A. De naaste getuigen:

Op 3 december 1619 zetelden te Gorcum de geestelijken Nikolaas Nomius, Joost Cats en Jacob Bool in een kerkelijke rechtbank die de zaak van de Martelaren van Gorcum moest onderzoeken. Daar verscheen naast een aantal andere getuigen, de 62-jarige Aert Jacobszoon Kemp, die de martelaren van nabij had gekend. Aert legde een gedicht voor van 33 strofen met als titel: "Een nieuw lied van de Martelaren van Holland die gedood zijn onder den tiran, genaamd Willem Graaf van der March". Als slotschrift stond vermeld: "Gedrukt te Amsterdam in Engelberch bij W.Y.Z.1575".

Bleef dit gedicht bewaard? Professor J.W.L.Smit veronderstelde dat het gedicht voorkwam in het werk van Cornelius Thielmans: "Cort verhael van het Leven der Heylighen van S.Franciscus Oirden. Met haer levende Figuren, Uit Diversche historieschrijvers genomen. Ghedruckt T'shertogenbossche, Bij Jan Scheffer An°MDCVI." En inderdaad, in dat boek vinden wij op blz.214 "Een liedeken van de Martelaren van Gorcum, tellende 30 strofen van 8 regels".

De catalogus van de bibliotheek van de "Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde" te Leiden vermeldt een exemplaar van Willem Estius "Waerachtighe Historie van de Martelaers van Gorcom" en de catalogus laat daarop volgen: "Aan het slot een Hs. van het begin der XVIIe eeuw van een Nederlandsch gedicht op deze gebeurtenis in 20 coupletten Geprent tot Amsterdam in Engeleborcht 1575." Een derde handschrift van dit gedicht tenslotte wordt bewaard in de bibliotheek van het seminarie te Warmond.

Dit gedicht werd geschreven door Rutger Estius, zoon van Hesteld en van Elisabeth Pieck, broer van Willem Estius, en neef van Nicolaas Pieck die één van de martelaren van Gorcum was. Rutger werd op 27 juni 1572 door de geuzen aangehouden op het kasteel van Gorcum maar hij kon vrij vlug ontsnappen. Gedurende zijn ballingschap verzamelde Rutger Estius alle inlichtingen in verband met de marteldood van de 19 Martelaren van Gorcum want hij vereerde hen met hart en ziel. Zijn broer Willem Estius schreef over hem: " Hij vierde jaerlijcks met sijn particuliere devotie den dagh van de nieuwe Martelaeren, daer van eenen heylighen dagh maeckende, ende vercierende hen lieder beldekens die hij bij hem hadde naer 't leven gheschildert, ende daer veur soetelijck singhende sommige Duytsche liedekens ter eeren der Martelaeren van hem gedicht ..." Eén van die "Duytsche liedekens" is het hier besproken gedicht.

Naast het gedicht van Rutger Estius legde Aert Kemp de kerkelijke rechtbank nog een ander handschrift voor dat geschreven werd door Pontus Heuterus. Wie was die man? Pontus de Huyter werd te Delft geboren op 23 augustus 1535 en hij was de onechte zoon van schout Jan de Huyter. Pontus studeerde in Delft, Leiden, Mechelen en Parijs maar kwam in 1560 terug naar Nederland om kanunnik te worden in Gorcum. Toen hij in 1572 door de Geuzen werd gevangengenomen was hij rentmeester van het kapittel, maar hij werd onmiddellijk vrijgelaten toen hij zijn geloof verloochende. Pontus is dus wel degelijk getuige geweest van de marteldood en daarom is zijn ooggetuigenverslag zo belangrijk. Zijn gedicht werd opgenomen in bijlage 109.

Willem Estius werd in 1542 in Gorcum geboren en studeerde te Utrecht en te Leuven. Uiteindelijk werd hij licentiaat in de kunsten en de godgeleerdheid en doceerde hij als hoogleraar aan de universiteit van Douai. Onmiddellijk na de marteldood van de Martelaren van Gorcum schreef Willem Estius een korte geschiedenis over de gebeurtenissen die zich in Gorcum hadden afgespeeld. Hij baseerde zich daarvoor op het ooggetuigenverslag van zijn broer Rutger. In dit tamelijk volledig overzicht kwamen onnauwkeurigheden voor, omdat de schrijver de gekregen inlichtingen niet kon controleren. Nog datzelfde jaar (1572) heeft een vriend van Willem Estius dat werk in Keulen uitgegeven met als titel:"Guilielmus Estius Hesselius. Novorum in Hollandia constantissimorum Martyrum passionis Historia, A°1572 a Domino Guilielmo Estio Hesselio Gorcomiano, S.Theol. Lic. Descripta, ac amico Coloniam transmissa." Dit boekje is onvindbaar in Nederland en België maar gelukkig heeft Professor Smit het heruitgegeven in "De Katholiek (1864)". We nemen de tekst hier integraal over:

Anno Salutis nostrae supra millesimum quingentesimum septuagesimum secundum, quum Geusiorum factio per Hollandiae & Zelandiae loca rursum vires capere paulatim inciperet, occupato ab iis inter ceteras civitates Dordraco, quae est Hollandiae civitas primaris, cumq; iam idem hostis Gorcomianae civitati, quae Dordraco quatuor passuum miliaribus abest, videretur imminere, Ecclesiastici, qui Gorcomij erant, propemodum omnes, ut vim & saevitiam hostis aduentantis evaderent, in arcem, quae ad eiusdem civitatis moenia in conspectu fluminis praeterlabentis posita est, se receperunt, sperantes eam non facile ab hoste expugnatam iri, aut certe, ut iam persuasum habebant, subsidium aliunde in tempore adfuturum. Exspectabatur enim in horas filius praefecti arcis aduenturus cum militum cohorte. Receperat se in eandem arcem pleriq; cives Catholici cum preciosiori supellectile. Eodem illatum erat fere quicquid erat sacrorum vasorum aut ornamentoru tum apud Franciscanos, tum in aede civitatis primaria.

Geusij itaq; civitatem iam ingressi, postulatoq; publice iureiurando, summa diligentia ea sibi comparare ceperunt, quae ad arcem expugnandam indicabant necessaria. Erat autem hora fere tertia pomeridiana diei vigesimae sextae mensis Iunij, cum civitas a Geusijs occuparetur. Mox itaq; summo conatu adhibitis machinis bellicis arcem Geusij oppugnat, adeoq; pertinaciter insistunt oppugnationi, ut quamvis animose ab ijs qui in arce erant, resisteretur, ob paucitatem tame militum presidiariorum (vix enim numerum viginti hominum excedebant), factum sit, ut intra breve temporis spacium, utranq; arcem interiacentem murisq; clausam, qua ad arcem transitus est, hostes vi occuparent, fueruntq; arci iam proximi, quam cum praefectus cum praesidiarijs & ciuibus, qui intra arcem erant, post continuam & pertinacem oppugnationem, nec non strenuam vicissim propugnationem desperaret ob rerum quarundam necessariarum defectum, sese diutius defendere posse, tandem ultro citroq; tumultuarie habito colloquio, ea conditione arcem hosti dedere, ut omnibus qui in ea erant, tam Ecclesiasticis quam ciuibus & praesidiarijs, vita maneret incolumis, supellex autem & quicquid thesauri in arce erat, hosti cederet.

