P-ART HOMEPAGE: [BACK TO P-ART MAIN PAGE]

Final editing & release online by P-ART 2016

SYMPTOMEN VAN EEN KOSMISCH  BEWUSTZIJN  IN DE MUZIEK

met twee exemplarische voorbeelden van kosmische muziek:

vinyl LP's Georges I. Gurdjieff - de Hartmann &  vinyl LP Paul A.R.Timmermans (P-ART)
JŲrg Pyl (1987)


De muzikale noviteiten van het laatste decennium vertonen een groter procentueel aantal  werken die meer bewust inspelen op de mystieke wortels van ons bestaan. Onder mystiek wens ik hier te verstaan een innerlijke kennis, die niet vertroebeld is door onze gebrekkige zintuiglijke waarneming (afgeleid van het Griekse myein = de ogen sluiten).

Uitgaande van de stelling dat het oude theater een religieuze basis had, mag hetzelfde van de muziek beweerd worden. Voeg daarbij dat muziek de meest abstracte kunstvorm is die zich bedient van trillingen (in onze fysica uitgedrukt in Hertz), dan wordt het duidelijk dat muziek op zich een taal is die wij in ons gewone profane leven niet meer (rationeel) verstaan maar eerder ondergaan. Het feit dat wij in onze twintigste eeuw met ons positief-wetenschappelijk denken enerzijds en onze neurotisch-stresserende levensstijl anderzijds geen bewust begrip meer hebben van de diepe boodschap die elke muziek in een sluier van al dan niet harmonische klanken naar ons uitzendt, vergroot eerder haar invloed dan dat zij deze verkleint.

Het spreekt dan ook vanzelf dat door de eeuwen heen een therapeutische waarde aan de muziek werd toegekend.  Terwijl in onze huidige tijd er naar een creatieve muziekbeleving gestreefd wordt, beperkte men zich in de Oudheid tot het beluisteren. Interessant lijkt mij vooral de visie in het antieke Griekenland, temeer daar er in deze periode een zeer belangrijke doorstroming was naar het Oosten, Egypte en IsraŽl, waar omstreeks deze tijd diverse mysteriŽnscholen ontstaan zijn. Volgens de oude Grieken wordt in de muziek de kosmische wereldorde weerspiegeld. Deze orde wordt uitgedrukt in getalsverhoudingen die overeenkomen met de muzikale intervallen. Ter illustratie wil ik hiervoor verwijzen naar de getallensymboliek van Pythagoras en de kabbalistische getallenleer. Deze theorieŽn vindt men trouwens gedeeltelijk terug in de vier grote strekkingen die zich uit deze oude mysteriŽnscholen gevormd hebben en nu nog werkzaam zijn namelijk de Vrijmetselarij, de Rozekruiserij, de anthroposofie en de theosofie.  Terwijl Pythagoras en Plato nog een onderscheid maakten tussen goede en slechte muziek, stelde de generatie van Aristoteles dat alle muziek een therapeutische waarde bezit. Laatsgenoemde theorie lijkt mij uiteindelijk enkel verdedigbaar indien men therapie aanziet als een verandering van een bepaalde ingesteldheid los van ethische beschouwingen, m.a.w. als men het principe huldigt dat het doel de middelen heiligt. Vermits muziek immers gebaseerd is op kosmische (lees: universele) wetten, lijkt het inderdaad best mogelijk ingrijpende veranderingen naar materie en psyche te veroorzaken. Hieruit kan het besluit getrokken worden dat elke muziek kosmisch is. Doch dit is niet zo. Door ieder van ons de wetten (o.a. aantrekkingskracht, zwaartekracht enz.) van de fysica (onbewust) toepast, zijn er slechts weinigen die zich fysicus mogen noemen. Daarom meen ik het begrip 'kosmische muziek' te moeten beperken tot een geslaagd streven naar een verruiming van ons bewustzijn door middel van ritmische klanken. Rijst uiteindelijk de vraag hoe we nu het kaf van het koren kunnen scheiden. Een eerste maatstaf is uiteraard onze eigen moraal. Voor wie zich met mijn hoger vermelde definitie kan akkoord verklaren, zijn een drietal richtlijnen bruikbaar.

Ten eerste is er muziek met religieuze basis voor zover deze niet gecreŽerd werd om commerciŽle sekten een ruggensteun te geven. Hieronder bevindt zich in onze westere cultuur uiteraard het gregoriaans en de diverse stromingen die daaruit in meerdere of mindere mate groeiden. Vanaf de late middeleeuwen mag hierbij de invloed van de islam zeker niet verwaarloosd worden. De doelstellingen van de muziek zelf - niet haar uiterlijke vorm maar de ingesteldheid van de componist zelf -  is doorslaggevend. Zo mag gesteld worden dat het ganse oeuvre van Bach religieus en dus in positieve zin  therapeutisch is. Anderzijds bevinden er zich redelijk veel prozaÔsche elementen in de vele Passies die Telemann schreef en zijn de 'wereldse' symfonieŽn van BrŁckner uitermate mystiek en religieus getint. Vanaf de romantiek zijn er in onze muziek bijzonder veel twijfelgevallen, waarover in de loop van dit artikel meer.

