SALLENTUM PRAEROMANUM ET ROMANUM

scripsit Aelius Nestola

Sallentum est paeninsula multis nominibus praedita. Historici Graeci (Thucydides, Herodotus, Hellanicus, Theopompus, Polybius etc.), et postea Latini (Varro, Caesar, Livius) variis locis referunt de populis qui incolebant hanc extremam Italiae paeninsulam ad orientem vergentem, quam nos nunc Sallentum appellamus. Paeninsula hodie dividitur in tres districtus administrativos, scilicet Lupiarum (v. Lecce), Brundisii et Tarenti, qui pertinent ad maiorem regionem administrativam Apuliam vocatam, cuius caput est Barium.

Historici moderni et praecipue archaeologi hanc paeninsulam eiusque antiquos incolas " Messapiam " ac " Messapios " communiter nominare solent. Sed Graeci et Romani diversimode appellabant paeninsulam, i.e. Messapiam, Sallentum, Iapygiam, Calabriam) et eius incolas, scilicet Messapios, Sallentinos, Iapyges, Calabros ; quae nomina certe ad varias tribus pertinebant.

Inter haec nomina, apud Romanos ita praevaluit nomen " Calabria " pro paeninsula et " Calabri " pro incolis, ut in regionum Italicarum nomenclatura " regio secunda Apulia et Calabria " memoraretur. Graeci stirpis Doricae incolebant magnam urbem Tarentum, Magnae Graeciae caput ; eam anno 272 a.Ch.n. Romani ceperunt, post bella quibus interfuit Pyrrhus, rex Epiri et Tarentinorum socius. Capto Tarento, Romani profligaverunt etiam Messapios, qui libere vivebant in urbibus-civitatibus (poleis) ; has civitates, a regibus gubernatas, Graeci Tarentini numquam subicere valuerunt.

Sed qui erant Messapii ?

Archaeologi et historici putant Messapios exortos esse e lenta fusione trium gentium, quae sunt Cretenses (ex insula Creta immigrantes aetate Mycenaea), autochthones et Illyrii (qui ex Illyria fretum Hydruntinum per saecula gregatim transierunt, maritimis fluxibus provecti). Quidam linguistae opinantur linguam Messapicam (litteris Graecis scriptam) quandam congruentiam habuisse cum antiqua lingua Illyrica, sed lingua Illyrica adhuc vix nota est.

Messapii, qui vivebant in oppidis longis moenibus megalithicis cinctis, fortiter restiterunt Graecis Tarentinis, quos anno 338 a.Ch.n. sub moenibus Manduriae etiam profligaverunt, quamquam Lacedaemonii eis auxilium tulerant ; ipse Lacedaemoniorum rex Archidamus ibi mortem obiit. Sexto et quinto saeculo floruit cultus civilis Messapiorum, qui mores Graecos sibi assumpserunt, litteris Graecis suam linguam scripserunt et avide importaverunt elegantia vasa Graeca, quae conabantur imitari.

Nunc in Sallento multa loca Messapica, quibus modernae urbes superponuntur, ab archaeologis investigantur, sicut Uzentum, Neretum, Rudiae, Bastae, Cavallino, Muro, Li Fani, Aletium, Lupiae, Manduria, Brundisium, Hostunium, Valesium, Hydruntum, Callipolis, Hyria, Egnatia. At Romani, Messapiis subiectis et in servitutem redactis, totum eorum agrum inter colonias quas condiderunt partiti sunt ; coloniae et municipia linguam Latinam longe lateque induxerunt in hanc regionem, quam appellaverunt " Calabriam ". Messapii, Calabri facti, paulatim reliquerunt mores linguamque Messapicam.

At etiam tum Quintus Ennius (239-169 a.Ch.n.), primus poeta Latinus, qui hic in Messapia natus erat (Rudiis, prope Lupias), affirmabat, secundum Gellium, se habere tres animas, quia tres linguas callebat : suam patriam, Latinam et Graecam. Civis Romanus factus, " Nos sumus Romani qui fuimus ante Rudini " laete dicebat in Annalibus. Pariter Messapius et Brundisinus erat tragoediographus Pacuvius (200-130) ex eadem familia ortus ac Quintus Ennius. Livius Andronicus (280-?), qui Graecus Tarentinus erat, e Sallento Romam se contulit ; idem Odysseam ex Graeco in Latinum vertit. Igitur primordia litterarum Latinarum orta sunt in Sallentino contextu culturali complurium linguarum.

Zis Batas (Iuppiter apud Messapios)

Ab occidente versus orientem. II a.Ch.n. - V p.Ch.n.

Temporibus Romanis invertitur directio aurae culturalis. Per Sallentum Romanum eiusque portus Brundisium et Hydruntum Romani transeunt in regiones Balcanicas ad imperium suum amplificandum ad Orientem versus. A portu Brundisio Dyrrachium victrices legiones diu mare Superum transeunt ; ibi, in Epiro, est initium viae Egnatiae. Brundisini viderunt Pompeium fugientem et Caesarem eum insequentem ; per Brundisium etiam transiit Cicero et ibi mortem obiit Vergilius.

Portus Hydruntinus, multo minor quam Brundisinus, etiam adhibebatur ad mare Superum transgrediendum ; inde enim brevius est iter usque Apolloniam in Epiro sitam, scilicet 70 chiliometrorum tantum.

Titus Pomponius Atticus, qui in Epiro ingentia praedia et magnam villam possidebat, Ciceroni amico suo suadebat per Tironem ut potius a portu Hydrunto fretum transiret quam Brundisio, quia iter maritimum poterat effici intra quinque horas : " Tiro negat iam tibi placere Brundisium. At iam ego destinaveram Hydruntem quidem. Movebant me tuae quinque horae ". (Cic., Ad Att., XV 21,3).

Anno 44 a.Ch.n., mense Aprili, Octavianus, futurus princeps imperii, Apollonia adveniens portum Hydruntum appulit et Lupias petiit. Ibi certior factus est de Caesaris morte : " Cassius et Brutus, arreptis pugionibus - ei fortasse sic enarraverunt - quadraginta ictus impegerunt. Marcus Antonius populo testamentum Caesaris legit : tu, Octaviane, tu eius heres es ! Quid acturus es ? ". Ibi Lupiis mihi placet credere Octavianum, iuvenem duodeviginti annorum, primas magnas cogitationes animo volvisse atque Romani Principatus primordia fuisse.