Postquam in hanc deditionis forma solemniter hostes conceptis verbis iurassent, arx dedita est, sub hora secundam post medium noctis insequentis. At hostes in arcem admissi, pacti paulo ante iureiurando firmati immemores, continuo nomina omnium qui in arce erant, calamo excipiunt. Inde ciues cum sacerdotibus secularibus in obscurum carcerem detruduntur, nisi quod e ciuibus unus, qui Geusijs plus caeteris exosus fuerat, seorsim in custodiam asservandus traditur, qui quarto post die simul cum alio ciue publice in foro ad patibulum recens erectum suspensus est. Monachi qui eodem vno excepto erant instituti D.Francisci, a caeteris studiose seiuncti, in alium carcerem horridu & squalentem coniecti sunt. Porro sub vesperam ciues qui simul capti detinebantur, liberi dimissi sunt, pacta tamen, pro redemptione, quadam pecuniae summa; Sacerdotes seculares eode quo Monachi clauduntur carcere, vbi post acerbas contumelias, ab improbissimis militibus illatas, misere varijs modis torquentur, inter quos Minoritarum praefectus, quem Guardianum vocant, cum esset fidei Catholicae assertor constantissimus, ex fune suo, quo pro instituti sui ratione cinctus erat, suspensus est, atq; ibi gloriosam mortem oppetijsset, nisi, Deo ita volente, vt grauioribus adhuc opprobrijs et poenis, pro fide Catholica perferendis reseruaretur, funis fuisset abruptus, quanquam iam a sociis qui aderant, et tantae crudelitatis spectatores esse cogebantur, extinctus putaretur. Quem cum reuersi milites delapsum et adhuc spirantem reperiunt, pedibus humi iacentem proculcant, etiam in faciem sancti viri calcibus impingentes, et varijs opprobrijs eum onerantes, quem tamen nondum eo tempore occiderunt. Eidem ne quicquam ad summam ignominiam deesse videretur (quod tamen Christianus vel maxime gloriosum ducere debet) crucis figuram in fronte cultro exararunt.

Pari crudelitate aggressi sunt M.Nicolaum Poppelium , qui pastorum alter erat, quod acrius in haereticos inuehi solitus erat. Hunc, oposito in os sclopeto minori (quod pistoletum vulgus vocat), velut mox explosuri ad negandam fide cogere voluerunt, exprobrantium modo iubentes, vt nunc, quae aliquando publice pro concione solitus esset deblaterare, profiteretur si audeat. At ille nihil metuens praesens periculum, constantissime respondit, se certo credere, verum Christi corpus & sanguinem sub panis & vini specie in Eucharistie sacramento contineri.

Miles vero qui sclopetum manu tenebat, explodere non est ausus. Taceo summam ignominiam praeter hos duos etiam caeteris illatam, dum vestibus exutis (quas miles partiebatur) virgis acriter caeduntur, adeo vt sanguis vbertim deflueret. Quam vero crudeliter dilaniati fuerint, argumeto est, quod cum postea Brilam auecti essent, & ibi pene nudi insanae plebis oculis conspiciendi exponerentur, publice a plebe clamatum sit, eos laborare scabie Gallica: apparentibus nimirum per corpora ipsorum adhuc plagis per modum scabiei incrustatis.

Caeterum quo pacto, quaue occasione, duorum pastorum senior nomine Leonardus Vechelius, e carcere ad paucos aliquot dies liberatus, e ciuitate sub fide publica (sed quae Geusijs nulla est) dimissus, denuo non sine proditionis specie plusquam verisimili in ciuitatem reductus, contumeliose ad ingressum ciuitatis tractatus, ac statim in carcerem, vnde liberatus paulo ante erat, retrusus fuerit, prolixe narrando persequi me non patitur instituta breuitas. Igitur per dies vndecim detenti sunt, & tractati eo quo diximus modo optimi viri, nisi quod ex illis duos tresue, quos caeteris minus exosos habuere, passi sint Geusij ingenti pecuniae summa redimi. Duodecimo demum die, qui erat Iulij septimus, Brilam auecti sunt, oppidum Hollandie exiguum quidem & obscurum, sed aestate superiori, Geusiorum, qui id dolo occupauere, crudelitate, & Ecclesiasticorum eo ex omni fere Hollandiae angulo aduectorum, caedibus & supplicijs nobile.

Ibi ergo in terra expositi, mox a Comite a Marca, Guilielmo nomine, viro ex illustri quidem familia prognato, sed in Ecclesiasticos note crudelitatis, excipiuntur acerbissime. Nam ipse baculum manu gestans, & verbera subinde ingeminans, eos ante se agebat. Reliqua multitudo militum & plebs, quae spectatum venerat, contumelijs & probris captiuos certatim incessebat. Ducuntur deinde ad patibulum, quod est ad portam civitatis, quod circuire incessu retrogrado, atq; inde genibus fiexis, alta voce, Lytanias canere coguntur. Quod si qui submissius canerent, baculo extimulabantur. Post haec ciuitatem ingressi, eodem quo antea modo, ad patibulum, quod est in medio foro, trahuntur, sacra cantica rursum cantare coacti, spectante et certatim captis illudente plebis multitudine.

Postremo in foetidissimum carcerem conijciuntur, e quo nisi diligenti quorunda notorum sollicitatione mature fuissent extracti, erant, pro intolerabili foetore, non multo post animam exhalaturi. Deinde aliquoties ad patibulum protracti, ac vicissim in carcerem reducti sunt. Simul & vt insanae plebis libidini fieret satis, quae tali spectaculo velut pasci videbatur, & vt nouum subinde viris incuteret terrorem frequens ac recens ex patibulo conspecto mortis metus.

Insequenti die singuli a duobus concionatoribus haereticis examinantur, quorum alter nauta erat Gorcomianus, idemq; potator strenuus, & homo mire sanguinarius: alter paulo doctior & sanior. Cumque omnes post interrogationem habitam, qui ad vitam aeternam praedestinati erat, constanter in fide Catholica persisteret, nec adduci vlla ratione possent, vt vel vnguem latum, quod aiunt, ab ea recederent, in carcerem reducuntur.