Een tweede aanduiding van kosmische muziek is de "primitieve" etnische muziek. Hier onderscheidt men de eerder rustige, haast meditatieve muziek o.a. van Boeddhistische oorsprong, maar ook de hevige ritmen met zware basklanken bij de zwarte volkeren. Wetenschappelijk is inmiddels aangetoond dat deze kosmische klanken enerzijds het fysische uithoudingsvermogen enorm verhogen  en anderzijds het objectieve denkvermogen overstijgen en de toehoorder in een soort (zwartmagische) trance brengen.  In die zin kan het commerciŽle succes van disco begrepen worden omdat er op de tonen van deze muziek langer kan gedanst worden, uiteaard ook meer gedronken en de kritische geest tot een minimum herleid worden.
Zowel de meditatieve als de ophitsende zogezegd primitieve etnische muziek kenmerken zich door een zekere eenvoud en zelfs monotonie. Deze kenmerken vindt men nu terug in de minimalistische, repetitieve muziek. Door de opkomst van de synthesizer werd dit soort muziek terug aanvaardbaar in onze westerse muziek. Dikwijls ligt hiervoor een zekere gemakzucht van de componist aan de basis, in zeldzame gevallen echter ook hogere bedoelingen.  Feit is dat dit soort repetitieve muziek een bijzonder invloed op onze psyche uitoefent.
Een derde mogelijke aanduiding van kosmische muziek vormt de kennis die de componist bezat van de therapeutische mogelijkheden van de muziek. Vanuit dit standpunt zijn de componisten met een anthroposofische, theosofische, vrijmetselaars- of rozekruisersachtergrond bijzonder interessant. In die optiek moeten we zeker Schumann en Mozart vermelden. Bij laatstgenoemde valt bovendien nog een uitgesproken voorkeur voor hoge frequenties op. Dit klopt dan met Thomatis' experimenten die uitgesproken melancholici in euforie wist te brengen door muziek waarbij alle tonen beneden 5000 Hertz weggefilterd zijn.

Als je uit hetgeen voorafgaat afgeleidt dat muziek gevaarlijker is dan diepzeeduiken, dan heb je het bij het rechte eind. Bij gebrek aan gefundeerd wetenschappelijk onderzoek blijken hogervermelde aanduidingen nog steeds vaag. Indien een aangeboren of aangeleerde feeling niet voorhanden is, kan bij diverse esoterische verenigingen een en ander  opgestoken worden. Russische experimenten van parapsychologen die muziek grafisch geregistreerd hebben en hiervoor opvallende meetkundige figuren geconstrueerd hebben, kunnen ons in een later ontwikkelingsstadium hierin een eind verder helpen.  De persoonlijke feeling kunnen we stimuleren door de muziek met de rug naar de klankbron te beluisteren en na te gaan of ons concentratievermogen al dan niet gestoord wordt. Bijzonder gevoelige personen zullen de muziek als een fysische druk op de ruggengraat ervaren. Aan de hand van het gevoel dat deze manier van muziekbeluisteren geeft, kan de positieve of negatieve invloed van de muziek ervaren worden. Dezae methode houdt wel bepaalde psychische risico's in voor labiele personen. Diepe bassen met een sterk ritmische structuur zal men op deze wijze best niet beluisteren. Voorzichtigheid is eveneens geboden bij Tschaikowsky's symfonisch werk. Bijzonder hoogstaande esoterische muziek kan het (noodzakelijke) contact met de materiŽle werkelijkheid in het gedrang brengen.