Regio Secunda : Apulia et Calabria

Urbs Lupiae nobis quoque praebebit suam faciem Romanam, i.e. praecipue parvum amphitheatrum in maiore urbis platea situm, theatrum et columnam in platea maiore sitam, quae olim fuit Brundisii ubi una cum altera (adhuc in situ) terminum viae Appiae signabat ; hanc columnam cives Brundisini Lupiensibus dono dederunt.

Lupiae : parvum amphitheatrum

Plurima alia testimonia in magnis museis servantur Lupiis, Brundisii et Tarenti. Praeterea, Sallentini hodierni in dialecto suo servant vocabula et locutiones latinas, quas lingua Italiana non retinuit.

Lupiae : altera columna terminalis viae Appiae

Ab Oriente versus Occidentem. VI - XI s.

Sallentum inter Langobardos et Byzantios.

Quinto saeculo, Imperium Occidentale iam non valet barbarorum incursionibus obstare ; ubique tunc saeviunt barbarae gentes. Anno 476 Odoacer, praefectus praesidii imperialis, ultimum imperatorem Occidentalem, Romulum Augustulum, deponit et ab exercitu rex proclamatur ; profitetur tamen se ab imperatore Orientali pendere.

Ostrogothi, Theodorico duce, Imperium Orientale invadunt Constantinopolique minantur. Tunc imperator Zeno Theodorico suadet ut Italiam petat et inde Odoacrum expellat. Sic fit ut Ostrogothi Italiam invadant (anno 489). Theodoricus proclamatur rex Italiae atque Ravennam eligit caput sui regni. (Usque annum 526 regnat.)

In epistula Cassiodori, qui tunc Theodorici praetorii praefectus est, primum legitur nomen Venetiarum et celebrantur virtutes navales urbis incolarum. Iustinianus, imperator Orientalis factus (anno 527), integritatem Imperii Romani restituere conatur ; devictis Vandalis, Africam recuperat (anno 533). Difficilius est Ostrogothos in Italia devincere ; anno demum 553 Roma et Italia sunt in dicione Iustiniani.

Anno 568, tribus tantum annis post Iustiniani mortem, trecenta milia Langobardorum, transmissis Alpibus, in vallem Padanam descendunt et incursionem pergunt usque in Italiam meridionalem ad fretum Siculum ; ex magna Italiae parte expellunt Romanos Orientales, quos improprie, sed commode, historici appellant Byzantios.At Langobardi non valent tota Italia potiri, id quod contra fecerunt Franci in Gallia et Visigothi in Hispania ; nam in Italia centrali, territorium Ecclesiae Romanae dividit Langobardos septentrionales a meridionalibus.

In Italia meridionali incohatur diuturnum bellum inter principes Langobardos Beneventi, Salerni et Capuae atque Byzantios, qui usque ad annum 1070 manent in Sallento et in altera extrema paeninsula Bruttii.

In Sallento, quod Byzantii pergunt denominare Calabriam (sicut tempore Imperii Romani), Langobardi progrediuntur usque Hydruntum, sedem ducis Byzantini. Tunc temporis, i.e. octavo saeculo, Byzantinus Calabriae dux Hydruntum relinquit et Regium migrat ad fretum Siculum.

Una autem cum duce migrat quoque nomen Calabriae, quod ab eo tempore adhibetur loco Bruttii ad paeninsulam occidentalem designandam. Hoc singulari modo paeninsula orientalis eademque Sallentina simul perdit et ducem Byzantinum et antiquum nomen.

Limes munitus in Sallento dividebat territoria Byzantiorum ab ea Langobardorum ; eius nomen apparet in toponymia hodierna : " Paretone dei Greci ", significat " Graecorum magnum parietem ". Traditur hic limes horizontaliter ductus esse a Tarento ad Brundisium. Sunt tamen congruentes rationes linguisticae, iuridicae et toponymicae, quibus indicatur directionem potius fuisse verticalem, Brundisio Callipolin.

Historia septimi et octavi saeculi parum nota est : certe Langobardi ab urbibus Benevento ac Salerno irruunt in Apuliam, premunt Byzantios in urbibus litoraneis, denique eos quasi ex tota Apulia expellunt. Solum Callipolis cum extrema paeninsula manet Byzantina. At nono saeculo res mutantur : imperator Constantinopolitanus, Basilius I, Macedonicus cognominatus, appellit Hydruntum cum exercitu et totam Apuliam a Langobardis recuperat, quae fit unum ex thematibus imperii. Apulia cum Sallento denominatur thema Langobardiae, cuius caput fit Barium. Sed Sicilia manet in dicione Arabum (831-1091).

Cultus civilis Graecus in Sallento

a decimo ad sextum decimum saeculum

Tunc incohatur maxima graecissatio Sallenti, non solum religiosa et culturalis, sed etiam ethnica. Nam antea in Sallento non erant incolae Graeci praeter milites et administratores Byzantinos ; haec regio tunc erat tota Latina, incluso Tarento olim Magnae Graeciae capite. Hoc comprobatur commercio epistulari papae Gregorii Magni, ubi nullus episcopus Graecus apparet.

A decimo saeculo episcopi Sallentini urbium Callipolis, Hydrunti, Lupiarum et Brundisii coguntur Constantinopolitano Patriarchae oboedire et ritum Graecum accipere et exercere. Sedes episcopalis Hydruntina ad dignitatem metropolitanam producitur ; ei oboedire debent ceteri episcopi Sallentini. Apud incolas Latinos quoque ritus Graecus diffunditur.

Praeterea militibus et administratoribus Graecis se adiungunt advenae Graeci, e variis imperii thematibus immigrantes, ut ex Peloponneso, Heraclea, urbe Ponti (anno 880) et - ut historici nunc censent - ex Sicilia ab Arabibus tunc invasa (IX-X saeculo). Plerique immigrantes videntur advenisse per portum Callipolis, ad sinum Tarentinum sitae.

