S  c  h  i  l  d  e

Varia & links

Curiosa - Harald Falk

Harald Falk en zijn merkwaardige verzameling schaakboeken

Op een zonnige dag in juni 1995 werd in Parijs op een veiling een aantal uiterst zeldzame schaakboeken te koop aangeboden. Negen op de tien boeken droegen in de rechterbovenhoek van een voorbladzijde een met potlood geschreven naam, namelijk “Falk”. Onder verzamelaars van schaakboeken is Harald Falk uit Hamburg, geen onbekende, integendeel. In december 1932 reeds was van zijn hand een artikel verschenen in “Tarrasch’ Schachzeitung”. Onderwerp: oude schaakboeken uit vervlogen tijden.

Harald Falk werd op 27 juli 1905 in Hamburg geboren als zoon van dokter Hermann Falk, later senator en voorzitter van het “Hanseatische Oberlandesgericht” en het ging de Falks behoorlijk goed voor de wind.  Vader Falk stuurde zijn Harald naar München om er rechten te studeren, maar zoonlief zag het zò niet en interesseerde zich meer voor literatuur en kunstgeschiedenis. Hij wilde zich namelijk toeleggen op het vak van antiquair en in ieder geval deed hij in het vak de nodige ervaringen op, die hem op weg hielpen naar zijn grote liefhebberij, de schaakboeken. Hij begon zijn verzameling toen al, ook al omdat zijn vader hem, ongewild misschien, flink ondersteunde. Zo wist Falk bijvoorbeeld op 6 september 1930 de hand te leggen op het boek “The Book of the 6th American Chess Congress (New York 1889), tot dan in het bezit van de Academische Schaakclub van München. Het beroemde boek was door Wilhelm Steinitz geschreven, nog tijdens het congres begonnen. Falk legde er twintig mark voor neer, en kreeg nog vier mark terug omdat hij het boek nodig moest opfrissen en herstellen. Uiteindelijk betaalde hij zestien mark voor een uiterst zeldzaam boek, dat op slechts 500 exemplaren was gedrukt.

Harald Falk (1905-1943-44)

In 1933 week Falk uit naar Parijs, uiteraard omdat het nazi-regime in Duitsland hem niet aanstond en het hem snel duidelijk werd de Joden wel eens tot de rangen van grootste slachtoffers zouden behoren. Samen met zijn echtgenote begon hij in Parijs de uitbating van een restaurant voor vegetariërs en inmiddels bleef hij zijn bibliotheek uitbreiden. Die groeide op korte tijd uit tot 1400 werken.  Zelf was Falk een uitstekend schaakspeler en van hem zijn enkele partijen bekend, die opgenomen werden in het bekende tijdschrift “Les Cahiers de l’Echiquier Français”, een uitgave van  François Le Lyonnais en Gaston Legrain.

Heel onverwacht gaf Falk in 1938 de boekhandelaar Leo Baer in Parijs opdracht zijn verzameling schaakboeken te verkopen. Mogelijk werd hij hiertoe door omstandigheden gedwongen Zijn vader was in Hamburg gebleven, leed waarschijnlijk onder de toenemende druk van de nazi’s en kwam waarschijnlijk niet meer rond met de kleiner wordende uitkering, die Harald hem maandelijks toestuurde. Of wellicht was het vegetarische restaurantje van de Falks over zijn hoogtepunt heen. Of misschien zag Falk het grote gevaar van een nakende oorlog. Hoe dan ook Falk vroeg een bedrag van 1.250 $. Ondermeer door een zinspeling in het werk  “Schaakbibliotheken” van de Nederlandse problemist en verzamelaar dr. Meindert Niemeijer meende men te mogen aannemen dat de schaakboeken van Falk in handen waren gekomen van de Amerikaan Albert S. Pinkus (1903-1984). Maar helemaal correct was dit niet. Pinkus had enkel het schaakpraktische deel (toernooiboeken enz.) gekocht. En die verzameling werd later grotendeels doorverkocht aan de gekende schaker en scheidsrechter Lothar Schmidt uit Bamberg in Duitsland. Lothar Schmidt moet trouwens de grootste schaakbibliotheek ter wereld bezitten.

Bij het uitbreken van de tweede wereldoorlog, toen in 1940 al snel bleek dat niets of niemand bestand was tegen de Duitse oorlogsmachine, vluchtten de Falks naar de Vichy-zone, die (nog) niet door de Duitsers bezet was. Falk nam op deze vlucht het zekere voor het onzekere en sleurde zijn schaakboeken in volle houten kisten op een kar mee. Zijn vrouw zou nog tijdens de vlucht aan vriendin of familielid hebben geschreven, dat het altijd een mirakel bleef, hoe de Falks er steeds maar in slaagden de loodzware verzameling op hun vlucht door Frankrijk mee te zeulen. Want het bleef vluchten: binnen de zes weken nadat de Duitsers op 10 mei 1940 Frankrijk binnenvielen, was het Franse leger roemloos verslagen en lag het lot van circa 200.000 Joden, die toen in het Parijse verbleven, in handen van de Duitsers. Van 1942 af begonnen de deportaties naar de concentratiekampen.