Aduenit interea Gorcomio Brilam quidam Catholicus, qui comuni Senatus populiq; Gorcomiani nomine pro captiuis interpellaret; adferens secu a Senatu literas, quae testarentur omnes eos esse viros integerrimos, vitaeq; inculpatae, qui nullius vnqua vitae aut fortunis fuissent insidiati, sed multis modis Remp. Gorcomianam saepenumero adiuuassent, deq; ea optime essent meriti. Adferebat idem literas a Principe Auriaco imperratas, (nam ille velut factionis caput habebatur, cui caeteri parerent) quibus diserte cauebatur, ne vlli Ecclesiastico inferretur nocumentu, sed vt hi cum ciuibus sub eadem essent tutela, eademq; omnibus praestaretur fides publica. Vrgebat quoque quod in deditione arcis Gorcomianae, disertis verbis, addito etiam iureiurando, omnibus vita incolumis esset pacta. Ad quae omnia nihil fere aliud fuit responsum, quam se iurasse in necem omnium sacerdotum qui Brilam adueherentur, seq; vindicta sumere decreuisse de nece Comitis Egmondani, Hornani, & praecipuae Nobilitatis Belgicae.

Notandum inter haec & memoratu dignum, quod fratres duo Patris Nicolai, Guardiani, homines de religionis ueritate parum solliciti, sed amore tantum carnali ducti, Gorcomio Brilam venerunt, fratrem suum, si fieri posset, precibus & precio liberaturi. Erantq; id effecturi, si eum ad renunciandum summo Pontifici adducere possent. Itaq; impetrant, vt cum eo solo colloquium misceant in diuersorio quoda, vbi mensae pariter assidentes, fratrem quibus possunt precibus & blandimentis inducere conantur, vt Pape renunciet, dicentes Papam hominem esse, nec ipsum, si id faciat, Deo renunciaturum, sed homini. At ille nulla fratrum persuasione adduci potuit, vt vel minimum ab aperta Catholicae ...... confessione recederet. Respondens, se gratias quidem illis habere, quod bono erga ipsum essent affectu, quo tam vehementer pro ipso sollicitabant, se tamen malle mortem (quae tamen aliquando naturae necessitate subeunda esset) nunc gloriose oppetere, quam ulla ex parte a fide desciscere. Haec eum laetum & ridentem respondisse, ex eo qui praesens aderat, cognoui.

Nocte itaq; insequenti inter primam & secundam horam educuntur captiui omnes e ciuitate, non sine magno hominum & equorum strepitu: tribus tamen exceptis, quorum vnus precio redemptus, non sine fidei Catholicae renunciatione. Nam statim post, stipendia sub Geusijs mereri coepit. Alter qui Franciscanus erat, natione Gallus, in egressu ciuitatis milites Gallos compellans, ab ijsdem clam eductus est: cepitque etiam mox cum ijsdem stipendia mereri. Tertius & ipse Franciscanus, sed nondum religionem professus, & aetate adhuc minus matura, creditur blanditijs Geusiorum ad factionem ipsorum pertractus esse.

At ne numerus quo e ciuitate Gorcomiensi emissi erant, mutaretur, qui erat nouendenarius, Diuina prouidentia factum est, vt aliunde tres in locum deficientium subrogarentur, vnus sacerdos secularis e territorio Dordracensi, & duo Franciscani ex alia quapiam ciuitate Brilam aduecti, vt nimirum hi tres acciperent coronas iam dudum integro numero preparatas. Eductis ergo extra ciuitatem captiuis, quum milites aliquandiu idoneum supplicij locum quaesiuissent, tandem reperere casam quandam agrestem, quae pridem fuerat monasterij Ruggensis prope Brilam. Ibi omnes postquam se Deo & mutuis precibus commendassent, mutuoq; ad constantiam, proposita spe gloriae ac retributionis iam proximae, adhortati essent, primum Franciscani, tum sacerdotes reliqui ex oblonga trabe omnes suspensi, vitam caducam & temporariam gloriosa morte commutantes, in Christo obdormierunt.

Mortuos mox vestibus, que tamen paucae & exigui illis relictae erant, spoliant, tum ne quid extremae crudelitatis deesset, alios naribus, alios auribus, mutilant, quibus ad galeros affixis perpulchre, vt sibi videbantur, ornati tanquam insignem e nobili pugna victoriam reportantes, in oppidum regrediuntur. Tertio demum die (vt relata cognouimus) Martyres sancti, eodem in loco, quo morte affecti sunt, humo sunt conditi.

Nomina porro eorundem, quae comperta habemus, quia aeterna memoria digni sunt, breuiter adijciemus. Sacerdotes seculares erant quinq; numero: M.Leonardus Vechelius, Buscoducensis, Pastor senior Gorcomianus; M. Nicolaus Ioannis Poppelius, eiusde ciuitatis Pastor iunior; Pastor pagi cuiusdam prope Gorcomiam, cui nomen Hornaria; Pastor alter Heineuordensis, qui est pagus prope Dordracum; vtriusq; autem pastoris nomen ignoramus; M. Godefridus Dumaeus, Gorcomianus, vir mentis non satis compos, probe tamen eruditus, & vitae inculpatae. Reliqui fuere Monachi, ex quibus Franciscani tredecim, quoru haec sunt nomina: Nicolaus Pieckius, Gorcomianus, Guardianus fratrum Minorum eiusdem ciuitatis; Hieronymus VViertensis, Viceguardianus eiusdem coenobij; VVilhadus Danus, olim ex Dania in has partes Religionis causa profugus; Nicasius Hesius, olim apud Louanieses Pontificij collegij alumnus; Theodoricus Emdenus, Amersfordianus; Antonius VViertensis; Antonius Hornariensis; Godefridus Meruellanus; Franciscus, Bruxellensis; tum laici duo ex eodem coenobio, quorum alter Petrus Ascanus, alter Amersfordianus patria, sed nomen me latet.

Hinc duo alij fratres Minores, aliunde vt supra narratum est, Brilam aduecti, quorum nomina nescimus. Postremo Monachus vnus regularis S. Augustini, ex Monasterio, quod ad moenia Brilensis oppidi situm erat, qui Gorcomij Praefectus erat alteri Monasterio virginum, quod est instituti D. Augustini.

His miraculum pridem factum adijcia, vt ex pluribus fide dignissimis, qui Gorcomij, quum contingeret, erant, accepi. Ciuis quidam Gorcomiensis, nomine Mathias Thoranus, cum hernia, qui morbus est intestinorum erumpentium, grauissime laboraret, adeoq; periculose, vt nulla iam vitae spes reliqua foret, multis praesentibus, opem implorauit diuinam, per merita & suffragia Martyrum, qui Brilae pro fide Catholica mortem oppetijssent. Id vbi fecit, continuo a periculo in quo versabatur, liberatus, & sanitati pristinae restitutus est.

Psalm. 115.