Undecimo saeculo adveniunt Normanni, qui Byzantios e tota Italia Meridionali et Arabes e Sicilia expellunt ; principes Langobardos in dicionem suam redigunt. Sed - mirum paradoxon -ipso tempore, quo Byzantii Apuliam relinquunt, cultus civilis Graecus ibi magis magisque floret ob has causas :

- Normanni, etsi abbatiis Graecis monasteria Benedictina apposuerunt et episcopos Latinos, quibus papae erat oboediendum, imposuerunt, tamen ritum Graecum protexerunt et clerum ritus Graeci abbatiasque Basilianas (iuxta orientalem regulam Sancti Basilii) servaverunt. In urbe Callipoli, sede Graecitatis Sallentinae, episcopi usque ad annum 1373 fuerunt Graeci.

- Incrementum populi : numerus enim incolarum Graece loquentium augetur ; aream inter Lupias, Callipolin et Hydruntum sitam incolunt duae gentes : alteri Romanice, alteri Graece loquuntur.

In hoc contextu vigent scholae domesticae apud familias sacerdotales ritus Graeci, quae patrimonium litterarum Graecarum (sed etiam Latinarum) tradunt ; licet recordari familiam Droso in oppido Aradei, familiam Stiso in oppido Zollino, familiam Rizzo in oppido Soleto. In his scholis domesticis, sacerdotum filii, qui cursum ecclesiasticum ineunt, officium sacerdotale domi a patris ore et exemplo discunt (notandum est sacerdotibus Graecis licere uxorem ducere).

Sacerdos ritus Graeci, protopapa nuncupatus, est figura typica hominis docti Sallentini ; cultus civilis Italo-Byzantinus usque ad saeculum quintum decimum manet sine ullo adiumento Latino ; bibliothecae, scriptoria et scholae ipsae servantur in familiis sacerdotalibus Graecis.

Magni momenti codex Vaticanus Graecus 1276 continet anthologiam Graeco-Sallentinam quarti decimi saeculi, qua traduntur opera poetica Georgi Callipolitani, Nettarii Hydruntini, Johannis Grasso et Nicolai Hydruntini. Sed adhuc inveniuntur alia manuscripta operum poeticorum Graeco-Sallentinorum.

Cum traditio Graeca, praesertim rhetorica et parum novatrix, humanismo Italico occurrit, brevi evanescit victa. Inventa arte typographica, scriptoria apud familias sacerdotales Graeco-Sallentinas operari desinunt. Manuscripta Sallentina classicorum auctorum Graecorum et Latinorum ab humanistis empta per omnes bibliothecas Europae dispersa sunt. Investigatores hodierni (memoro Andream Jacob, studiosum Belgam, et Marcellum Gigante) indicem horum manuscriptorum Sallentinorum conficiendum curant.

Mansit solum ritus Graecus. Sed post concilium Tridentinum, episcopi Sallentini, iussu Curiae Romanae, omnia vestigia ritus Graeci eradicaverunt et sacerdotium Graecum aboleverunt.

In arte Graeco-Sallentina maximi momenti sunt imagines pictae in ecclesiis et praecipue ruri, in cryptis et ecclesiis in rupibus excavatis (Italice : chiese rupestri). Nam saeculis X-XIV, ruri, diffunditur in Sallento (sed etiam in Apulia media), ob causas oeconomicas, sociales et religiosas (i.e. eremitismum), modus vivendi troglodyticus.

Imagines sanctorum delineatae sunt more iconographico byzantino et dedicationes scriptae sunt lingua Graeca ; tandem celebrabatur Graeco ritu. In extremo Sallento exstant plus quam 63 ecclesiae rupestres, quas episcopi, etiam aetate post-tridentina, visitabant in suis itineribus pastoralibus et in relationibus adnotabant. Structura et imagines harum ecclesiarum hypogearum a studiosis et ab historicis artis diligenter investigatae sunt.

Lingua " Griko "

Transacto tempore quo in Sallento lingua Graeca synonymon cultus civilis erat, " Grikorum " singularitas linguistica causa separationis facta est ; " Griki " arcebantur, ut advenae. (Graece loquentes se ipsos " Griki " appellabant et " Griko " suam linguam.) " Gens duarum linguarum" (Griko et dialectus Sallentina) habebatur ut infida et perfida atque contemnebatur ab Italiane loquentibus. Erat sermo pauperum, agricolarum carbonariorumque ; contra homines divites vel exculti potius sermone Italiano utebantur, quam contempto sermone Griko.

Hodiernis temporibus, insula linguistica Graecanica coartatur ad novem oppida : Calimera, Zollino, Soleto, Castrignano dei Greci, Corigliano, Martano, Melpignano, Martignano, Sternatia. Locutores autem pauciores in dies fiunt. Orta est disputatio de origine linguae Griko ; Geraldus Rohlfs, Germanus philologus Monacensis, qui huius linguae vocabularium edidit una cum vocabulario dialecti romanicae Sallentinae, enixe propugnavit pro origine sermonis Griko tempore Magnae Graeciae. At philologi Itali et historici censent hunc sermonem solum ortum esse aetate Byzantina.

Inde a nono saeculo, Griko fuit sermo sui iuris ; nullam consuetudinem habuit cum vivo ac mutabili sermone, quem adhibebant Graeci ultra mare Ionium. Haec lingua, per undecim saecula tantum viva populi voce tradita, caret traditione scripta. Griko decursu temporum discessit a lingua Graeca moderna. Exeunte undevicesimo saeculo, nonnulli docti, in Graecia Sallentina nati et Griko loquentes, operam dederunt ut Griki dignitatis suae linguae conscii fiant. Transcribunt " Griko ", linguam tantum voce traditam, alphabeto Latino ; collegerunt cantilenas, fabulas populares, confecerunt lexica et grammaticam. Tali modo saeculis undevicesimo et vicesimo floruerunt nonnullae litterae in lingua Grico.

Ab Occidente versus Orientem. XI - XV s.