 Verkopen kon Falk zijn boeken niet meer. Ze in de steek laten wilde hij geenszins doen en het heeft hem het leven gekost. De boekerij vertraagde zijn vlucht en op een keer werd hij, door een collaborateur of een joodse gevangene verraden, door de Gestapo opgepakt en naar Auswitsch overgebracht. Daar is Harald Falk, nog geen veertig jaar oud, niet meer uitgekomen.

Van de Falk-boeken vond men verder lange tijd geen spoor. De kostbare collectie was voor het grootste deel verdwenen. Boekhandelaar Baer, die ten tijde van de voorgenomen verkoop de schaakboeken van Falk catalogeerde,  had volgend listje opgesteld: 20 stuks uit de 16^de (!) eeuw – 27 uit de 17^de eeuw – 108  uit de 18^de eeuw -  de anderen uit de 19^de eeuw.

Er bestaan vele theorieën over de verdwenen schaakboeken, maar de juiste toedracht is nooit bekend geworden. Vijftig jaar na de oorlog kwam de collectie plots – of misschien wel gepland – weer boven water, figuurlijk bedoeld althans, maar de verzameling had onderweg verliezen geleden. Waar de boeken ook hadden verbleven, het was duidelijk dat er bepaalde exemplaren “aan de vingers waren blijven kleven”, misschien wel verborgen gebleven, ontvreemd, opzij gelegd, verdonkeremaand, of andere avonturen beleefd.

Op 8 juni 1995 werden ze inderdaad in Parijs geveild, maar de catalogus 1995 verschilde nogal wat tegenover die van Baer in1938. De gehele collectie bleek te bestaan uit 226 losse exemplaren: 10 uit de 16^de eeuw (10 minder dan Baer had opgegeven) – 21 uit de 17^de eeuw (6 minder) – 45 uit de 18^de eeuw (63! minder). Een deel van deze tekorten, kon men aantonen als zijnde in het bezit van een zekere Monsieur X, maar als bij toeval kon niemand nog een exemplaar van de catalogus 1938 “vinden”, wat de nodige discussies en speculaties opleverde. Harald Balló, een Duitse chirurg en voorzitter van de Hessense Schaakfederatie èn de Offenbachse schaakclub, heeft zich daarin terdege verdiept, maar stond, zoals zovele andere belangstellenden, ook voor een raadsel. Het was deze Balló, die de toon zette voor dit verhaal of voor dit geheim.

Wat tot grote ontgoocheling van de aanwezigen vooral in de geveilde collectie gemist werd, waren  tien befaamde boeken uit de 16^de eeuw, waaronder de zogenaamde “Cessoles”-uitgaven, de belangrijkste, mogelijk zeldzaamste en meest begeerde schaakboeken die bestaan. Wellicht sluimeren die nog in één of andere kamer van een discreet gebleven Franse verzamelaar van zeldzame schaakboeken.

Jacobus de Cessolis was een broeder van de in 1216 gestichte Orde van de Predikheren, beter bekend als Dominicanen naar hun Spaanse stichter, Dominicus de Guzman. De Cessolis was een bekend theoloog en huisde in het orde-huis van Reims. Hij zou in 1288 ergens in Lombardije geboren zijn en overleed reeds in 1322, maar zekerheid hierover heeft men niet. In ieder geval had hij tot 1322 iets te maken met de Inquisitie, maar het bleef blijkbaar bij een reprimande. Bekendheid verkreeg de Cessolis met zijn grote werk, het in het Latijn geschreven “Liber de moribus hominum et officiis ac popularium super ludo scaccorum”, wat kan vertaald worden als: van de zeden der mensen en de plichten van voornamen en nederigen. Het was één van de eerste schaakboeken, het had vier delen en er werden zo’n honderd handschriften van vervaardigd. Het “Liber de moribus etc.” was daardoor  één van de meest verspreide werken van de late Middeleeuwen, na de Bijbel. De eerste gedrukte uitgave dateerde van 1473 en kort daarop publiceerde de Engelse drukker Willliam Caxton een Engelse vertaling “Game and Play of the Chesse”.

Maar ook de moralist de Cessolis heeft het lot van de ongelukkige Harald Falk niet kunnen veranderen. De sporen van de schaakbibliofiel en boekenverzamelaar Harald Falk vervaagden en verloren zich in het bezette Frankrijk, waar de deportatie kon worden bewezen met officiële documenten, die na de oorlog werden ontdekt. Falk stierf in Auswitsch, dat staat vast. Een zekere Serge Klarsfeld uit Parijs slaagde erin de laatste levensfase van Harald Falk samen te stellen, aan de hand van deportatielijsten, konvooinummer, stamnummer, tatoeage enz. (“Le Calendrier de la Persécution des Juifs en France 1940-45”, Parijs 1993). Onder de overlevenden kwam nergens de naam Harald Falk voor.

"ook voor "Vlaanderen Schaakt" - juni 2005"