Pretiosa in conspectu Domini mors Sanctorum eius.

Wie deze uitgave betreurde was Willem Estius zelf. Heel nederig noemt hij zijn werkje: "... in 't cort slechtelijck gheschreven, ...uyt den rouwen ghedicht ende gheschreven ... Hetwelck alsoo 't niet alleen niet ghenoeghsaam en was veur de weerdigheijdt ende menighvuldigheijdt der saeken dier ghebeurt waren, maer oock midts dat alle dinghen niet nauw ghenoegh ondersocht en waren, van de oprechte waerheijdt een weinigh daer inne ghedooft was."

Estius liet het niet bij dit verhaal want bij de Martelaren van Gorcum waren zijn oom, de beide pastoors van Gorcum, zijn goede vriend Hieronymus en zijn weldoener van Duijnen en 15 van hen hadden in zijn stad gewoond. Daarom werkte Estius aan een lijvige studie die in 1603 verscheen: " Guilielmus Estius Hesselius. Historia martyrum Gorcomiensium, majori numero Fratrum Minorum qui pro fide catholica a perduellibus interfecti sunt anno Domini MDLXXII, libri quatuor, ...Habes et aliorum quorundam martyria, opportunis locis commemorata, nominatim Cornelii Musii, Delfii. theologi et poetae. Douai, Balthasar Bellerus, 1603, 302 blz."

Een tweede uitgave zag het licht te Namen in 1655, een derde uitgave bezorgden de Acta Sanctorum en een vierde uitgave verscheen te Leuven in 1867 met als titel: " Historia beatorum Martyrum Gorcomiensium, a Guilielmo Estio Hesselio, S.Th.Doct. in Acad. Duacena professore conscripta. Quam notis illustravit atque appendice instruxit E.H.J.Reusens, S.Th.Doct. in Acad.Cath.Lov.Antiq.Christ. et Archeologiae Prof.Ord. 352 blz."

De eerste en voornaamste Nederlandse vertaling van de Historiae martyrum Gorcomiensium verscheen in 1604 en is getiteld: "Waerachtighe Historie van de Martelaers van Gorcom. Meestendeel al Minderbroeders die veur het Catholijck gheloove van de ketters ghedoodt zijn inden iaere onzes Heeren MDLXXII. Eerst beschreven in 't Latijn, deur Willem Estius Hessel-sone, Doctor inde H.Godtheydt inde Universiteyt van Douay. Ende nu in onse Duytsche taele over-gheset deur B.Willem Spoelbergh Gardiaen der Minderbroeders binnen Mechelen. T'Antwerpen, Inde Plantijnsche Druckerije Bij Jan Moerentorf, 1604, 401 blz."

Uit de "Waerachtighe Historie" van Spoelbergh excerperen we het hoofdstuk dat handelt over de Heilige Nicolaus Poppelius.

Capittel XXXI: Van H.Nicolaes Poppel, ende van sijnen aerbeydt veur de heylige Kercke, ende hertelijckheydt tot sijne ouders.

H.Nicolaes Janssen, ghenoemt Poppel, van Welde een dorp in de Kempen geboren, is de andere pastoor van Gorcom gheweest. Dese naer dat hij Grammaticam geleert hadde, tot Loven ghesonden zijnde, heeft den cost ghehadt als arm wesende, ende goedt onderwijs ghehadt in 't collegie dat ghenoemt wordt het huys van Standonck. Aldaer heeft hij hem eerst in de philosophie ende daer naer in de H.Godtheydt neerstelijck gheoeffent. Van daer deur H.Lenaerd tot Gorcom ontboden, is allereerst sijn onderpastoor gheweest. Daer naer als de pastorije om sekere redenen ghespleten was, heeft met H.Lenaerd over andere weke ende met ghelijcke rechten het officie van pastoor bedient: hoe wel dat H.Lenaerd als ouder wesende ende uyt andere respecten altijdt meer autoriteyt ende ghesagh heeft ghehadt.

Maer al wast saecke dat H.Nicolaes Poppel van Gode den rechtveerdighen uytdeylder der gaven al onghelijck min gracie van spreken ende met den menschen omme te gaen ontfange hadde dan sijn medegeselle, nochtas diende hij God met groote oprechtigheydt en puerheydt des herten. Seer dickwils oock ende seer geerne predikte hij veur het volck sermoonen niet soo seer geprezen van fraesigheydt van woorde als van gheleerdtheydt ende vierigheydt des gheests. Van aenghesiechte was hij bleeckachtigh ende gingh bij naer altijdt als een die mediteert ende sorghvuldigh is. Anders hij hadde een lichaem wel ghestelt, ende bequaem om arbeydt te verdraghen, d'welck hij oock alsoo heeft Gode toegheeyghent ende besteedt, dat hij met den prophete David wel waerachtelijck moghte segghen: mijn sterckheydt sal ick tot u bewaren. Want alsoo ghestadigh ende onverdrietelijck was hij inden arbeydt te dragen, dat hij daer om gemeynenelijck slaefken wierdt ghenoemt.

D'welck hij oock niet soo qualijck ghenomen en heeft, maer de selve sijne Godtvruchtighe slavernije gheerne bekennende ende hem daer in verblijdende, heeft daer van een divise ofte sprekewoordt genomen in Duytsche: Hij slaeft wel die in Godt slaeft. Oock in oodmoedige wercke uyt welcke nochtans eenigh profijt oft voorderinghe van de Godtvruchtigheydt was te verwachten, verleende hij sijnen dienst versocht sijnde en presenteerde den selven niet versocht seer gheerne, en uytter herten. Gelijck als was onder andere dat hij de ionghers en meyskens op heylige daghen leerde de beginselen ende fondamenten van het Catholijck gheloove in de capelle van den heylighen Gheest ende dat sonder eenighen salaris ende met grooten arbeydt, want hij ghemeynelijck (op dat het saedt niet en soude onvruchtbaer zijn) bij dese Catechistische leeringhe een goede salighe vermaninghe voeghde. Een werck veurwaer dat allen lasthebbers van sielen sonderlinghe naer te volghen staet. Want ick en wete niet ofter yet is crachtigher ende bequamer om de wortelen der op rechter Godtvruchttigheydt in de herten der menschen te planten. Hij was gheboren van ouders die arm naer der wereldt, maer seer Godtvruchtigh ende Godtvreesende waren.