Normanni - Suebi - Andecavenses : 1070 - 1435

Ineunte undecimo saeculo, ut supra dictum est, Italia meridionalis dividebatur in principatus Langobardos Beneventi, Salerni et Capuae atque possessiones Byzantinas Apuliae et Calabriae. Arabes Siciliam occupabant. Medio undecimo saeculo, circiter decem milia Normannorum mercenarii erant complurium Langobardorum principum et Byzantinorum Apuliae ducum, qui omnes inter se bellabant.

Cum Normanni decreverunt pro se ipsis bellare, Langobardos profligaverunt, Byzantios ex Apulia expulerunt et totam Italiam meridionalem in unum regnum coegerunt. Anno 1070 reliquos Byzantios e portu Hydrunto fugaverunt. Papa nominavit Robertum, Guiscardum dictum (id est astutum), e familia Altavilla ortum, Apuliae et Calabriae ducem Capuaeque principem.

Eius heres, Rogerius de Altavilla, postquam Arabes e Sicilia expulit, a Papa rex Siciliae, Apuliae et Calabriae factus est. Hoc regnum Italiae meridionalis et Siciliae octingentos annos duravit, scilicet usque ad annum 1860, cum Iosephus Garibaldi id adiunxit novo regno Italiae. Normanni igitur ibi primam modernam rem publicam creaverunt, in unum congregatam quamquam ex diversis gentibus constantem, Latinis, Graecis, Hebraeis, Arabibus, Langobardis.

Regimen, etsi absolutum, respiciebat singulorum religionem ritusque atque industriose patebat Orienti ceterisque regionibus Mediterraneis. Paeninsula Sallentina abhinc denominationem administrativam accepit quae est " Terra Hydrunti " (Ital. Terra d'Otranto). Haec denominatio usque ad initium vicesimi saeculi feliciter servata est ; Terra Hydrunti, plus quam Sallentum, animam Graecam cum Latina iungit, quia memoratur Hydruntum, urbs extremae Italiae orientalis, quae fuit sedes ducis Byzantini, sedes metropolitani orthodoxi et vera porta Italiae ad Orientem.

Aenigma historicum nunc est enodandum : cur Normanni, populus borealis, medium mare Mediterraneum petiverunt ? Exilis causa, sed effectu formidabilis, fuit cultus Sancti Michaelis, ducis militiae caelestis. Spelunca enim Sancti Michaelis, in Apuliae monte Gargano sita, prioribus Medii Aevi temporibus, praeter Hierosolyma et Romam, tertius locus maioris momenti erat quem adibant peregres christiani.

Ille sanctus, cum gladio, lorica, scuto effigiatus, videbatur signum esse virium Boni cum viribus Mali luctantium. Quamquam fama ac imagine esset sanctus orientalis, gens Langobardorum eius cultum adoptavit. Normanni quoque, gens aeque bellicosa, illum sanctum bellatorem coluerunt et eum elegerunt protectorem, ita ut in Normannia facerent montem Sancti Michaelis unum e pulcherrimis clarissimisque sanctuariis. Exstabat igitur via Michaelica, qua Normanni peregres montem Garganum petebant, sicut via Santi Iacobi ad Compostellam et via francigena ad basilicam Romanam Sancti Petri (" francigena ", quia e Francogallia Romam ducebat).

Mons Sancti Angeli in Gargano

E piis peregrinis Normannis multi manebant in Italia ; alii, domum redeuntes, referebant de divitibus urbibus maritimis Apuliae, de contentionibus inter principes Capuae, Beneventi, Salerni et de debilitate Byzantiorum in Apulia et Calabria. Tunc pietati substituta est divitiarum cupiditas ; tantum arsit eorum virtus ferocitasque, ut in ecclesiis homines misericordiam Dei implorarent : " A furore Normannorum libera nos, Domine ".

Ecclesia cathedralis Bitonti (Bitonto)

Ex Normanniae oppido Altavilla (hodie Hauteville sur Mer) advenit turba Normannorum, quam ducebant quattuor fratres, Wilhelmus, Umfredus, Robertus et Rogerius ; hi tam fortiter pugnaverunt contra omnes, Byzantios, Longobardos et Arabes, ut Hydruntum (anno 1070), Barium (anno 1071), Panormum (anno 1072), Salernum (anno1076) expugnarent.

Eodem tempore, alii Normanni Magnam Britanniam invadebant eaque potiebantur. Italia meridionali a Roberto Viscardo in unum coacta, eius stirps de Altavilla Normannorum regnum gubernavit : Rogerius, Rogerius II, Vilhelmus I, Vilhelmus II, Tancredus. Ab Italia meridionali proficiscentes Normanni alias regiones mediterraneas aggressi sunt, insulas Ionicas, ipsam Constantinopolin, Tunesiam, Terram Sanctam. Hydruntum facta est statio navalis Normannorum.

Robertus, transmisso freto Hydruntino, (anno 1081) imperatorem Constantinopolitanum Alexium Comnenum profligavit. Roberti mors impedivit ne Contantinopolin oppugnaret. Bohemundus, princeps Tarenti, primam Cruciatam expeditionem participavit, post quam factus est princeps Antiochiae.

Rogerius II (ab anno 1135 ad annum 1153) Africa septentrionali ab Oea (hodie Tripoli) usque Tunetum (hodie Tunis) potitus est. Sed mortuo Rogerio, eius successor Vilhelmus Africam perdidit (1160), Almohadibus prementibus. E tota Europa milites, crucesignati, peregres ad portus Barii, Brundisii et Hydrunti confluunt, Terram Sanctam petituri.

Aetate Normanna, pulcherrimae ecclesiae cathedrales stilo romanico aedificatae sunt, praecipue in Apulia - ob abundantiam materiae calcareae ad aedificandum aptae - ; ibi tunc novae formae architectonicae ac stilisticae ortae sunt, quibus creatus est typicus stilus " romanico - Apulus ".

Portus Tranensis (Trani) et ecclesia cathedralis

Sed in Sallento, ut in Apulia centrali et septentrionali, formae romanicae raro nunc apparent, cum inglobatae sint posterioribus additamentis barocis. Hydrunti manet mirum opus tessellatum saeculi duodecimi, quod maximum videtur esse totius Europae. Pavimentum enim ecclesiae cathedralis totum opere musivo effecit annis 1163-1165 Pantaleon, monacus abbatiae Basilianae Sancti Nicolae Casularum ; haec abbatia, prope Hydruntum sita, clara culturae italo-byzantinae sedes erat.