Gurdjieffs pianomuziek die Thomas de Hartmann in ons westers toonsysteem genoteerd heeft, is duidelijk een van de voorbeelden van kosmische muziek. Om hier over de leer van Gurdjieff uit te wijden is de ruimte te beperkt. GeÔnteresseerden kan ik verwijzen naar Gurdjieffs werken alsook naar Ouspensky: Gurdjieffs Leer en Bennets boek over Gurdjieff. Geboren op een kruispunt van oosters en westers denken, waren diverse godsdiensten met hun esoterische achtergrond  en allerlei psychologische, occulte, lichamelijke en meditatieve  technieken voor Gurdjieff geen geheim. Gurdjieff gebruikte zelf de door Herbert Henck zeer accuraat ingespeelde muziek op deze dubbelelpee als ondersteuning van sacrale dansen. Het doel van deze dansen was het automatisme dat geest en lichaam met elkaar verbindt, te verbreken zodat zowel geest als lichaam een eigen bestaan kunnen leiden. Voor een aantal melodieŽn deed Gurdjieff beroep op Kaukasische melodieŽn.  Thomas de Hartmann die om den brode veel filmmuziek moest schrijven, noteerde en arrangeerde deze melodieŽn. Zelf leerling van Gurdjieff, begeleidde Hartmann regelmatig in de jaren 1922 to 1925 de sacrale dansen aan de piano. Met de esoterische achtergrond van Gurdjieff en de Hartmann, zal het dan ook niet verwonderlijk lijken dat verwantschap opvalt met de pianowerken van Schumann die zelf ook een en ander op esoterisch vlak meemaakte: dat bezorgde hem voor de buitenwereld helaas het etiket 'krankzinnig'. Het gebruik van de tamboerijn in Journey to inaccassible Places verwijst uitwendig naar de oosterse muziek. De begeleidende hoestekst is  bijzonder interessant en correct. Georges Gurdjieff

Een totaal andere vorm van kosmische muziek is de opname die Paul Timmermans alleen met zijn taperecorder maakte. Hier mag eerder Javaanse gamelanmuziek en boeddhistische tempelmuziek aan de basis gelegen hebben.  Evenals Gurdjieff's muziek is ook deze muzikale evocatie van de kosmos technisch redelijk sober gehouden. Bij een eerste kennismaking  meende ik enige verwantschap te bespeuren met de minimal music van Philipp Glass en Steve Reich. De gebalde spanning en de daaruit voortvloeiende rust lieten mij een diepere dimensie voelen dan de associatie met het uiterlijk aspect van de muziek van Glass en Reich liet vermoeden, ook al is laatstgenoemde geen leek in de oosterse filosofie.

Het eerste deel Meta is een aaneenschakeling van elektronische geluiden die een soort orde in de elementen  wil scheppen. 
Deel twee  Parameterspel  gebaseerd op het eeuwig stromen van water, symboliseert het dagelijks verloop der dingen in deze wereld.   Het derde deel Klokken vertoont een duidelijke gelijkenis met gamelanmuziek en evoceert een meditatieve levenshouding. De spierwitte LP-hoes met het naamplaatje Paul A.R. Timmermans in lood vormt een hechte harmonie met de eerste drie delen.  Een beetje moeilijker heb ik het met deel vier Oertaal en niet omdat dit deel uitsluitende uit stemklanken van Paul Timmermans bestaat. Dit deel lijkt mij niet zo direct kosmisch  geÔnspireerde muziek te zijn. Het lijkt mij eerder een verwoording (in oertaal) van de strijd in en om ons van de materiŽle negatieve (= wiskundig, niet in morele zin) wereld en de weg naar het hogere. De angst die uit het begin van Oertaal spreekt maakt echter naar het einde toe plaats voor een hoopvolle berusting. Met bijbelse termen zou ik dit slotdeel Het Gevecht met de Engel  noemen. Opvallend lijkt mij ook dat de gutterale klanken veel gelijkenis vertonen met spreekpogingen van beroertepatiŽnten. Allicht kunnen deze geluiden wel het ruggengraat van onze taal zijn, echte oertaal lijkt mij eerder uit klinkers te ontstaan (cfr. oude talen zoals het Baskisch). Deze kritische noot neemt echter niet weg dat Oertaal een enorme kracht uitstraalt die in een merkwaardige rust overgaat. Een experiment om bij stil te worden met Timmermans' woorden:







Een boom is een boom
een titel is een titel
mijn muziek is mijn muziek
                                                                                 woorden zijn woorden.                                                                           

Als recensent wil ik er nog graag aan toevoegen:
Mijn waarheid is mijn waarheid.

Ik ben er mij van bewust dat beide LP's slechts enkele symptomen van kosmisch bewustzijn in de muziek  bevatten en dat de voorgestelde werken veruit niet de enige zijn. Een volledig overzicht zou meer dan een mensenleven vullen.

JŲrg Pyl
1987

Discografie:
GURDJIEFF-DE HARTMAN(1987: 2 X LP): Hymns from a Great Temple, Journey to Inaccessible Places, Seekers of the Truth  Herbert Henck, piano - Trilok Gurtu, daff (tamboerijn).  WERGO SM 1035/36  Serie Spectrum

Paul A.R.Timmermans (1983: vinyl, LP)  Meta, Parameterspel, Klokken, Oertaal  Design (cover & label): Jean Decoster / Mastering: Ward Weis. (LP in eigen beheer)  Contact <p.art@skynet.be>



back to TOP

back to P-ART PARADISE Index


This page belongs to: http://users.skynet.be/P-ART