Sijn moeder die al langhe veur hem deser wereldt overleden was, eerde hij alsoo dat hij gheduerighlijck Godt veur hare saligheydt was biddende, en oock het ghemeyn ghebedt veur haer in 't sermoon versoeckende, volghende hier in het exempel van S.Augustijn, de welcke vele iaeren naer dat sijn moeder de heylighe Monica van hier ghescheyden was, bidt den leser van de boeckskens sijner biechten, dat hij haerder wil ghedachtigh wesen aen den outaer des heeren. Voordts dat hij met alsoo groote mildtheydt den armen messchen niet te hulpe en quam als H.Lenaerd, dat en loghe niet aen sijnen goeden wille, maer aen sijn maght. Want de weynighe erfenisse die hem deur sijns moeders doodt toe moghte comen heeft hij als een goede sone t'eenemael ghelaten veur sijnen armen vader. Daerenboven schickte hij hem mildelijck toe van sijne daghelijcksche winste, ghebruyckende daer in een seer gheschickte liefde, de welcke soo wel naer de rechte redene als naer het ghebodt Gods eerst totte ouders en vrienden en dan oock totten vremden ghetoont moet worden.

Capittel XXXII: Van sijn begheerte tot een religie, ende hoe hij niet en heeft willen de vlught nemen.

Ter wijlen dat hij pastoor was op eenen tijdt begheerte hebbende tot een volmaeckter maniere van leven, hadde hij vast veur hem ghenomen dat hij hem soude gaen begheven tot de religie van de priesters der Societeyt Jesu, der welcker maniere van leven hij vernoemen hadde de heylighe kercke seer profijtelijck te wesen. Maer om dies wille dat den dienst van alsulcken goeden herder de kercke van Gorcom schene seer noodtsaeckelijck te zijn, soo ist ghebeurt dat hij dit goedt veurnemen niet en heeft volbraght, midts den raedt van Heer Lenaerd sijnen medegheselle ende H.Antonius de ionghe, Canonick een man van goeder conversatie, wiens deughden ende verdiensten met corte woorden niet en zijn uyt te legghen, maer een poose tijdts veur de leste troublen was hij overleden.

Dese lieten hen veurstaen dattet een saecke was de heylighe Kercke profijtelijcker ende oversulcks Gode aenghenamer dat hij in sijn pastorije, die hij nu seven iaeren langh loffelijck hadde bedient, soude volherden met sulcken ghetrouwigheydt, arbeydt ende neerstigheydt, ghelijck hij begonst hadde: bijsonder ghemerckt dat men wel wieste, soo verre als H.Nicolaes quame te vertrecken dat deur het besteck van sommighen niet sonder groot perijckel der sielen in sijn plaetse soude ghesteken worden een andere tot alsulcke officie niet seer bequaem. Welcken raedt hij als een liefhebber van t'ghemeyn profijt ende welvaert heeft niet sonder redene veur eenen tijdt willen volghen. Voordts in raedt te gheven was hij slecht ende recht: niet soeckende yemanden te believen, maer alleenelijck sorghvuldigh om profijtelijck te moghen sijn. Van het ghebreck van pluymstrijcken was hij soo vervremdt, dat sommighe dochte dat hij daer te seer af vervremdt was. Recht veur sijne ende sijner medeghesellen gevanghenisse alsoo de goede voordtgangh van de rebellen oft ketters, ende uyt den voordtgangh hen lieder stoutigheydt in Hollandt daghelijcks vermeerderde, ende oock met eenen het perijckel der dienaeren Godts, is sijn vader veur sijnen allerliefsten sone seer beladen tot Gorcom ghecomen om veur zijn welvaert te versien: ende heeft hem met vele woorden seer ghebeden, dat hij met hem naer sijn vaderlandt vertrecken ende veur eenen tijdt de vijanden wijcken soude.

Maer gheen ghebeden van sijnen vader en hebbe sijn stantastigheydt comen verwinnen: als die wel wieste wat een herder naer Christus leeringhe sijne schaepkens schuldigh is, ende ghedachtigh was datter gheschreven staet: Die vader oft moeder bemint meer dan mij, en is mijns niet weerdigh. Soo heeft hij dan sijnen vader droevigh van hem laten gaen, teghen sijnen danck nochtans, op dat hij Godt hunner beyder vader niet en soude vertoornen, om wiens wille hij wel wieste dat hij soude moeten haten, niet alleen vader en moeder, en alle vleeschelijck maeghschap, maer oock sijn eyghen siele.

Capittel XXXIII: Van sijn leste sermoon ende eere tot het H.Sacrament ende hoe hij op 't casteel quam.

In sijn leste sermoon dat hij den volcke gepredikt heeft op den dagh der gheboorten van St.Jan Baptist, heeft hij hen neerstelijck vermaent van hunne getrouwigheydt die sij de Catholijcke Maiesteyt ende hunne ghemeynte schuldigh waren: met eenen oock voordts-ghestouwt, dat sij de vijanden van den Coningh ende van de religie souden buytensluyten ende van de vesten keeren. D'welck hij betoonde hen lieden niet seer swaer te wesen, als sij den goeden zin ende wille hadden. Het weerdigh Sacrament des lichaems Christi bewaerde hij altijdt met een sonderlinghe ende devote sorghvuldigheydt bijsonder soo wanneer het perijkel was dat het vande ketteren onbeleefdelijck soude moghen ghetracteert worden: ghelijck alst was soo in de eerste troublen in 't iaer 1566, als inde naergevolghde van het iaer 1572.

In welcke tijden hij t'selve bij naer alle daghe op den avondt heymelijck braght in het huys van eenen Catholijcken goeden borgher Hesselt van Est: de welcke alsulcken gast met behoorelijcke eerbiedinghe ontfanghende, hem selven met sijn huys ende familie daer deur gheluckigh rekende, alsoo H.Nicolaes tot hem seyde: Ast dat het huys van Obededom soo menighvuldighe benedictien heeft ontfanghen deur de teghenwordigheydt van de arcke des ouden testaments, hoe vele overvloedigher benedictie sal u huys ghenieten deur de teghenwordigheydt van het allerheylighste lichaem onses Heeren, daer het nieuwe Testament is inne ghestelt? Maer soo wanneer hij t'selve Sacrament langhs der straten droegh, tzij in ghemeyne processie oft totte siecken sagh hij yemanden dat niet aenbiddende, terstondt strafte hem openbaerlijck, hem bevelende dat hij sijnen Godt behoorlijcke eere soude bewijsen. Waert dat hij niet en wilde ghehoorzaem zijn, dreyghde hij hem mette straffe van de wereldlijcke overheydt, niet ontsiende den grooten haet der booser menschen, die hij wel wieste dat daer deur op hem soude rijsen. Ick gheloove veurwaer dat veur dese sonderlinghe sorghe ende devotie om het heyligh Sacrament te bewaeren ende te bevrijden van alle cleynigheydt, Godt de heere hem dese vergheldinghe heeft ghedaen, dat hij oock met een sonderlinghe belijdenisse van het selve Sacrament Godt heeft geglorificeert.