Ecclesia cathedralis Hydrunti, romanica ; sed magna rosa est gothica et portale barocum.

Federicus II, puer Apuliae, stupor mundi, Imperator (1198-1250)

Constantia de Altavilla, ultima heres regalis stirpis Normannorum, ab anno 1186 nupta erat Henrico Suebico, filio Federici I Barbarossae, Sacri Imperii Romani Germanici imperatoris. Inde factum est ut per sexaginta annos regnum Siciliae, Apuliae et Calabriae esset in dicione imperatoris Germanici Federici II, Constantiae filii. Qui vir, in Italia natus, malebat in Italia vivere et, neglegens suum feudum Germanicum, dilectam Apuliam elegit mansionem. Ibi, Fodiis (v. Foggia), novam domum regiam aedificavit et multis in aliis locis castra et turres et domos. Praestantissimum ex his aedificiis est Castrum Montis prope Barium.

Germani Federicum II despiciebant eumque appellabant " puerum Apuliae " ; qui vero titulus apud Italos ita honorificus habebatur, ut a tempore Dantis Alighieri usque nunc vigeret " mythus Federici II ". Habebatur enim ut imperator, rex, legum auctor, poeta in lingua Italiana, scriptor, miles, idealista, magnus homo politicus, ad summam " stupor mundi ", ut aiebant eius laudatores. Federicum II tamen oderant divites urbes Italiae septentrionalis, quae eum verbo tantum Imperatorem agnoscebant et tributa solvere nolebant.

Imperatoris Suebi chartophylax (i.e. bibliothecarius) studiosusque, Georgius ex Callipoli, erat poeta Sallentinus lingua Graeca ; in suis scriptis ille strenuus Gibelinus inimicusque Ecclesiae Latinae patefaciebat suam fidem politicam atque suam fidelitatem admirationemque erga Federicum. Magni momenti est eius opus " Querela Romae " e centum versibus iambicis constans, quo - iuxta modum rhetoricum " prosopopoeiae " - ipsa urbs Roma alloquitur Federicum Imperatorem. Roma queritur quod relinquitur atque exorat Deum ut animum Federici concitet et Ecclesiam Romanam purificet ; Federicus, princeps fortissimus, celebratur ter beatus, (o krataiņs kai triseydąimon anax) et vocatur stupor mundi (to tąuma tes oikoumčnes).

Etiam postero saeculo, Federici fama extollitur in operibus Dantis Alighieri. Memorare mihi libet locum poetae Florentini, in Paradiso III, ubi apparet Constantia de Altavilla, uxor imperatoris Henrici VI et mater Federici II : " Ecce magna Constantia, quae ex secundo vento Suebiae / peperit tertiam et ultimam potestatem. "

Imperatores Suebi, Federicus I Barbarossa, Henricus VI et Federicus II, poetae Gibelino, Imperii fautori, videbantur esse vehementes venti, in Italiam descendentes ex boreali Suebia, ut restituerent ac renovarent Imperium contra Papatum et particularismum civitatum Italicarum. Sed in Europa alii venti contrarii spirabant, qui auris imperialibus obstabant ; ipse enim Papa timebat ne opprimeretur, si septentrionalis vicinus, Imperium Germanicum, et meridionalis, regnum Apuliae et Siciliae, in eiusdem principis potestatem veniret.

Anno 1250, in castello Ferentino, obiit Federicus II, alteris vehementer invisus, ab alteris amatus. Mortuo Federico II, mortuo quoque paulo post eius tenero filio Conrado IV, unus supererat nepos, Conradinus adhuc infans. Manfredus, Federici II nothus filius et Conradini tutor, de facto regiminis habenas tenebat. " Fulvus erat et pulcher et decora facie " : his verbis in clarissimo loco Purgatorii (III,107) Dante eum effingit (Italice " biondo era e bello e di gentile aspetto ") et re vera erat vir strenuus, magnanimus, patris virtutibus praeditus.

Anno 1265, Papa Urbanus IV decrevit ut reliqui Suebi, quos iam excommunicaverat, expellerentur, atque ut Carolus Andecavensis (Fr. Anjou), frater Francogalliae regis Ludovici IX, qui postea Sanctus Ludovicus factus est) rex Siciliae et Apuliae fieret. Tunc Carolus, Provinciae comes, cum Francorum Provincialiumque exercitu in Italiam meridionalem descendit et Manfredum aggressus est. Anno 1266, in magno proelio apud Beneventum, Manfredus et regnum et vitam amisit.

Grex poetarum , qui Scholae Sicilianae vocantur, lingua vulgari sua opera pangebant ; cum disparuit stirps Sueborum, quae eos fovebat, hi poetae in Tusciam migraverunt, ubi nascens lingua Italiana colorem Siculo-meridionalem perdidit Tuscamque assumpsit.

1266 - 1435 : Aetas Andecavensis

Statim ac Carolus I Andecavensis (Fr. d'Anjou), princeps pius sed avarissimus et crudelis, factus est rex Siciliae et Apuliae, ubicumque in Apulia et Sicilia exortae sunt seditiones dynastiae Suebae fautorum. Conradinus, ultimus Sueborum stirpis heres, fere adultus factus, per totam Italiam vires Gibelinorum colligebat, avitum regnum petens.

In Sallento urbes Brundisium, Lupiae, Hydruntum, Neretum, Callipolis, Conradino et Imperio fideles manebant. Nam vigebat in Sallento auctoritas imperialis atque desiderabatur universalismus Romanus, cuius imperium Byzantinum traditionem servaverat. Crudelissima fuit sors Conradini, septemdecim annos tantum nati ; victus enim in proelio apud Tagliacozzo in Aprutio, dolo traditus est Carolo Andecavensi et mense Octobri anni 1268, Neapoli, in platea Mercatus obtruncatus est. Narratur populum commotum esse eius immatura iuventute, virtute et fato. Nunc quiescit in ecclesia Carminis, Neapoli, ubi quotannis adhuc celebratur ritus funebris in eius memoriam.

