijft onder gelijksoortige omstandigheden als toen deze men sen nog leefden. Deze zekerheid staat de Mapuche toe zonder angst te leven en een perfecte mentale gezondheid te hebben.

In Nederland bestaat er een stichting die zich bekommert om het lot van de Mapuche, het is de stichting Rehue, opgericht in 1990 als een organisatie die steun geeft aan kleinschalige projecten van de gemeenschappen van de Mapuche indianen in Chili. De stichting is een onafhankelijke, niet gouvernementele organisatie zonder winstoogmerk. De Stichting Rehue tracht ook de collectieve en individuele rechten van de Mapuche indianen te beschermen, bevorderen en te verdedigen. Tegelijk probeert de Stichting Rehue de kennis van de Mapuche cultuur, geschiedenis en hun strijd voor zelfbeschikking en gerechtigheid te verspreiden en voor iedereen toegankelijk te maken. \par Vanaf 1990 hebben zij met succes een aantal projecten in Araucaneda gerealiseerd. Tegenwoordig zijn ze bezig met de realisatie van het Project Landbouwmachines in Labranza, provincie Cauten. De realisatie van hun projecten is volledig afhankelijk van de donaties van particulieren en instituties. Als je ook wil meehelpen, kun je een bijdrage storten op naam van de: Stichting Rehue Amstelveen Postbank, rekeningnummer 6261168 Als jouw school, groep of club belangstelling heeft voor een lezing en/of dia-avond over de Mapuche indianen en hun cultuur, zijn zij graag bereid hier tijd voor vrij te maken. U kunt hen hierover rechtstreeks E-mail: rehue@xs4all.nl

Tot slot een gedicht van een Mapuche kind:

Waar zijn de Groten gebleven?
Waar zijn de moedige Srijders gebleven?
Waar zijn de Medicijnmannen gebleven?
Waar zijn de Adelaars gebleven?
Waar zijn ze allen gebleven?
De Grote Opperhoofden zijn weggegaan om te helpen
De Grote Geest brengt ons naar een betere plek.
De Moedige Strijders zijn weggegaan om te helpen
De Grote Geest voert oorlogen zodat wij het niet hoeven te doen
De Medicijnmannen zijn weggegaan om de Grote Geest te helpen ons van het kwaad te bevrijden
De Adelaars zijn weggegaan om de Grote Geest te helpen voor de toekomst te zorgen
Ze zijn allen gegaan om ons te helpen een lang en voorspoedig leven te leiden.

terug naar de indexpagina - terug naar de CHTA Astro site