Welcke belijdenisse ghelijck wij die uyt den mondt van H.Lenaerd ende andere die daer teghenwordigh zijn gheweest hebben ontfanghen, alsoo hebben wij de selve ghetrouwelijck in onse historie ghestelt. S'morghens op dien daghe als hij opt Casteel ghevloden is, heeft hij in het aenstaende perijkel sijn leste sacrificie der Missen in de hooghe kercke ghedaen. In het welcke hij sij selven ganschelijck opghedraghen ende over ghegheven heeft in den wille Godts, t'zij om te leven oft om te sterven. Ende als hij vandaer met sijn beste cleederen naer het Casteel gingh, yemandt seyde tot hem: Mij dunckt, Heer Pastoor, dat ghij ter bruydloft gaet. Hij andtwoordde: veurwaer alsoo ben ick ghesint. Segghende daer bij: Och oft ick mijn bloedt veur het Catholijck geloove moghte storten. Maer sijn begheerte ist gebeurt. Die hem dese Godtvruchtighe begheerte heeft ghegeven heeft hem oock ghegunt vromelijck te strijden, salighlijck te verwinne ende glorieuselijck te triumpheren.

Hij is totte martyrie ghecomen wesende oudt bij naer viertigh iaren naer dat hij nu vierthien iaren langh in de kercke van Gorcom, ghelijck een andere Jacob veur de hemelsche kachel in moeyelijcke slavernije Godt hadde ghedient. Ick en can oock niet ghelaten hier veur het leste tot grooten lof van beyde de pastoors te stellen dat sij niet alleen onder malckanderen maer oock mette Minderbroeders altijdt seer groote eendrachtigheydt des herte hebben ghehadt, tsamen ghespannen in het werck Godts ende noyt questien onder hen gheweest en hebben aengaende de uytreyckinghe der Sacramenten, begravenissen, kercken rechten, ende dierghelijcke dinghen, om de welcke men somtijdts siet onder sulcke gheestelijcke persoonen groot spel ghemaeckt te worden, niet sonder groot schandael van de ghemeynte. Maer alsser bij ghevalle eenighe twijfelachtigheydt viel, die wierdt onder hen stillekens te neder geleght, ghelijck de liefde ende de salvinghe des heylighs Gheests innegaf. Waerom ick dencke dat het van Gode alsoo gheschickt is, dat die malckandere in 't leven hadden lief gehadt, in de doodt niet en souden ghescheyden worden: ende die met ghelijcker herten het ghemeyn iock des Evangeliums hadden ghedraghen, oock ghelijckelijck deur het martyrie souden comen om te ontfanghen den loon van hunnen arbeydt.

Petrus Opmeer werd in 1526 geboren te Amsterdam als zoon van Petrus Hendriksz. en Maria Van Akersloot. Hij studeerde te Amsterdam, te Leuven en te Doornik maar na zijn huwelijk met de Delftse burgemeestersdochter Sophia Sasbout ging hij in Delft wonen. Toen de Watergeuzen in 1572 naderden, vluchtte hij naar Leiden en vandaar naar Amsterdam waar hij bleef wonen tot 1578. De katholieken die naar Amsterdam waren gevlucht vertelden hem wat er in de overrompelde steden was gebeurd.

Opmeer vroeg aan zijn vriend Bontius om een geschiedenis te schrijven over "de Seer Doorluchtige Hollandse Martelaren", maar Bontius overleed vooraleer de studie was voltooid, en daarom moest Petrus Opmeer zelf het werk afmaken. Opmeer overleed te Delft op 9 november 1595, maar zijn zoon Petrus publiceerde het manuscript (in het Latijn) in 1625. Een Nederlandse vertaling volgde in het jaar 1700 en die is getiteld: "Petrus Opmeer. Martelaers-Boek, ofte Historie der Hollandse Martelaren, welke om de Christen Catholijke Godsdienst, Van de Hervormde Nieuwgesinden seer Wreed zijn omgebragt: Beschreven door d'Heer Petrus Opmeer, Amsterdammer, waarin veel gedenkweerdige zaaken verhaald worden, die men bij andere Gedenk Schrijvers niet vind: en met eenige bijvoeging vermeerderd. Het tweede deel met twee registers. Tot Antwerpen. Bij Petrus Pratanus. In 't Jubel-Jaar onzes Heeren 1700."

In het werk van Petrus Opmeer "Historia Martyrum Batavicorum" (uitgave 1625) komt de Heilige Nicolaus Poppelius voor als "Nicolao Poppelio" en "Nicolaus Poppelius".

Sedulius werd te Kleef in 1547 geboren, studeerde te Leuven en werd Pater Minderbroeder. Aanvankelijk doceerde hij godgeleerdheid te Innsbruck maar hij werd in 1580 provinciaal over de nieuwe provincie St.-Leopold in Tirol. In 1584 kwam hij terug naar België waar hij te Antwerpen in 1621 overleed. Deze geleerde geschiedschrijver was een tijdgenoot van de Martelaren van Gorcum en als provinciaal was hij beter dan wie ook ingelicht over zijn ordebroeders.

Zijn studie kreeg de titel: "Gorcomiensium undecim Martyrum ex Ordine fratrum Minorum aliorumque, qui Brielae, Hollandiae opido, pro fide catholica fortiter obiere mortem, an. 1572, IX Julii, nobilis Historia. Commentarius ad Historiam Gorcomiensium undecim Martyrum." en verscheen in een boek dat te Antwerpen in 1613 werd uitgegeven: "Historia Seraphyca vitae Bmi P.Francisci Assisiatis, illustriumq. Virorum et Feminarum qui ex tribus ejus Ordinibus relati sunt inter Sanctos. Item illustria Martyria F.F.Minorum Provinciae Inferioris Germaniae, ab haereticis, Christianiae religionis odio, crudiliter interfectorum".

In de studie van Henricus Sedulius komt de Heilige Nicolaus Poppelius voor als "Nicolaus Poppelius". Cornelius Thielmans publiceerde in 1628 een Nederlandse vertaling getiteld: "Seraphische Historie ...Historie der elf Martelaren van Gorcum" Leuven, 1628.

Florentinus Leydanus. Historia Passionis Novorum in Germaniae Inferioris Provincia Constantissimorum Martyrum Ordinis Sancti Francisci ex Observantia A. reverendo Patre Florentino Leydano ejusdem Provinciae Ministro collecta: Sicut ab eis accepit qui Sanctissimorum Fratrum Martyris adfuerunt et propriis oculis ad finem usque conspexerunt. Cui accedit Enarratio Martyrii, aliorum quorundam ejusdem Ordinis Religiosorum in partibus Galliarum pro fide Christi, occisorum: Ingolstadii, Ederi, 1582. 95 blz. (eerste uitgave te Napels in 1581).