In Sallento, arx Callipolitana obstitit Andecavensibus usque ad mensem Maium anni 1269. Post expugnationem tota urbs habitantibus vacuefacta est atque episcopus in vicinum oppidum Aletium migrare coactus est.

Paucis decenniis post, vectigalis rapacitas Andecavensium incitavit Sicilianos ad rebellionem generalem, cui nomen datur " Vesperi Siciliani " (anno 1282); tunc omnes malefactores et milites Andecavenses occisi sunt.

Postea Siculi regem ex familia Aragonensi sibi elegerunt, quo factum est ut (ab anno 1285 usque ad annum 1503), Regnum meridionale Siciliam perderet. Reges Andecavenses (Carolus I, Carolus II, Robertus, Iohanna I, Carolus III, Ladislaus, Iohanna II) titulum tantum regis Siciliae servaverunt. Qua de causa vulgariter invaluit usus appellationis " Regni Neapolitani ".

Saeculo quinto decimo ultima regina Andecavensis, Johanna II, herede carens, adoptavit Alphonsum ex Aragonia, Magnanimum dictum, quia favebat humanistis linguam Italianam, Graecam et Latinam colentibus, velut Pontano, Sannazaro, Panormita. Idem princeps Neapoli creavit Academiam Alphonsinam, postea Pontanianam dictam. Huius Academiae sodales fuerunt humanistae Sallentini Antonius de Ferrariis (ex Galatula. Ital. : Galatone) et Robertus Caracciolo (ex Lupiis).

Aetas fracturae inter Occidentem et Orientem. XVI-XVIII s.

Anno 1480, ingens pavor irrupit in Italiam, cum Turci Hydruntum expugnavissent. Illo anno, die Veneris 28 mensis Iulii, Turcorum classis e centum et triginta duabus navibus constans, a portu Aulona profecta, mari Adriatico noctu transito, diluculo apparuit ante Hydruntum.

Sedecim milia Turcorum, duce Gedik Achmet, praefecto Albaniae, cum mille equis, e navibus exposita sunt in litus supra Hydruntinum, apud parvos lacus " Alimini " nuncupatos ; tunc agros vastare coeperunt et oppida habitantibus vacuefacere ; seniores occidebantur, iuniores Constantinopolin deportabantur, mulieres capiebantur ; fuerunt duo circiter milia captivorum.

Postea, Turci castra posuerunt ante moenia Hydrunti, et - ut refert Turcus annalium scriptor -, antequam in urbem ingentia saxa globosa bombardis mittere inciperent, Gedik Achmet civibus Hydruntinis nuntium misit, quo, secundum coranicas praescriptiones et Turcicum ius belli, urbis deditionem exigebat : " si - non inviti - se dedere vellent, omnibus vitam salvam fore, ita ut possent ex urbe abire una cum sua familia, mulieribus et filiis quocumque liberet ; contra, si vellent in urbe manere in dicione domini sultani, se eos optime tractaturum esse, eodem modo ac alios subditos, quibus imperat sultanus in suis terris. "

Hydruntini se defendere decreverunt, nolentes christianam fidem prodere et regi Ferdinando infideles esse. Funestum consilium ! Nam praesidium Hydruntinum illo anno 1480 erat tenuissimum. In urbe erant circiter sex milia habitantium ; plurimi enim, quibus Turcorum irruptio imminere videbatur, aufugerant seque in tutiora loca receperant.

Turci primum coeperunt moenia quatere ingentibus bombardis ; diruptis moenibus, urbs nondum erat capta ; nam usque ad vesperum pugna protracta est, sed Hydruntini demum a Turcorum multitudine superati sunt. Tunc incohata est magna caedes habitantium armatorum et militum atque raptio iuvenum ac mulierum. Archiepiscopus Stefanus de Pendinellis super altare ecclesiae cathedralis occisus est cum omnibus sacerdotibus.

Hoc duci Gedik Achmet non suffecit ; octingentos pertinaces Hydruntinos extra muros in colle Minervae obtruncari iussit. Hi octingenti Hydruntini ab Ecclesia venerantur ut sancti martyres, quia noluerunt vitam servare, fidem christianam prodendo. In cathedrali ecclesia Hydruntina ossa 800 Martyrum servata sunt atque in magnis armariis vitreis ostenduntur.

Vacuefacto Hydrunto, dux Gedik Achmet ibi praesidium Turcorum reliquit et, suae atrocitatis famae per Sallentum confidens, epistulam misit ad Franciscum De Arenis, archiepiscopum Brundisinum et vicarium in Apulia regis Ferdinandi, Alphonsi Magnanimi heredis ; eius verba erant modo vehementia : " Volo hanc terram, quia huc veni, iussu domini mei ; vult enim hanc regionem habere, quam nunc possidet rex, qui huius terrae rex non est ", modo mitiora ac suasoria : " Benevolens a vobis peto ut hanc terram mihi tradatis, quae in dicionem mei domini veniat ; si Deus custodiet meum unicum filium, nolite timere ; iuro per caput meum et per illum Deum qui me creavit, me vos tractaturum esse eodem modo ac incolas omnium terrarum magni mei domini. "

Sed hanc brevem amoris speciem sequebantur verba minantia de igne, ruina, eversione et morte.

Magna erat fama Achmeti ; qui vir humillimo loco Albanensi natus, Gedik nuncupatus erat, quia nonnulis dentibus carebat ; quamquam parvae staturae et foedus, favente sultano Mahumeto, mirum cursum honorum apud Turcos habuit : stabularius in cohorte ianicerorum, praefectus ianicerorum, dux classis Turcicae, denique praefectus Aulonae in Albania. Dux strenuus erat, optimus strategus sed etiam artium cultor. Hodie adhuc exstant Constantinopoli " balnea Gedik Achmeti " et in urbe Anatolica Afion " meschita Gedik Achmeti ". Gedik Achmet fideliter obtemperare voluit magno sultano eiusque desiderata ad universalismum politicum et islamicum spectantia exsequi.

Casu inveni opus poeticum, generis historici et ad modum orientalem " gazel " compositum, quod magnus poeta Turcus Yahya Kemal saeculo praeterito dicavit Gedik Achmeto Hydrunti oppugnatori. Velim, sodales, vobis legere Latinam transcriptionem quam plusminusve libere feci ex lingua Anglica, ut eius magnum adflatum percipiatis :

Gazel to Gedik Achmed Pasa

Christi auras fortes disperdunt venti,

ad litus hostile galeae appellunt, victrices.

Usque remotum Hydruntum saeviebat Achmetus dux.

usque Romam fortasse equorum hinnitus auditur.

" Lą iląha illą Alląh ! " eiulatur

" Deus unus est " ut evocatio orandi

illuc, ad magnam sancti Petri ecclesiam, perveniat

ubi infideles adorant.

A Romano pontifice ad ipsum Christum

lux Alchorani infideles bellantes inundabit.

Tuae imagini - Achmete - hoc offero opus

quod caelum scandat altissimum.

( The winds prevail upon the breath of Christ /The galleons conquer to the foeman shore. / To far Otranto stormed Ahmed Pasa /Perhaps as far as Rome the horsetails roar. / Cry : " God is One ! " : the prayer call must reach / Yon famous church where infideis adore. / From Roman Pope to Christ himself the light / Of Islam flood the infidel at war. / Let Kemal be an offering for your soul / To topmost heaven let this gazel soar.) (Translated by Bernard Lewis )

Gedik Achmeti cursus honorum dirum finem habuit, ut saepe accidebat in aula sultani ; novo sultano Bayezid displicuit, quamquam eum adiuvaverat ad regnum potiundum, et strangulatus est.

Etsi Hydruntina expugnatio historicis bene nota est, causae tamen huius belli necnon secreta sultani consilia vix innotescunt ; praeterea, scriptores Turci illius temporis non censuerunt oppugnationem Hydrunti et gesta ducis Gedik Achmet magni momenti fuisse. Nam infelici exitu expeditionis historici Turci, plerumque rethorici et laudatores, incitabantur ad inceptum Hydruntinum deminuendum.

Tamen, si sultani Mahumeti II res gestas post Constantinopolin captam consideramus, patet eum annis septuagesimis quinti decimi saeculi aream fidei islamicae (dar al islam) ad occidentem in Italiam extendere voluisse, cum se duceret imperatorum Byzantinorum successorem.

Bello contra Venetias feliciter confecto, Turci in dicionem suam receperunt magnam insulam Euboeam (tunc Negropontem vocatam) et portus Modoni et Coroni in Peloponneso (tunc Morea vocato) sitos. Sed quamquam anno 1479 pax cum Venetiis facta erat, sultanus per suum Albaniae praefectum, Gedik Achmet, potiri perrexit insulis urbibusque maris Ionii et Hadriatici :

- Ipso anno 1479, Cefalonia et Leucas captae sunt, quas possidebat familia Del Tocco sub tutela regis Neapolitani.

- Urbs Dyrrachium in Albania, quae in Venetiarum dicione erat.

Mensibus Aprili et Maio, anno 1480, provisores Veneti urbis Neapolis in Peloponneso, sive Morea, certiorem faciebant Ducem Venetorum de transitu navium ad portum Aulonam et de dilectu militum peculiater " ad invadendam Apuliam ".

Hydrunti igitur scelerata expugnatio non erat inexspectata ; Veneti et Florentini, regis Neapolitani Ferdinandi inimici acerrimi, fortasse iam de Turcorum consiliis certiores facti erant. Nec Veneti, post longum infelixque bellum cum Turcis, pacem violare in animo habebant. Classis quam Veneti collocaverant in propinquo portu Corcyrae, ad ancoras mansit.

Cognita Hydrunti expugnatione, Papa Sixtus IV bullam circummisit, qua christianos Europae principes hortabatur ad regem Neapolitanum, militibus, navibus et pecunia adiuvandum, qui Turcos Hydrunto expelleret.

Rex Angliae recusavit. Rex Francogalliae auxilium promisit et pecuniam misit. Imperator Germanicus impediebatur, quod Turci imminebant imperii finibus. Principes Italiae cunctabantur, dubitantes num Turcorum metus magis respiciendus esset quam diffidentia regis Neapolitani. Nam rex Ferdinandus, rumpens indutias inter Italiae principatus, conabatur potiri urbibus Tuscis, praecipue, Sena. Exercitum tamen Sena deduxit menseque Septembri anno 1480 Hydruntum misit, duce filio Alphonso.

Sed est tempus bellandi, est tempus belli differendi. Annus ad finem iam vergebat ; quare, instante hieme, necesse erat res bellicas differre. In terra, dum alter exercitus alterius in conspectu erat, Turci saepe praecellebant. In mari, classis Neapolitana nonnullis occasionibus feliciter obstabat Turcorum commeatibus inter Hydruntum et Aulonam. Interea Gedik Achmet bellum parabat verno tempore renovandum atque in Anatolia milites conscribebat.

Expugnatio regni Neapolitani, quae postea, anno 1494, facile facta est, cum Carolus VIII, rex Francogalliae, discordia principum utens, Italiam invadit, multo facilius accidisset anno 1481, si Turci Italiam meridionalem invasissent Romamque petivissent.

Sed Fortuna omnia regit ; inopinanter, die tertio mensis Mai, anno 1481, Machometus II, Magnus Turcus, Constantinopolis expugnator, diem supremum obiit. In toto orbe christiano gratiae divinae Providentiae actae sunt. Constantinopoli autem exardescit bellum intestinum inter sultani heredes fratresque, Bayezid et Zem. Gedik Achmet ut faveat Bayazid, Italica incepta reliquit. Turcorum praesidium Hydruntinum nullum auxilium accepit. Contra, aestivo tempore, rex Ferdinandus acceperat auxilia pecuniaria (a Papa, ex Francogallia, Mediolano, Florentia et Ferrara), auxilia navalia (ex Portugallia, ex Aragonia, Florentia et a Papa) atque auxilia terrestria (a Papa et ex Hungaria ).

Praesidium Turcorum obsidebatur terra marique. Tandem, die decimo mensis Septembris anno 1481, Turci, salva vita, se dederunt. Boni milites christiani, Domino Deo laudato pro urbe ab infidelibus recuperata, discurrentes per vias et palatia, omnia diripuerunt, quae Hydrunti supererant post Turcorum priorem praedationem.