Thomas Bouchier. Historia Ecclesiastica de Martyrio fratrum Ordinis S.Francisci dictorum de Observantia, qui partim in Anglia sub Henrico VIII, partim in Belgio sub Principe Auriaco, partim in Hibernia tempore Elisabethae regnantis Reginae, idque ab anno 1536 usque ad annum 1582 passi sunt Ingolstadii 1583, Parisiis, 1586.

Catalogus und verzeichniss der neuwgekronten anderhalbhundert Barfusser Martyrer, welche in Engelland, Nederland, Flandern, Frankreich, Irland, Ungern und Oesterreich von wegen des cathol. Glaubens gemartert worden. Erstlich durch ...Thomam Bourchier und Florentinum Leydanum, in Latein beschrieben, anjetzo aber ins Teutsch vertiert durch F.Valentinum Friccium. Ingolstadt, 1584. (Tweede uitgave aldaar in 1585).

Faustinus Tasso. Historia rerum inter catholicoses haereticos gestorum. Venetiis, 1583.

Gerardus Jacobi. Martyres Gorcomienses a Guilielmo Estio, S.T. Doctore ac Professore Duacensi, prosa editi, nunc carmine descripti.

Beatorum Gorcomiensium undecim martyrum nobilis historia. Antverpiae, apud Wollschatium, 1619.

Vera et perbrevis enarratio captivitatis, agonis ac supplicii extremi Martyrum Gorcomiensium, ex Historia eorumdem, composita per Eximium Dominum Guillielmum Estium S.Theologiae doctorem et in Academia Duacensi professorem, excerpta. Leuven, 8 blz.

De Historie in 't cort van de Martelaren van Gorckum en Een liedeken van de Martelaren van Gorckum. In: Cornelius Thielemans, gaardiaen van die Minderbroederen binnen Aken, Cort verhael van het Leven der Heyligen van S.Franciscus Oirden. Gedrukt te 's Hertogenbosch bij Jan Schaffer, An° 1620, blz.228-245.

Jan Boener. Waerachtighe ende levende figueren van de H.Martelaers van Gorcum. 's Hertogenbossche, 1623.

Joannes Bonerus. Vera ad vivum effigies BB.Martyrum Gorcomiensium, qui Brilae Hollandiae opido, pro fide catholica fortiter obiere mortem MDLXXII, IX Julii, adjuncto ad easdem brevi singulorum martyrii vitaeque recensu. Sylvae-Ducio, Schefferi, 1623.

Arn. de Raisse, Ad Natales Sanctorum Belgii Joannes Molani Auctarium, in quo tam Martyres quam alii Sancti, Beati aut Venerabiles ac pietatis fama celebres homines recensentur, Auctore Arnoldo de Raisse, Duacensi ibidemq, apud Aedem Archiapostoli S.Petri Canonico. Duaci, Petry Avroy, 1626. Nona Julii. De Novemdecim Martyribus Gorcomiensibus sive Gorichemensibus. Ex historia dictorum Martyrum a Guilielmo Estio edita, Petri Opmeeri lib. primo, decade tertia Martyrum Hollandicorum, et historia Franciscanae familiae Thomae Bouchier ejundem instituti, et aliorum.

Congregatione Sacrorum Rituum sive Eminentissimo ac Reverendissimo D. Card. Azzolino, Harlemen, Canonizationis, seu declarationis Martyrii Servorum Dei, decem et novem Martyrum Gorcomiensium. Positio Super Dubio "An Constet de Martyrio, et causa Martyrii. in casu, et ad affectum de quo agitur. Romae, ex Typographia Rev. Camerae Apostolicae, 1665.

H.Brewerus. S. Aug. Reg. Can. De vita, passione, miraculis, elevatione et beatificatione SS.Martyrum Gorcomiensium. Coloniae, 1673.

Ign. De Broeyer. Compendio della prigionia, pattimenti e morte gloriosa dei beati martyri de Gorcom. Romae, 1675.

Cort begrijp van de waerachtighe Historie van de Martelaers van Gorcom. Antwerpen, 1676.

Augustinus Casimirus Redel. Annus coronatus Sanctorum omnium et cruce cum Agno Dei triumphantium. Augsburg, 1696-Leuven, 1761.

Acta Sanctorum, Julii, Antverpiae, apud Jacobum Du Moulin, 1721, Tom.II, blz.736-847.

Cort begrijp van de gevangenisse, pijnen ende glorieuse doodt der saeligen martelaeren van Gorcom, door een minderbroeder recollect. Antwerp. de Roveroy, 1754.

O.H.De Launoy. Korte historie en levens der S.S.martelaers van Gorcom, getrocken uyt de waerachtighe beschrijvinge van hunne martelie, door den geroemden Gullielmus Estius, en andere Nederlandsche Historie-Schrijvers, ter oorzaeke van hun tweehonderd-jaerig Jubilé. Leuven, 1772.

P.V.D.G. Twee-honderd jaerigen jubelgalm der XIX salige martelaren van Gorcum. Mechelen, 1772.

Cort begrijp van de waerachtighe Historie van de Martelaers van Gorcom. Leuven, 1772.

Korte Historie en levens der H.Martelaeren van Gorcum. 's Bosch, 1772.

A. Van Maaseland. Beknopte schets van het leven en den dood der Gorcumsche Martelaeren. S'Hertogenbosch, 1826.

A.M.D.G. De H.Martelaren van Gorcum. Collectie "Levens van de voornaemste Heyligen en roemweerdige Persoonen der Nederlanden. Deel III, Mechelen, 1828, blz.41-67.

Abbé Godescard. Les Saints Martyrs de Gorcum en Hollande. Collection "Vies des Pères, des Martyrs et des autres principaux Saints". Tome VIII, Paris-Lyon, 1828, blz.458-460.

A.V.D.K. Geschiedenis der heylige Martelaers van Gorcum. Gent, 1840 en Kortrijk, 1841.

Sacra rituum Congregatione, eminentissimo et reverendissimo domino Card. Ludovico Altieri, relatore, Harlem. Canonizationis novemdecim martyrum Gorcomiensium. Sententia pro veritate R.P. Minetti, S. Fidei Promotoris. Romae, ex typhographia rev. cam. Apostolicae, 1864.

P.F.X. De Ram. Notices historiques et iconographiques sur les Martyrs de Gorcum, qui ont fait leur études à l'Université de Louvain. Louvain, 1865.

Giry-Guérin. Les Saints Martyrs de Gorcum. Vies des Saints. Tome VI, Paris, 1865, blz.618-629.

De Martelaren van Gorcum. Door eenen priester. Mechelen, 1866.

Benignus Fremaut. Beschrijving der marteldood van de gelukzalige Nicolaus Pieck en zijne medegezellen, martelaren van Gorcum. Op nieuws uitgegeven en vermeerderd door Ladislaus Van Den Berk, gevolgd van eene levensschets van Pontus Heuterus, ooggetuige der gemelde marteldood met het Gedicht dat hij over dezelve gemaekt heeft. Sint Truiden, 1866.