Tota gloria tributa est duci Calabriae, Alphonso Aragonensi, regis Ferdinandi filio. Terra Hydrunti sive Sallentum ex eo tempore insigne habuit, quod Provincia Lupiensis adhuc servat : delphinus, signum boni, dentibus arripit mediam lunam Turcicam, signum mali.

Post expugnationem Hydrunti et trucidationem vel exilium eius incolarum, per totum sextum decimum saeculum imminuit periculum Turcorum aut piratarum, qui, inopinanter per mare advecti, urbes et oppida litoris Italiae praesertim extremae oppugnabant. Quare regni Neapolitani novi possessores, imperator Carolus V et postea Philippus II, rex Hispaniae, post bella Italica inter Francogallos et Hispano-Imperiales, turres erigendas curaverunt secundum totum litus maris et magna castra muniverunt.

In Sallento, propter Turcorum proximitatem, numerus turrium litoralium fuit ingens, maior quam in ceteris regionibus regni Neapoilitani ; inter singulas turres intervallum erat circiter binorum chiliometrorum, ita ut vigiliae possent igneis signis inter se communicare atque equitum cursu incolas agricolasque de instante periculo monere. Non modo castra nova struendi ratione aedificata sunt ad urbes Hydruntum, Lupias, Cupertinum, Achaiam, Callipolin, Tarentum, Barium, Brundusium tuendas, sed etiam ruri, in interiore Sallenti parte, villae rusticae (v. " massariae " vocatae) munitionibus praeditae sunt ; hae villae munitae hodie praeter usum agriculturae peregrinatores accipiunt hospites. Architecti Sallentini, ut Evangelista Menga et marchio Acayae, operabantur ubicumque in regno Neapolitano et Melitae (v. Malta) atque nova et vetera castra modernis technicis muniebant contra bombardas.

Tunc nova aetas incohatur in Apulia et Sallento, quia hae regiones propter tot munitiones trecentos annos seclusae manserunt. Fretum Hydruntinum desiit esse pons inter duos orbes mediterraneos i.e. inter cultum civilem occidentalem et orientalem ; immo facta est fractura. Venetiae perrexerunt esse Occidentis propugnaculum ; earum classes nitebantur in portibus Corcyrae, Cypri et Cretae. Earum naves bellicae militesque vias maritimas et commercium cum Oriente tuebantur. Eodem tempore, regnum Neapolis et Siciliae, amissa autonomia, fiebat provincia imperii Hispanici.

Anno 1571, in mari Ionio apud Lepantum, ducentae naves bellicae, " galeae " dictae, Venetiarum, Hispaniae et Papae, duce Johanne Austriaco, classem Turcorum profligaverunt. Turci postea iam non ausi sunt Occidentem per mare oppugnare ; aequilibrium factum erat inter classes Venetiorum Hispanorumque atque classem Turcorum ; quare Turci impetus suos potius in regiones Danubianas direxerunt.

Piratae tamen, non solum Turci, sed etiam Graeci, Mauri quin etiam christiani, perrexerunt incursiones in Italiae litora facere ad viros, mulieres et pueros capiendos atque ad animalia rapienda. Apud Italos diu mansit pavor invasionis Turcorum. Adhuc nota est popularis illius temporis locutio : " Mater mea, adsunt Turci ! " Portus Sallentini Brundisii, Hydrunti, Callipolis et Tarenti inclinantur ; eorum commercium solum fit cum Venetiis, Ragusa, Ancona et Corcyra, i.e. tantum intra mare Hadriaticum.

Castrum Callipolis

Saeculo duodevicesimo regnum Neapolitanum iterum fit sui iuris, regnante dynastia Borbonica. Revolutio Francogallica induxit magnas novitates in regnum Neapolitanum ; Iosephus Buonaparte, Napoleonis frater et rex Neapolis factus, anno 1806 veterem feudalismum abrogavit. Postea, cum Ioachim Murat rex factus est, Italos conatus est ad libertatem et ad autonomiam politicam ducere. A Borboniis victus, interfectus est in Calabria anno 1815. Saeculo undevicesimo Sallentum secutum est vicissitudines regni Neapolitani et novi regni Italiani.

Aetas baroca

At, saeculis sexto decimo et septimo decimo, cum regnum Neapolitanum suam autonomiam perdidit, eius oeconomia languescit, quia vicerex Hispanus, Neapoli residens, ingentem pecuniam in urbibus et oppidis colligebat, qua alebantur Hispanica bella in Europa.

Cives Regni a terrae possessoribus opprimebantur atque ad paupertatem redigebantur. Etsi maior in dies fiebat fossa inter divites et pauperes, tamen in Sallento artes splendide florere coeperunt ; creata est ars singularis et ab arte Apuliae septentrionalis diversa, quae dicitur " ars baroca Lupiensis " (It. Barocco Leccese).

Basilica Lupiensis Sanctae Crucis

Singularitas huius validi artis indigeni pendet a vi ornatus et usu lapidis calcarei, qui facile exsculpitur ; praeterea seclusus est ab aura aliarum Italiae regionum. Artifices, sculptores et operarii sunt omnes Sallentini, ut Josephus Zimbalo, Gabriel Riccardi, Caesar Penna, Iohannes-Maria Tarantino etc. Memoria veteris Graecitatis apparet in ratione plastica vestis componendae, in vultuum pulchritudine vere Hellenica, in scaena theatrali.

Praeterea ars Baroca Lupiensis caret ordine et structura spatiali, id est perspectiva, praesertim in aedificiorum parte interiore. Repudiatur ergo classicismus occidentalis et praevalet in ornatu ebrius aspectus Dionysiacus et formarum levitas. In contextu suae seclusionis ab Hostunio usque Leucadem, Sallentum, Regni appendix factum, arte Baroca se ipsum celebrat. Praecipua Sallenti imago constat ex ingentibus castellis, turribus atque ecclesiis et palatiis barocis. Ad summam, ingens monasterium et vastum castrum a Tarento usque Hydruntum, a Brundisio usque Callipolin...