J.Hillegeer. De Martelaren van Gorcum, strijd en zegepraal der Heiligen. Gent, 1866.

Kard. Engelbertus Sterckx. Egregiae virtutes duorum parochorum martyrum Leonardi Vechelii et Nicolai Poppelii. Accedunt acta authentica testificatonis et canonisationis omnium martyrum Gorcomiensium. Mechelen, 1867.

N.J.La Foret. Les Martyres de Gorcum. Louvain, 1867.

N.J. La Foret. De Martelaren van Gorcum. 's-Hertogenbosch, Amsterdam, 1873.

P.Claessens. Geschiedenis der Martelaren van Gorcum die in 1572 voor het Roomsch-katholiek geloof gestorven zijn. Mechelen, 1867.

E.H.J.Reusens. Iconographie des bienheureux Martyrs de Gorcum. Louvain, 1867.

P.W. et B.H. Korte Geschiedenis en Levensschetsen der HH.Martelaars van Gorcum, naar den beroemden Guilielmus Estius. Brussel, Den Bosch, 1867.

Pater Paulinus. De HH.Martelaren van Gorcum. 1867.

E.H.L.Deckers. De HH.Martelaren van Gorcum. 1867.

I.Chauvierre. Les Martyrs de Gorcum. Paris, 1867.

P.Agostino da Osimo. Storia dei Diciannove Martiri Gorcomiesi. Roma, 1867.

P. Van der Ploeg. Godvruchtige oefening ter eere van de HH. XIX Martelaren van Gorcum. Geschiedenis, Novenen, Gebeden en Gezangen. Leiden, 1868.

P.D. Norberto Palmieri. Relazione de sette Martiri Goricomiesi. Roma, 1868.

D.Bartolini. Comentarium actorum omnium canonizationis Sanctorum XIX martyrum Gorcomiensium. 2 delen, Romae, 1868.

J.W.L.Smit. De ware ligging der voormalige kloosterschuur van St.-Elisabeth te Rugge. s'-Hertogenbosch, 1869.

P.V.D.B. Leven en geschiedenis der XIX Martelaren van Gorcum. 1870.

J.Hillegeer. De HH.Martelaren van Gorcum. In: België en zijne Heiligen, Deel III, 1871, blz.333-386.

M.Villefranche. Histoire des 19 Martyrs de Gorcum. Paris, 1875.

Les Petits Bollandistes. Les 19 Martyrs de Gorcum, executés à Brille en Hollande. In: Vie des Saints, tome VIII, 1888, blz.196-219.

D.J.Hoogenboom. De Martelaren van Gorcum. Utrecht, 1889.

Meyer. Sint Dominicus Bloemen, 4de deel. Nijmegen, 1900.

J.A.F.Kronenburg. Neerlands Heiligen in later eeuwen. Amsterdam, 1901. Tweede druk in 1908, derde druk in 1912, vierde druk in 1917.

De Martelaren van Gorcum. Een beknopt verhaal van het lijden der 19 nabij den Briel ter dood gebrachte geloofshelden. Amsterdam, 1905.

Pius M.Liekens. Leven van den H.Joannes en zijne gezellen, martelaars van Gorcum. Gent, 1906 (Verzameling "Bloemen uit Sint Dominicus Hof, IVe reeks").

Hubert Meuffels. Les Martyrs de Gorcum. Deuxième Edition. Collection "Les Saints", Paris, 1908. (Nederlandse vertaling door Ignatius Wils, 1909)

Bernard Verhoeven. De Martelaren van Gorcum. 's-Hertogenbosch, 1924.

"Sint Franciscus" (Maandschrift voor de leden van de Derde Orde), Bij het Gouden Jubelfeest der Plechtige Heiligverklaring van de 19 Martelaren van Gorcum, 1917, nr.7.

J.Meerbergen. De HH.Martelaren van Gorcum. Tongerlo, 1928, 251 blz.

A. Van Eyndhoven. De H.Nicolaas Jansen van Weelde, bijgenaamd Poppelius. Turnhout, 1900.

A. Van Eyndhoven. De Heilige Nicolaus Poppelius. In: Taxandria, 1904, blz.174-191.

C.Ruts. De H.Nicolaas Poppel. Diest, 1906.

E. De Maesschalck. Universitair exces in de 15de eeuw. In: Spiegel Historiael, 1974, blz.336-342.

W.Paulussen. Nikolaus Janssen Poppelius. In: Poppel in Goede en Kwade Dagen. Poppel, 1979, blz.42-44.

W.Paulussen en M.Vermeeren. Nicolaus Poppelius, een Weeldse Heilige? In: Weelde Toen en Nu. Ravels, 1982, blz.422-430.

W.Lampen. St.-Nicolaas van Poppel, Martelaar van Gorcum. In: Brabantia, 1953, blz.157-168.

Onbekend. Het portret van de martelaren van Gorcum. In: Taxandria Noord-Brabant, 1937, blz.174-180.

D. De Lange. De martelaren van Gorcum.

Bulle van de Heiligverklaring, bewaard op het Stadsarchief te Turnhout.

W.Paulussen. Jan Huybrechts Loemelanus. In: Berichtenblad, weekblad voor Ravels, Weelde en Poppel, 2 februari 1978.

A. Van der Does de Willebois. Studiebeurzen en beurzenstichtingen van de stad en voormalige meierij van 's-Hertogenbosch. Dl.IV, blz.545-598. 's-Hertogenbosch, 1906.

Rijksarchief Brussel. Fonds Universiteit Leuven Nrs. 1028, 1096, 1937, 2037, 2072 en 2073.

Archief Abdij Postel. Fonds Weelde: Testament Pastoor Loemelanus 1529 (afschrift).

Pastorij Poppel. Kerkarchief Poppel nrs.61, 112, 118.

Pastorij Weelde. Handschriften over Nicolaus Poppelius.

Rijksarchief Antwerpen. Kerkarchief Weelde nr.13.

Stadsarchief Turnhout. Brief van Augustinus Van Eyndhoven, gedateerd 6 oktober 1922.

Reeks artikelen in het weekblad "De Kempenaar", o.a. 10/4/1904, 17/4/1904, 16/7/1904, 23/7/1904, 30/7/1904 en 7/8/1904.

Archief Aartsbisdom Mechelen. Episcopalia Cameracensia, register 25, folio 132.

Brief van K.Baert, Stadsarchivaris te Aalst dd. 25/9/1984.

Brief van J. Van den Nieuwenhuizen, Stadsarchivaris te Antwerpen dd. 30/10/1984.

Brieven van E. De Maesschalck gedateerd 28/4/1978, 13/3/1984 en 15/11/1984.

Brief van A.J.Busch, Archivaris van Gorinchem dd. 21/3/1980.